Gençte ani kardiyak ölüm

Bir an

Ekim ortası, salı akşamı, Kırıkkale. Belediye sahasının çimi yağmurdan ıslak. Ensar on yedi yaşında, mahalle kulübünün genç takımında sağ bek. Antrenmanın sonunda otuz metrelik deparlar var. Altıncısının sonunda Ensar duruyor, başını iki eliyle tutuyor ve olduğu yere oturuyor. Kırk dakika önce de aynısı olmuştu.

Antrenör Zeki Hoca yanına çömeliyor. "Öğlen bir şey yedin mi? Su iç, geçer. Cumartesi maç var, sen bana lazımsın." Ensar matarayı alıyor; yüzü hâlâ soluk.

Akşam mutfak masasında babası Dursun, lisans yenilemesi için e-Devlet'teki formu açıp soruları yüksek sesle okuyor. "Egzersiz sırasında veya sonrasında hiç bayıldınız mı veya bayılmak üzere oldunuz mu?" Ensar omuz silkiyor: "Bayılmadım ki, oturdum."

Birkaç soru sonra Dursun duruyor. Formda, 35 yaşından önce ailede açıklanamayan ani bir ölüm olup olmadığı soruluyor; parantezde boğulma ve açıklanamayan araba kazası da sayılmış.

"Amcan Nazım otuz bir yaşında uykusunda ölmüştü," diyor Dursun. "Kalp krizi dediler, otopsi yapılmadı. Sen iki yaşındaydın."

Parmağı ekranda, "Evet" ile "Hayır" arasında bekliyor.

Soru

Genç ve sağlıklı görünen birinde kalbin aniden durması ne kadar nadirdir, hangi belirtiler ve hangi aile ölümleri bir uyarı sayılır, ve spor öncesi EKG taraması bu ölümleri gerçekten önler mi?

Nasıl işler

Doğuştan kalp hastalıkları dersinde kusur çoğunlukla bebeklikte görünürdü. Bu dersin nedenlerinin bir kısmı da doğumdan beri vardır, ama yıllarca iz bırakmayabilir.

Avrupa Kardiyoloji Derneği'nin (ESC) 2020 spor kardiyolojisi kılavuzuna göre 35 yaş üstündeki sporcularda bu ölümlerin yüzde 80'den fazlası koroner damar sertliğinden gelir; kalp krizi dersinin konusu budur. Gençte neden çoğunlukla kalıtsal ya da doğuştan bir bozukluktur ve dört aileye ayrılır.

Birincisi kalp kası hastalıklarıdır.

Hipertansiyondaki sol ventrikül hipertrofisinin aksine burada kalınlaştıran bir basınç yoktur. Aritmojenik kardiyomiyopatide ise karıncık kasının yerini yer yer yağ ve bağ dokusu alır ve tehlikeli ritim bozuklukları görülür.

İkincisi kalbin elektriğini taşıyan kanalların kalıtsal bozukluklarıdır: uzun QT sendromu, Brugada sendromu ve benzerleri. Kalbin yapısı normaldir; iz, kalp ritmi dersinde tanınan EKG'de aranır. Kılavuza göre Brugada sendromunda olaylar çoğunlukla uykuda, dinlenirken ya da ateşli hastalık sırasında olur. Bu yüzden bir ölümün uykuda olması, kalple ilgisi olmadığını göstermez.

Üçüncüsü koroner damarın alışılmadık bir yerden çıkmasıdır. Kılavuza göre ergenlerin yüzde 0,44'ünde görülür ve hastaların üçte ikisinden fazlası belirti vermez; verirse göğüs ağrısı ya da eforla bayılmadır.

Dördüncüsü edinilen nedenlerdir; en bilineni çoğunlukla virüsle gelen kalp kası iltihabıdır (miyokardit). Nezleyle başlayıp ani ölüme varabilir; kılavuz akut miyokarditten sonra üç-altı ay orta ve yüksek şiddette egzersizi önermez.

Bir de hiçbirinin bulunamadığı ölümler var. Otopside kalp normal görünür; nedeni, iz bırakmayan bir ritim bozukluğu olarak düşünülür.

Tarama tartışmasının kalbi burasıdır: kalbin egzersize uyumu dersindeki yavaş nabız sporcu kalbinin izidir, ama aynı EKG hastalığın izini de taşıyabilir. Sharma ve arkadaşlarının 2017 uluslararası uzlaşısı bu iki izi ayıran yorum ölçütlerini toplar. Türkiye'nin 2026 sporcu sağlık raporu yönetmeliğine ekli muayene formu ayrımı somut gösterir: kardiyoloji görüşü isteyen bulgular arasında T dalgası tersinmesi, ST çökmesi, Brugada tip 1 deseni ve uzamış QT sayılır; sinüs bradikardisi ise ancak dakikada 30'un altına indiğinde listeye girer.

Kanıt

Yaygın yanılgılar

Sayılarla

Pay tarafında olgular eksik bulunur; Harmon'un çalışmasında sigorta kayıtları ani kardiyak ölümlerin yalnız yüzde 11'ini yakaladı. Payda tarafında kimin "sporcu" sayıldığı değişir. Harmon'da bütün üniversite sporcularında 53.703 sporcu-yılında bir olan sıklık, birinci ligdeki erkek basketbolcularda 5.200'de bire çıkıyordu. Malhotra'nın futbolcularında yüz binde 6,8; Bagnall'ın sporcu olsun olmasın bütün gençlerinde yüz binde 1,3.

Kalbin egzersize uyumu dersinde anılan Veneto verisinin ayrıntısı şudur: Corrado ve arkadaşlarına göre sporcularda yıllık sıklık yüz binde 3,6'dan 0,4'e indi, spor yapmayan yaşıtlarda anlamlı değişmedi ve düşüşün çoğu kardiyomiyopatilerden geldi. Sıklığın değişmediği İsrail verisinde ise Steinvil ve arkadaşları olayları iki gazetenin taranmasıyla saymıştı; medya taraması olguların bir kısmını kaçırır.

Türkiye'de gençte ani kardiyak ölümün ulusal sıklığını veren bir kayıt kolay bulunmuyor.

Herkes için aynı mı?

Risk eşit dağılmaz. ESC kılavuzuna göre erkek sporcularda sıklık kadınlardan üç ile dokuz kat yüksektir. Harmon'da siyah sporcuların riski beyaz sporculardan 3,2 kat yüksekti ve kılavuz Avrupa'da futbolu yüksek riskli dallar arasında sayar. Yaş da nedeni değiştirir: Bagnall'da 31–35 yaşta koroner hastalık öndeydi, 16–20 yaşta açıklanamayan ölüm en sıktı. Kadınlarda, çocuklarda ve amatör liglerde veri azdır; az veri düşük risk demek değildir. Spor kardiyoloğuna ulaşmak da ilçede büyük şehirdeki kadar kolay değildir.

Ne zaman hekime?

Efor sırasında ya da hemen sonrasında bayılan, gözü kararıp yere oturan ya da bayılacak gibi olan biri o gün sahaya dönmez; antrenman, kardiyoloji değerlendirmesinden sonra konuşulur. Eforla gelen göğüs ağrısı, egzersizde kalbin düzensiz ya da hızlı çarpması, yaşıtlarından belirgin biçimde fazla nefessiz kalmak da aynı yolu izler; resmî form bunlara "evet" diyeni spor hekimine ya da aile hekimine yönlendirir. Ateşli bir hastalıktan sonra halsizlik ve çarpıntı sürüyorsa yoğun antrenmana dönülmez. Sahada yere yığılıp seslenince tepki vermeyen ve normal nefes almayan biri için 112 aranır, görevlinin söylediklerine uyulur.

Kendi hayatında

Karaca ailesiyle tanışılan derste soy geçmişi tanımlanmış, gençte açıklanamayan ani ölüm aile hekimine mutlaka söylenecek işaretler arasında sayılmıştı. Formun 12. sorusu bu ölümün kılık değiştirmiş biçimlerini, boğulmayı ve açıklanamayan araba kazasını da sayar. Zeppenfeld'in kılavuzu ailede epilepsiyi de ince bir ipucu sayar. Ailede kalıtsal bir kalp hastalığı tanısı konursa yakınların değerlendirilmesi, ailesel kanser riski dersindeki kaskad testin mantığıyla ve genetik danışmanlıkla yürür. Kader değil olasılık dersindeki gibi, bir genin taşınması bir ölüm tarihi değil, izlem için bir gerekçedir. Ensar'ın oturduğu iki an da bir hüküm değildir; nedenini ancak muayene söyler.

Kapanış

Modül, göğüs kemiğinin arkasında eforla gelip dinlenmeyle geçen baskı ile dinlenirken başlayıp geçmeyen baskı arasındaki farkla açıldı. Kapanan damarın beslediği kasın saatler içinde öldüğü ve 112 ambulansının zamanı kısalttığı anlatıldı. Kararlı hastalıkta stentin kazancının ağrıda ve yaşam kalitesinde olduğu, stentten sonra asıl işin rehabilitasyon, ilaç ve sigarasız hayatla başladığı gösterildi. Tartının yetmeyen pompayı erken haber verişi, düzensiz kulakçıkta pıhtı riskinin bedeli, romatizmal kalp hastalığı ve kapak cerrahisi işlendi. Doğuştan kalp hastalığının ömür boyu izlemi ve bu son ders, kalbin en sessiz uçlarını gösterdi.

1. Gençte ani kardiyak ölüm nadirdir; tahminler sayma yöntemine göre geniş aralıkta değişir. Başlıca nedenler kardiyomiyopatiler, kalıtsal ritim bozuklukları, koroner anomaliler ve miyokardittir; olguların önemli kısmında otopside kalp normal görünür.
2. Eforla bayılma ya da baygınlık hissi, eforla göğüs ağrısı, egzersizde çarpıntı ve orantısız nefes darlığı muayene gerektirir; ailede genç yaşta, Türkiye'deki formun sınırıyla 35 yaşından önce, açıklanamayan ani ölüm, boğulma, tek araçlı kaza ya da ailede epilepsi öyküsü not edilir.
3. Spor öncesi EKG taraması tartışmalıdır: Veneto'da ölümler azaldı, İsrail'de değişmedi, normal bir tarama sonraki yılları garanti etmez; güncel ölçütler yanlış pozitifleri azalttı ve Türkiye'nin 2026 yönetmeliği raporda EKG istiyor.

Beş soru

1. Genç sporcularda ani ölüm sıklığı tahminleri neden yılda milyonda birden beş binde bire kadar uzanıyor?
2. Brugada sendromu için kılavuzun olayların zamanına dair söylediği, uykuda gelen bir ölümün aile öyküsüne neden yazılması gerektiğini nasıl açıklar?
3. Malhotra ve arkadaşlarının futbolcu verisi tek seferlik taramanın hangi sınırını gösteriyor?
4. Dhutia ve arkadaşlarının çalışmasında EKG yorum ölçütü değişince anormal sayılan sporcu oranı ve bulunan ciddi hastalık sayısı nasıl değişti?
5. Türkiye'deki aile öyküsü sorusu hangi ölümleri açıkça "ani ölüm" kapsamına alıyor?

Yanıtlar

Çalışmalar olguları farklı yollarla bulur ve farklı nüfusları sayar: medya ve sigorta kayıtları olgu kaçırır, "sporcu" tanımı değişir, bazı dallarda risk ortalamanın çok üstündedir.

Kılavuza göre Brugada sendromunda olaylar çoğunlukla uykuda, dinlenirken ya da ateşli hastalıkta olur. Uykuda gelen bir ölüm bu yüzden kalıtsal bir ritim bozukluğunu dışlamaz ve yakınlar için bilgi taşır.

Sekiz ani kardiyak ölümün altısı taraması normal çıkan gençlerdeydi ve tarama ile ölüm arasında ortalama 6,8 yıl vardı. Kardiyomiyopati zamanla belirebildiği için bir günlük sonuç sonraki yılları güvenceye almaz.

Anormal sayılanlar yüzde 21,8'den Seattle ölçütleriyle 6,0'ya, gözden geçirilmiş ölçütlerle 4,3'e indi; ciddi hastalık bulunan 15 sporcu üç ölçütte de aynıydı. Gereksiz inceleme azaldı, yakalanan hastalık azalmadı.

Formun 12. sorusu 35 yaşından önce kalp kaynaklı ya da açıklanamayan ani ölümü soruyor; boğulmayı ve açıklanamayan araba kazasını da sayıyor.

Sonraki derse köprü

Kalp modülü burada bitiyor, damarların hikâyesi bitmiyor. Beyindeki bir damar tıkandığında ya da yırtıldığında iki çok farklı tablo doğar. 48.1, «İnme nedir?» sorusuyla bu iki yolu, pıhtıyla kapanan damarı ve kanayan damarı birbirinden ayırarak İnme ve Damar Hastalıkları modülünü açıyor.