Kaza değil, yaralanma

Bir an

Niğde'de, eski sanayinin arkasında bir mahalle muhtarlığı. Cuma, saat dört. Muhtar Bahattin Bey (61) camdan köşedeki kavşağa bakıyor: asfaltta hâlâ kırık bir farın parçaları var. Öğle saatinde fırının servis motorunu süren genç, okul tarafından gelen bir kamyonetle çarpıştı. Ambulans geldi, genci hastaneye götürdü; durumu henüz muhtarlığa ulaşmadı. Bu kavşakta bu yıl üçüncü çarpışma.

Köşedeki manavın sahibi İsmet Usta, elinde iki çay, içeri giriyor. "Kader, Bahattin Bey. Yazılmışsa olur. Bir de bu gençler deli gibi sürüyor, dikkat etseler olmaz."

Arkasından ortaokulun fen bilgisi öğretmeni Ayşegül Hanım (38) giriyor. Elinde katlanmış bir kâğıt var. Üç çarpışmayı tarih ve saatiyle yazmış: üçü de öğleden sonra, üçü de okulun önünden aşağı inen yokuşun bittiği yerde, köşeye park eden kamyonların görüşü kapattığı tarafta olmuş. "Üç ayrı sürücü, üç ayrı araç," diyor. "Ama aynı köşe, aynı saat. Belediyeye bir dilekçe yazalım: kasis, ayna, park yasağı."

İsmet Usta omuz silkiyor: "Ayna koysan da dikkat etmeyen yine çarpar."

Bahattin Bey çekmeceden boş bir dilekçe kâğıdı çıkarıyor, masaya koyuyor. Kalemi henüz eline almadı.

Soru

Aynı kavşakta bir yılda üç çarpışma oluyorsa bunlar öngörülemez "kazalar" mıdır, yoksa önceden görülebilen bir örüntü mü; bir yaralanmayı sürücünün dikkatinden başka hangi noktalardan önlemek mümkündür?

Nasıl işler

Seyahat modülü yola çıkmadan önce neyin hazır olacağını sorarak kapandı. Bu modül benzer bir soruyu evin, sokağın ve yolun kendisine soruyor: zarar oluşmadan önce nerede durdurulabilir?

İlk engel bir sözcük. Türk Dil Kurumu'nun Güncel Türkçe Sözlüğü "kaza" sözcüğüne yan yana iki anlam verir: biri bir kimsenin ya da aracın "ihmal, tedbirsizlik ve dikkatsizlik dolayısıyla" zarara uğraması, öteki "Allah tarafından ezelde tayin edilen kaderin gerçekleşmesi". İsmet Usta'nın iki cümlesi bu iki anlamın tam karşılığıdır. Biri olayı kimsenin elinde olmayan bir yazgıya bağlıyor, öteki tek bir kişinin kusuruna. İkisi de aynı yere varıyor: kavşağın kendisine bakmaya gerek kalmıyor.

Yaralanma araştırmasının kurucularından William Haddon Jr. bu iki açıklamanın yerine bir mekanizma koydu. Ona göre yaralanma da bir hastalık gibi belirli bir etkenle olur; etken enerjidir.

Çarpışmada genci yaralayan şey "talihsizlik" değil, belirli bir hızla hareket eden kütlenin enerjisinin bedene aktarılmasıdır. Enerjinin kaynağı, miktarı ve yolu ölçülebilir; ölçülebilenin önüne bir şey konabilir.

Haddon 1960'larda trafik güvenliği için bir çizelge geliştirdi; bugün her tür yaralanmada kullanılıyor.

Ayşegül Hanım'ın kavşağıyla doldurmayı dene. Olay öncesinde insan hücresine sürücünün yorgunluğu ve görüşü, araç hücresine frenler ve motosikletin uzaktan görülebilmesi, fiziksel çevreye yokuş ve görüşü kapatan park, sosyal çevreye fırının servisi kaç dakikada beklediği ve hız denetimi girer. Olay anında kaskın enerjiyi nasıl dağıttığı ve gencin çarptığı direk önemlidir. Olay sonrasında ambulansın kavşağı ne kadar çabuk bulduğu ve orada 112'yi arayan birinin olup olmadığı belirleyicidir.

İsmet Usta'nın "dikkat" dediği şey on iki hücreden yalnız birine sığar. Kalan on bir hücre muhtarın, belediyenin, fırın sahibinin ve araç üreticisinin elindedir.

Haddon matrise on karşı önlem stratejisi ekledi. Dünya Sağlık Örgütü'nün çocuk yaralanmaları raporundaki sırayla: tehlikeyi hiç yaratmamak, enerjisini azaltmak (hızı düşürmek), salınmasını önlemek (çocuk kilitli ilaç kapağı), salınımını yavaşlatmak ya da dağıtmak (emniyet kemeri), insanı tehlikeden zamanca ya da mekânca ayırmak (bisiklet ve yaya yolları), araya engel koymak (havuz çiti), tehlikenin niteliğini değiştirmek (yumuşak oyun alanı zemini), kişiyi dayanıklı kılmak, oluşan hasara ilk müdahale, onarım ve rehabilitasyon. Kavşağa bir kasis koymak ikinci stratejidir; okul çıkış saatinde köşeye park yasağı beşinci.

Stratejiler bir boyutta daha ayrılır: önlemin her seferinde insanın bir şey yapmasını isteyip istemediği.

Haddon 1980'de pasif yaklaşımların tarihsel başarı kaydının aktif olanlardan çok daha iyi olduğunu yazdı. Neden basit: yorgun ya da dalgın olunan an her gün gelir. Kasis sürücünün o gün dikkatli olup olmadığına bakmaz.

Modülün geri kalanı matrisi altı alanda dolduracak: yol güvenliği, yaşlılıkta evde düşme, çocukların evdeki tehlikeleri, soba ve şofbenin görünmeyen gazı, suda boğulma ve son olarak bir evin kontrol listesiyle taranması.

Kanıt

Yaygın yanılgılar

Sayılarla

Dünya Sağlık Örgütü'nün 2024 bilgi notuna göre yaralanmalar her yıl dünyada yaklaşık 4,4 milyon can alıyor; bu bütün ölümlerin yüzde 8'ine yakın. Bu ölümlerin kabaca üçte biri yol trafiğinden, altıda biri intihardan, onda biri cinayetten geliyor; düşmeler yılda 684 binden fazla ölüme yol açıyor. 5–29 yaş arasında en sık beş ölüm nedeninin üçü yaralanmadır: trafik, cinayet ve intihar. Yaralanma ölümlerinin yaklaşık yüzde 90'ı düşük ve orta gelirli ülkelerde oluyor.

Ölüm piramidin yalnız tepesidir. Dünya Sağlık Örgütü'nün 2008 raporu, ABD'de 1980'lerin başında yapılan ilk çalışmayı aktarır: 19 yaşın altında ölen her bir çocuğa karşılık 45 çocuk hastaneye yatırılmış, 1.300 çocuk da acil serviste görülüp evine gönderilmişti.

Türkiye'deki çocuk verisi aynı biçimi gösteriyor. TÜİK'in yayınına göre 2024'te ölen 1–17 yaş arası 6.149 çocuğun 1.538'i, yani kabaca dörtte biri, dışsal yaralanma ve zehirlenmeler nedeniyle öldü. Trafikte ölen her bir çocuğa karşılık 100'den fazla çocuk yaralandı: 642'ye karşı 68.396. Bütün yaşlar için dışsal nedenlerin payı TÜİK'in yıllık ölüm nedeni bülteninde yayımlanıyor; okurken yılın kendisine de bak, çünkü bir deprem yılı bu payı bir anda değiştirir.

Herkes için aynı mı?

Yaralanma yükü eşit dağılmıyor. Dünya Sağlık Örgütü'ne göre genç olmak, erkek olmak ve düşük gelirli olmak yaralanma riskini artırıyor; yaralanma ve şiddet yüzünden her yıl erkeklerin ölümü kadınlarınkinin iki katı. Düşmeye bağlı yaralanma riski yaşla artıyor. Düşük gelirli birçok ülkede güvensiz pişirme koşulları yüzünden kadınlar ve kız çocukları daha sık yanıyor.

Gelir farkı ülkelerin içinde de görülüyor: yüksek gelirli ülkelerde bile yoksul mahallelerde ölümcül ve ölümcül olmayan yaralanma hızları daha yüksek. Dünya Sağlık Örgütü'nün 2008 raporu, davranış değişikliğine dayanan önlemlerin bu farkı kapatmakta zorlandığı yerde tasarıma dayanan pasif çözümlerin en başarılı yol olabileceğini yazar. Kendiliğinden çalışan önlem, zamanı ya da parası az olanı da korur.

Ne zaman hekime?

Bir çarpışma ya da düşmeden sonra kişi bilincini kaybettiyse, nefes almakta zorlanıyorsa, kanama bastırmaya rağmen durmuyorsa ya da kolunu bacağını kıpırdatamıyorsa vakit kaybetmeden 112 aranır. Olay yerinde iyi görünmek soruyu kapatmaz. Haddon'un tanımı hasarın enerji aktarımından sonraki 48 saat içinde, çoğunlukla çok daha kısa sürede ortaya çıkabileceğini hesaba katar. Hızlı bir çarpışmadan ya da yüksekten bir düşüşten sonraki saatlerde artan ağrı, şişlik ya da yeni bir yakınma ortaya çıkarsa beklemeden bir acil servise gitmek gerekir.

Kendi hayatında

Bir kavşağı değiştirmek tek kişinin işi değil, ama tehlikeyi görünür kılmak tek kişiyle başlayabilir: Ayşegül Hanım üç olayı yan yana yazınca örüntü kendiliğinden ortaya çıktı. Tekrarlanan bir "kıl payı kurtuldum" anı, henüz yaralanmaya dönüşmemiş bir veridir.

Bir önlemi değerlendirirken iki soru sor. Birincisi: bu önlem matrisin hangi hücresine giriyor; olay öncesine mi, olay anına mı, sonrasına mı? İkincisi: her seferinde birinin bir şey yapmasını mı istiyor, yoksa kendiliğinden mi çalışıyor? Merdivene konan bir korkuluk, "merdivende dikkatli ol" uyarısından farklı bir hücrededir.

Dil de önemlidir. Kanserin önlenebilir payı dersindeki "önlenebilir" ile "kişinin suçu" ayrımı burada da geçerli: önlenebilir demek, çoğunlukla sistemin bir katmanının eksik olduğunu söyler. Risk algısı dersindeki dehşet riskinin tersine yaralanmalar dağınık ve sessizdir; örüntü bu yüzden kolay gözden kaçar.

Kapanış

1. "Kaza" sözcüğü Türkçede hem kadere hem dikkatsizliğe işaret eder ve ikisi de bakışı kavşaktan, evden ve tasarımdan uzaklaştırır; yaralanma ise enerjinin bedenin dayanma eşiğini aşarak aktarılmasıdır ve öngörülebilir.
2. Haddon matrisi bir yaralanmayı olay öncesi, olay anı ve olay sonrası ile insan, araç ya da etken, fiziksel ve sosyal çevrenin kesiştiği on iki hücrede inceler; kişinin dikkati bu hücrelerden yalnız biridir.
3. Kendiliğinden çalışan pasif önlemlerin başarı kaydı her seferinde davranış isteyen aktif önlemlerden daha iyidir; aynı koşullar farklı kişilerde benzer hatalar doğurduğu için suçlu aramak yerine sistemi düzeltmek daha çok yaralanmayı önler.

Beş soru

1. Haddon yaralanmayı hangi etkene bağlar ve bu tanım "talihsizlik" açıklamasından neden farklıdır?
2. BMJ editörleri "kaza" sözcüğünü neden sayfalarından çıkardı ve aynı başyazı hangi uyarıyı da aktardı?
3. Niğde'deki kavşakta okul çıkış saatinde köşeye park yasağı Haddon'un on stratejisinden hangisine, kasis hangisine girer?
4. Dünya Sağlık Örgütü'nün aktardığı çocuk yaralanma piramidinde bir ölüme karşılık kaç yatış ve kaç acil başvuru vardı ve oranlar neden ülkeden ülkeye değişir?
5. Reason'ın sistem yaklaşımı, aynı kavşakta üç farklı sürücünün çarpışmasını nasıl yorumlar?

Yanıtlar

Haddon yaralanmayı enerjiye bağlar: mekanik, ısıl, kimyasal ya da ışınım enerjisinin bedenin dayanma eşiğini aşarak aktarılması. Enerjinin kaynağı, miktarı ve bedene ulaştığı yol ölçülebildiği için önüne önlem konabilir; talihsizlik açıklaması ise önlenecek bir şey bırakmaz.

Sözcük öngörülemez ve kaçınılmaz bir olay çağrıştırıyordu, oysa yaralanmaların çoğu öngörülebilir ve önlenebilir. Başyazı bu sözün yaralananı suçlamaya kayabileceği uyarısını da aktardı.

Park yasağı tehlikeli saatte görüşü kapatan aracı köşeden uzaklaştırdığı için zaman ve mekânca ayırma stratejisidir. Kasis hızı düşürerek tehlikedeki enerjiyi azaltır.

Her ölüme karşılık 45 hastane yatışı ve 1.300 acil başvuru vardı. Rapor oranların yerel sağlık hizmetlerine ve hastaneye erişime göre değiştiğini yazar; hizmete ulaşamayan yaralanmalar sayılara girmez.

Sistem yaklaşımı aynı koşulların farklı kişilerde benzer hatalar doğurabileceğini kabul eder. Üç farklı sürücünün aynı köşede çarpışması sorunun yokuşta, parkta ve hızda olduğunu düşündürür; soru "kim hata yaptı" değil, "hangi katman eksik" olur.

Sonraki derse köprü

Haddon matrisini ilk kez yol güvenliği için çizdi ve çizelgenin hücreleri en çok orada sınandı. Trafik, hızın enerjiyi nasıl büyüttüğünü, kemer ve kaskın olay anında ne kadar koruduğunu ve yayanın bu matriste nerede durduğunu sayılarla tartmak için iyi bir yer.