Antibakteriyel ürünler

Bir an

Cumartesi öğleden sonra, Denizli. Bir zincir marketin temizlik reyonu. Nergis otuz dört yaşında, bir havlu fabrikasında dokuma vardiyasının ustabaşı. Kız kardeşi Neşe dokuz gün önce doğum yaptı; Nergis yarından itibaren bir hafta onun evinde kalacak ve evi "bebeğe hazır" hâle getirmek istiyor.

Sepette beş şey var. Ön yüzünde iri harflerle "99,9" yazan antibakteriyel sıvı sabun. Bir şişe çamaşır suyu. Banyodaki kireç lekeleri için arka etiketinde küçük harflerle "asit içerir" yazan bir kireç çözücü. Bir yüzey dezenfektanı spreyi. Bir paket antibakteriyel ıslak mendil.

Raf düzenleyen Yaşar Bey'e planını anlatıyor: "Banyoya önce kireç çözücüyü dökerim, üstüne çamaşır suyu. İkisi birden daha güçlü olur."

Yaşar Bey bir şey söyleyecekken telefon titriyor. Neşe'den sesli mesaj: "Abla, ebe hanım bir tek ellerinizi yıkayın dedi. Bebeğin odasına sprey sıkma, öksürüyorum zaten."

Nergis sepete, sonra rafın en altındaki düz kalıp sabuna bakıyor. Hangisini geri koyacağını bilemiyor.

Soru

Antibakteriyel sabun düz sabundan daha mı çok korur, evde dezenfektan ne zaman gerçekten gerekir ve temizlik ürünlerini karıştırmak neden tehlikelidir?

Nasıl işler

Kuduz dersinde ısırık yarasına önerilen ilk adım bol akan su ve sabundu; sabunun cinsi sorulmuyordu. Bu ders nedenini gösteriyor.

Önce üç kelimeyi ayırmak gerekir. ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri'nin (CDC) dezenfeksiyon ve sterilizasyon kılavuzuna göre temizlik, görünür kirin, yani organik ve inorganik maddenin, su ve deterjanla elle ya da makineyle yüzeyden kaldırılmasıdır. Sterilizasyon ise her türlü mikrobik yaşamı yok eden, evde yapılmayan bir hastane sürecidir. İkisinin arasında üçüncü bir kelime durur.

Sıra önemlidir: CDC kılavuzuna göre kalan kir dezenfektanı zayıflatır. CDC'nin tesisler için hazırladığı temizlik sayfası da önce sabunlu ya da deterjanlı bir temizlik ister, dezenfeksiyonu birinin belirgin biçimde hasta olduğu durumlar, örneğin yüzeye kusulması, ve çok kalabalık alanlar için ekler. Aynı sayfa ürünün yüzeyde ıslak kalması gereken bir temas süresinden söz eder; sıkıp hemen silmek bu süreyi atlar.

Evde dezenfeksiyonun yeri bu yüzden dardır. Hijyen hipotezi dersinde anılan Bloomfield ve arkadaşlarının hedefli hijyen önerisi aynı mantığı kurar: Zincirin kırıldığı anlara ve noktalara yönelmek, evin her köşesine değil. Bulaş yolları dersinde anılan CDC değerlendirmesi de aynı yöne bakıyordu: koronavirüste yüzeyden bulaşın payı küçüktü. Norovirüs ise başka bir hikâyedir. CDC kusmuk ve ishal bulaşmış yüzeyler için, sıradan temizlikte kullanılandan çok daha derişik bir çamaşır suyu çözeltisi ve yüzeyde en az beş dakika beklemeyi önerir.

Antibakteriyel sabunun vaadi ise sabuna katılan bir maddeden gelir.

Biyositin zamana ihtiyacı vardır. Sabun ve su mikrobu gevşetip sürükleyerek çalışır; yirmi saniyelik yıkamada biyositin öldürmeye vakti pek olmaz. Kim ve arkadaşlarının deneyi bunu ölçtü.

Etiketteki "yüzde 99,9" de laboratuvar dilidir. ABD Çevre Koruma Ajansı (EPA) yüzey ürünlerinde mikrop sayısını bin kat, yani üç basamak azaltmayı "sanitizer" tanımına örnek verir ve bunun bütün bakterileri yok etmek olmadığını açıkça yazar. Sayı belirli test mikroplarıyla, belirli bir temas süresinde ve temiz yüzeyde elde edilir; tezgâhta yarım saniyelik bir silişe taşınmaz.

Kanıt

Yaygın yanılgılar

Sayılarla

"Yüzde 99,9" bir yüzeyde bir milyon bakteri varsa bin tanesinin kaldığını söyler.

FDA'nın 2016 kuralı ev yıkama ürünlerinde 19 etken maddeyi çıkardı, üçünü erteledi. Aralık 2017'de sağlık hizmeti antiseptiklerinde 24 etken maddeyi kabul etmedi; bunlardan piyasada bulunan tek madde triklosandı. Avrupa Birliği 2016'da triklosanı insan hijyeni amaçlı biyosidal ürünlerde etken madde olarak onaylamadı; Komisyon'un gerekçesi çevreye yönelik kabul edilemez risklerdi.

Chang ve arkadaşlarının raporuna göre ABD zehir merkezleri 2020'nin ilk üç ayında temizlik ve dezenfektan ürünleriyle ilgili 45.550 çağrı aldı; bu, bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 20,4'lük bir artıştı. Gharpure ve arkadaşlarının Mayıs 2020'de 502 yetişkinle yaptığı ankette katılımcıların yüzde 39'u yiyeceği çamaşır suyuyla yıkamak, ürünü çıplak deriye sürmek gibi önerilmeyen riskli bir uygulama bildirdi.

Türkiye için bu zehirlenmeleri yıllara göre veren, kaynağı açık bir döküm kolay bulunmuyor.

Herkes için aynı mı?

Evde dezenfeksiyonun anlamı evdekilere göre değişir: Evde mide virüsü dolaşıyorsa CDC'nin norovirüs önerisi, bağışıklığı zayıflamış biri varsa hekiminin talimatı genel kuraldan önce gelir. Akciğer tarafı da eşit değildir. Zock ve arkadaşlarının on ülkede 3.503 kişiyi izleyen çalışmasında temizlik spreylerini en az haftada bir kullananlarda yeni astım belirtileri daha sık görüldü; sprey olmayan ürünlerde bu ilişki çıkmadı. Astımı ya da süregen akciğer hastalığı olan biri için sprey yerine beze dökülen ürün ve açık pencere daha uygun bir seçimdir. Temizlik işçileri ve hemşireler meslek astımı tartışmasının merkezindedir. Bütçesi dar bir ev düz sabunla korumadan bir şey kaybetmez.

Ne zaman hekime?

Ürünleri karıştırdıktan sonra gözlerin yanar, burnun ve boğazın sızlar, öksürük başlarsa önce odayı terk edip temiz havaya çık; zehir merkezi duş alıp giysileri değiştirmeyi de önerir. Nefes almak zorlaşıyor, göğüste ağrı ya da hırıltı başlıyor, ses kısılıyorsa bu artık danışma değil acil işidir: 112. Belirtiler hafifse ve emin değilsen iki şişeyi elinde tutarak 114'ü çevir, etiketlerdeki etken maddeleri oku. Astımı ya da süregen akciğer hastalığı olan biri gaz soluduysa belirti hafif görünse bile o gün muayene edilmeli. Bir çocuk temizlik ürünü yuttuysa ya da ağzına aldıysa şişeyi atma, onunla birlikte 114'e ulaş; çocuk öksürüyor ya da güç nefes alıyorsa 112. Dezenfektandan çatlayıp kanayan eller aile hekimine gösterilir.

Kendi hayatında

Nergis'in sepetindeki ürünlerin hiçbiri "steril ev" kurmaz. Düz sabun bebeği kucağa almadan önceki yıkama için yeter. Çamaşır suyu, birisi kusarsa ya da ishal olursa o yüzeyde, etiketindeki talimatla, tek başına ve pencere açıkken iş görür. Kireç çözücü aynı gün aynı yüzeye çamaşır suyuyla gitmez. Sprey, öksüren bir lohusanın yanındaki bebek odasına gerekmiyor. Islak mendil sabunlu yıkamanın yerini tutmaz. Hedefli hijyen bu kararların toplamıdır: el yıkama anları, kusmuk ve ishal, çiğ et, hasta biri. Gerisi su ile deterjanın işidir.

Kapanış

Modül, bir mikrobun kaynaktan konağa giden yolunu bulmakla başladı: zincirin halkaları ve havada asılı kalan parçacıkla düşen damla arasındaki sınır tartışması ilk dersin konusuydu. Ardından korunma tek tek yollara göre kuruldu. Sabunla alkollü antiseptiğin birbirinin yerini ne zaman tuttuğu, maskenin takana mı çevreye mi koruma sağladığı ve bu kanıtın neden tartışmalı kaldığı işlendi. Depodaki klor düzeyi ve tek kaynaktan yayılan salgın, belirtisiz seyreden cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlar, temas öncesi profilaksi ve saptanamayan viral yük de ele alındı. Kene ve sivrisinekle taşınan hastalıklar, kuduzda ısırıktan sonraki ilk dakikalar ve temas sonrası profilaksi bu yolların son halkalarıydı. Bu son ders, raftaki şişenin vaadini aynı yol haritasının üzerine yerleştirdi.

1. Evde kullanılan antibakteriyel sabun, gerçek yıkama süresinde düz sabundan daha fazla korumadı; FDA 2016'da triklosan ve triklokarban dahil 19 etken maddeyi, düz sabuna üstünlük ve uzun süreli güvenlik kanıtlanamadığı için ev yıkama ürünlerinden çıkardı.
2. Temizlik kiri kaldırır, dezenfeksiyon temizlenmiş yüzeydeki mikrobu öldürür, sterilizasyon her mikrobu yok eder; evde dezenfeksiyon kusmuk, ishal, çiğ et ve hasta biri gibi kritik noktalarda anlam kazanır ve etiketteki temas süresine uyulursa işe yarar.
3. Çamaşır suyu asitli ürünle klor gazı, amonyaklı ürünle kloramin oluşturur; ürünler karıştırılmaz. Biyositlerin laboratuvarda gösterilen çapraz direnç olasılığı gereksiz kullanıma karşı bir gerekçe daha sunar.

Beş soru

1. CDC kılavuzuna göre temizlik, dezenfeksiyon ve sterilizasyon birbirinden nasıl ayrılır ve dezenfektan neden temizlenmiş yüzeye uygulanır?
2. FDA'nın 2016 kuralı hangi iki gerekçeyle 19 etken maddeyi ev yıkama ürünlerinden çıkardı ve hangi ürünler kuralın dışında kaldı?
3. Kim ve arkadaşlarının deneyinde triklosanlı sabunun üstünlüğü hangi koşulda ortaya çıktı ve bu bulgu gündelik el yıkama için ne söyler?
4. Bir yüzey ürünündeki "yüzde 99,9" ifadesi bir milyon bakteride kaç bakteri bırakır ve bu sayının mutfak tezgâhına aynen taşınmamasının nedenleri nelerdir?
5. Nergis'in kireç çözücüyle çamaşır suyunu aynı banyoda birleştirme planı neden tehlikelidir ve Mrvos ve arkadaşlarının vaka dizisi bu tür maruziyetlerin seyri hakkında ne gösterdi?

Yanıtlar

Temizlik kiri su ve deterjanla kaldırır, dezenfeksiyon spor dışındaki hastalık yapıcı mikropların çoğunu öldürür, sterilizasyon her mikrobu yok eder. Kalan kir dezenfektanı zayıflattığı için önce temizlik gelir.

Üreticiler bu maddelerin düz sabun ve suya göre ek yarar sağladığını ve uzun süreli günlük kullanımda güvenli olduğunu gösteremedi. Hastanelerdeki ürünler ve alkollü el antiseptikleri kuralın dışındaydı; üç madde için karar ertelendi.

Yirmi saniyelik yıkamada fark yoktu; üstünlük ancak dokuz saatlik temasta belirdi. Bir eli kimse dokuz saat sabunlu tutmadığı için gündelik yıkamada düz sabun aynı işi görür.

Bin bakteri bırakır. Oran test mikroplarıyla, temiz yüzeyde ve belirli temas süresinde ölçülür; tezgâhta kir ve kısa siliş bu koşulları bozar.

Kireç çözücü asit içerir; çamaşır suyuyla karışınca klor gazı açığa çıkar. Mrvos ve arkadaşlarının dizisinde 216 kişinin çoğunda belirtiler altı saatte geçti, ama 71 kişi tıbbi bakım aldı ve hastanede yatan tek kişinin önceden akciğer hastalığı vardı.

Sonraki derse köprü

Bu modülde tehlike dışarıdan, başka bir canlıdan geliyordu ve korunma o canlının yolunu kesmekti. Sıradaki modülde risk bedenin içinde, yıllar boyunca birikir: 43.1'de kalp ve damar hastalığının risk etkenleri arasında hangilerinin elinde olduğunu ve hangilerinin sana verilmiş olduğunu ayıracaksın.