Cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlar

Bir an

Salı akşamı, Tarsus. Melda yirmi yedi yaşında, çarşıdaki bir sigorta acentesinde çalışıyor. Üç aydır biriyle görüşüyor ve geçen hafta ikisi bir karar verdi: ilişkiyi ciddiye alıyorlarsa önce ikisi de test olacak. Sorun, testin nerede yapılacağı.

"Aile sağlığı merkezine gidersem," diye yazıyor lise arkadaşı Sezin'e, "kayıttaki hemşire annemin komşusu. Kan alırken 'hayırdır kızım' diyecek. Pazar günü bütün sokak bilecek."

Mersin'de liman şirketinde çalışan Sezin'den cevap geliyor: Sağlık Bakanlığı'nın sitesindeki bir PDF'in ekran görüntüsü. Son sayfada "Gönüllü Danışmanlık ve Test Merkezleri" başlığı ve yirmi satırlık bir liste var. Dördüncü satırı Sezin sarıyla işaretlemiş: Mersin Büyükşehir Belediyesi. "Otobüsle kırk dakika. Kimlik sormuyorlarmış. Perşembe izin al, ben de seninle gelirim."

Melda listeye bakıyor, sonra bir soru daha yazıyor: "Orada sadece HIV'e mi bakıyorlar? Benim hiçbir şikâyetim yok ki. Şikâyet yoksa zaten bir şey yoktur, değil mi?"

Soru

Belirti vermeden yıllarca taşınabilen bir enfeksiyondan nasıl korunulur ve prezervatif, aşı, test ve HIV'e karşı koruyucu ilaç bu korunmanın hangi katmanını üstlenir?

Nasıl işler

Gıda ve su kaynaklı enfeksiyonlar dersinde mikrop ağızdan giriyordu; zincirin kırılacağı yer mutfak ve şebekeydi. Bu derste mikrop iki insan arasındaki en yakın temasla geçer. Dünya Sağlık Örgütü'nün (DSÖ) 2025 bilgi notuna göre otuzdan fazla bakteri, virüs ve parazit vajinal, anal ve oral ilişkiyle bulaşabilir; bazıları gebelikte, doğumda ve emzirmede anneden bebeğe de geçer.

Yükün çoğunu sekiz etken taşır ve bunlar iki gruba ayrılır. Dördü tedavi edilebilir: frengi (sifiliz), bel soğukluğu (gonore), klamidya ve trikomonas. DSÖ'ye göre üç bakteri ve tek parazit genellikle var olan antibiyotik tedavileriyle iyileşir. Öbür dördü virüstür: hepatit B, uçuk virüsü (herpes simpleks), HIV ve HPV. Bunlarda tedavi virüsü kontrol eder ama çoğunlukla vücuttan atamaz. İkisine karşı aşı var: hepatit B ve HPV. İkisi HPV aşısı ve enfeksiyon kaynaklı kanserler derslerinde konuşuldu.

Melda'nın sorusunun cevabı bu enfeksiyonların en zor yanında yatıyor. DSÖ'ye göre çoğu belirti vermez; verdiğinde de belirtiler özgül değildir. Belirtisiz bir klamidya ya da bel soğukluğu bir kadında yıllar içinde leğen kemiği içindeki organların iltihabına ve kısırlığa yol açabilir. Gebelikte tedavi edilmeyen frengi bebeğe geçebilir; sonuç ölü doğumdan doğumsal frengiye uzanır. "Şikâyet yoksa bir şey yoktur" cümlesi bu yüzden tam ters yöne çalışır.

Korunma katmanlar hâlinde düşünülür. İlk katman prezervatiftir. DSÖ doğru ve her seferinde kullanılan prezervatifi en etkili korunma yollarından biri sayar, ama bir sınırını da yazar: frengi ve genital uçuk gibi, prezervatifin örtmediği deride yara yapan enfeksiyonlara karşı koruma eksik kalır. İkinci katman aşıdır. Üçüncüsü testtir: belirtisiz enfeksiyonu bulmanın tek yolu. Testin ardından gelen partner bildirimi, yani tanı alan kişinin eşinin ya da eşlerinin de bilgilendirilip test ve tedaviye çağrılması, DSÖ'ye göre yeniden enfeksiyonu önlemenin parçasıdır.

Dördüncü katman yalnız HIV içindir.

Bir de temastan sonraki saatler var. DSÖ'nün 2024 kılavuzuna göre HIV açısından riskli bir temastan sonra başlanan koruyucu ilaç tedavisi ne kadar erken başlarsa o kadar etkilidir: ideali ilk 24 saat, en geç 72 saat. Tedavi 28 gün sürer. Temas sonrası yaklaşım kuduz dersinde ayrıca ele alınıyor.

Son halka HIV ile yaşayan kişinin kendi tedavisidir. DSÖ'nün 2026 HIV bilgi notu bunu açıkça yazar: tedavi gören ve viral yükü saptanamayan kişiler HIV'i cinsel partnerlerine bulaştırmaz.

Testin de bir zaman sınırı var. Enfeksiyonun alındığı an ile testin onu saptayabildiği an arasındaki süreye pencere dönemi (window period) denir. DSÖ'ye göre çoğu kişide HIV'e karşı antikorlar 28 gün içinde oluşur; yakın zamanda riskli bir temas yaşayan ve testi negatif çıkan kişi 28 gün sonra testi tekrarlayabilir.

Kanıt

Yaygın yanılgılar

Sayılarla

DSÖ'nün tahminine göre 2020'de 15–49 yaş arasında dört tedavi edilebilir enfeksiyondan biriyle 374 milyon yeni enfeksiyon oldu: klamidya 129 milyon, bel soğukluğu 82 milyon, frengi 7,1 milyon, trikomonas 156 milyon. DSÖ'nün HIV bilgi notuna göre 2025'te dünyada 1,2 milyon kişi HIV aldı; yıl sonunda 41,0 milyon kişi HIV ile yaşıyordu.

Türkiye'de HSGM'nin belgesine göre 1985'ten 13 Temmuz 2026'ya kadar doğrulanmış 61.004 HIV ve 2.762 AIDS bildirimi var. Yıllık toplam 2022'de 6.230, 2025'te 7.501; Bakanlık "yıllar itibarıyla" artış izlendiğini yazıyor. Aynı belgeye göre son beş yılda sağlık kuruluşlarındaki HIV testi sayısı yüzde 111 arttı. Artışın bir kısmı daha çok testten gelebilir; bildirilen vaka, yeni enfeksiyonla aynı şey değildir.

PROUD'un yüzde 86'sını mutlak sayıyla oku: 100 kişi-yılda dokuz enfeksiyon bire indi, yani 13 kişinin bir yıllık ilacı bir enfeksiyonu önledi. HIV'in seyrek olduğu bir grupta aynı göreli etki çok daha az enfeksiyonu önler.

Herkes için aynı mı?

Risk ve korunma yolu kişinin yaşına, cinsiyetine, gebeliğine ve ilişkilerine göre değişir. Klamidya ve bel soğukluğunun kısırlık sonucu DSÖ'ye göre özellikle kadınlarda belirgindir. Gebelik ayrı bir eşiktir: frengi ve HIV bebeğe geçebildiği için gebelik takibinde test önerilir ve erken tedavi bebeği korur. Koruyucu ilaç denemeleri farklı gruplarda yapıldı: iPrEx erkeklerle ilişkiye giren erkekler ve trans kadınlarla; Baeten ve arkadaşlarının 2012'deki Partners PrEP denemesi Kenya ve Uganda'da 4.747 karşı cinsten çiftle, yüzde 75 azalmayla ve hem kadınlarda hem erkeklerde koruma göstererek. Bir fark da erişimdir: HSGM'nin belgesi, damgalanma ve ayrımcılık kaygısıyla özellikle küçük illerde insanların tanı ve tedaviden kaçındığını yazıyor.

Ne zaman hekime?

Cinsel organda, makatta ya da ağızda ağrısız bile olsa bir yara, kabarcık ya da siğil bir hekime gösterilmeli; frengi yarası kapanabilir ama enfeksiyon sürer. Alışılmadık bir akıntı, idrar yaparken yanma, ilişkide yeni başlayan ağrı ya da iki adet arasında kanama da muayene ister. Karnın alt kısmında ağrıya ateş eşlik ediyorsa bekleme, acil servise git. Gebeysen ve partnerinde bir tanı konduğunu öğrendiysen bunu gebelik takibini yapan hekime hemen söyle. HIV açısından riskli bir temas, örneğin yırtılan bir prezervatif ya da cinsel saldırı yaşadıysan, saatler önemli: ilk 72 saat dolmadan acil servise ya da aile hekimine başvur. Cinsel saldırıdan sonra 112'yi aramak da bir yoldur.

Kendi hayatında

Melda'nın kararı bir başlangıç alışkanlığı: yeni bir korunma kararından önce iki kişinin birlikte test olması. Aile hekimi bir seçenek; sonuç ve hekimin yorumu orada bir arada durur. Mahremiyet kaygısı ağır basıyorsa Bakanlığın listesindeki Gönüllü Danışmanlık ve Test Merkezleri öbür seçenek. Tekirdağ İl Sağlık Müdürlüğü'nün Ocak 2026'daki duyurusu, oradaki merkezde "hiçbir kimlik bilgisi vermeden ve ücretsiz olarak" bilgi alınıp HIV testi yaptırılabileceğini yazıyor. Saatler ve yapılan testler merkeze göre değişebilir; gitmeden önce ara. Bir uyarı daha: DSÖ'ye göre hiçbir tek test tek başına kesin HIV tanısı koymaz.

Melda perşembe sabahı otobüse biniyor. Sonucu kimse bilmiyor; Melda'nın bildiği tek şey, artık soruyu sormaktan kaçmadığı.

Kapanış

1. Cinsel yolla bulaşan enfeksiyonların çoğu belirti vermez; belirtisiz seyir kısırlığa ve gebelikte bebeğe geçişe uzanabilir, bu yüzden durumu yalnız test söyler.
2. Korunma katmanlıdır: prezervatif HIV'i yaklaşık yüzde 80 azaltır ve başka enfeksiyonlara kısmi koruma sağlar, aşı hepatit B ve HPV'yi önler, test ve partner bildirimi zinciri kırar, temas öncesi profilaksi düzenli kullanıldığında yalnız HIV'e karşı güçlü koruma verir.
3. Viral yükü tedaviyle saptanamayan kişi HIV'i cinsel yolla bulaştırmaz; riskli temastan sonra ilk 72 saat önemlidir ve damgalanma korkusu test olmayı geciktiren kayıtlı bir engeldir.

Beş soru

1. DSÖ'nün sekiz etkeni iki gruba ayırmasının ölçütü nedir ve her gruba hangi enfeksiyonlar girer?
2. Weller ve Davis'in derlemesi prezervatifin HIV'e karşı etkisini nasıl hesapladı ve bu tahmin neden kusursuz kullanımı göstermez?
3. iPrEx'te kanda ilaç saptanma oranları korumanın neye bağlı olduğunu nasıl gösterdi?
4. PARTNER çalışmasında 15 yeni HIV enfeksiyonu olduğu hâlde bulaşma hızı neden sıfır olarak raporlandı?
5. Türkiye'de bildirilen HIV vakalarındaki artışı yorumlarken test sayısındaki değişiklik neden hesaba katılmalı?

Yanıtlar

Ölçüt tedavinin ne yapabildiğidir. Frengi, bel soğukluğu, klamidya ve trikomonas genellikle tedaviyle iyileşir. Hepatit B, uçuk virüsü, HIV ve HPV viral enfeksiyonlardır; tedavi onları kontrol eder ama çoğunlukla vücuttan atamaz.

Biri HIV ile yaşayan çiftleri izleyen kohortlarda, her ilişkide prezervatif kullananlarla hiç kullanmayanların yeni enfeksiyon hızlarını karşılaştırdı ve yaklaşık yüzde 80'lik azalma buldu. Kullanımın doğruluğu ölçülmediği için bu, gerçek hayattaki etkidir.

Kanında ilaç bulunanların oranı HIV negatif kalanlarda yüzde 51, enfekte olanlarda yalnız yüzde 9'du. Enfekte olanların büyük çoğunluğunun kanında ilaç yoktu; koruma ilacın kanda bulunmasına bağlıydı.

Virüslerin genetik karşılaştırması bu enfeksiyonların hiçbirinin çiftin içindeki partnerden gelmediğini gösterdi; yeni enfeksiyonlar çift dışındaki ilişkilerden geliyordu.

Bakanlığın belgesine göre son beş yılda HIV testi sayısı yüzde 111 arttı. Daha çok test, önceden bilinmeyen enfeksiyonları görünür kılar; bildirilen artışın bir kısmı buradan gelebilir.

Sonraki derse köprü

Bu derste korunmanın her katmanı iki insanın arasında kuruldu. Sıradaki derste taşıyıcı bir başka canlı: tarlada bacağa tutunan kene ve yaz akşamı kulağın dibinde vızıldayan sivrisinek. Aracı bir canlıyken zincir nerede kırılır ve deriye gömülmüş bir keneyi çıkarırken hangi hareket işi kötüleştirir?