Radon ve çevresel etkenler

Bir an

Cumartesi sabahı, Eskişehir'e bir saat uzaklıkta bir köy. İlkay otuz dört yaşında, Odunpazarı'nda bir eczanede teknisyen. Eşi Sertaç otuz altı yaşında, elektrik tesisatçısı. Dedesi Mesut Dede'den kalan iki katlı taş evi üç aydır onarıyorlar. Alt kattaki eski ahır yatak odası olacak. Toprak zemin açılmış, yarın beton dökülecek.

Bahçe kapısından Ulaş giriyor. Sertaç'ın askerlik arkadaşı, inşaat mühendisi. Açık zemine bakıp duruyor. "Betonu dökmeden radon ölçtürdünüz mü? Yatak odası toprağa sıfır olacak."

Sertaç gülüyor. "Radon ne ya? Bu ev yüz yıldır ayakta."

Duvarın dibinde İlkay'ın annesi Esin Hanım, altmış üç yaşında, bir spatulayla eski sıvayı kazıyor. Elinde beyaz bir toz. "Bu ak toprak," diyor. "Annem her bahar ıslatıp duvarlara sürerdi." Sesini alçaltıyor: "Bizim köyde çok kişi göğüsten giderdi. Kimse adını koymazdı."

Zımpara makinesi hâlâ prizde. İlkay bir duvara, bir zemine, bir annesinin avucundaki toza bakıyor.

Soru

Evin altından sızan bir gaz, solunan dış hava ve eski bir duvarın tozu akciğer kanseri riskini ne kadar değiştirir ve bunların hangisini bir hane kendi başına ölçüp azaltabilir?

Nasıl işler

Bir önceki derste kanserin bir kısmının dışarıdan gelen bir mikroba bağlandığını gördük. Bu derste kanserojen bir canlı değil, insanın yaşadığı yerin kendisi: toprağı, havası, duvarı.

Dünya Sağlık Örgütü'nün bilgi notu radonun evlere nereden girdiğini sayar: zemindeki çatlaklar, zeminle duvarın birleştiği yerler, boru ve kablo geçişlerinin çevresi. Düzey bodrumlarda ve toprağa değen odalarda genellikle yüksektir, yan yana iki evde bile farklı çıkar, saatten saate değişir. Bu yüzden tek bir günün ölçümü bir şey söylemez. Radon, havanın metreküpünde saniyede kaç atom bozunduğunu gösteren bekerel/metreküp birimiyle (Bq/m³) ölçülür.

Radonun asıl tehlikesi sigarayla buluştuğu yerde büyür. Darby ve arkadaşlarının Avrupa'daki birleşik analizinde radonun riski artırma oranı içenle içmeyende aynıydı. Ama aynı oran, içenlerde zaten yirmi beş kat yüksek bir temel riske uygulanır. Sonuç toplama değil çarpmadır: tütün neden öldürür dersindeki akciğer yükünün üstüne radon kendi payını katlayarak ekler.

Şimdi Esin Hanım'ın avucundaki toza geçelim. Türkiye'nin kırsalında bazı köylerin toprağında doğal asbest lifleri vardır. Metintaş ve arkadaşları Eskişehir çevresinde, köylerde kullanılan "ak toprak" denen beyaz toprağın asbestle karışık olduğunu gösterdi. Kapadokya'da ise başka bir lifli mineral, volkanik tüften gelen eriyonit söz konusu.

Mezotelyoma liflerin en çok bilinen imzasıdır, ama tek sonucu değildir. Aynı lifler akciğer kanserini de artırır. Esin Hanım'ın köyünde hangisinin olduğunu kimse bilmiyor.

Üçüncü katman herkesin soluduğu hava. Yükseklik, dalış, hava kirliliği dersinde ince partikül maddenin alveole kadar indiğini ve kalp-damar ölümleriyle ilişkisini konuştuk. Kanser tarafı da var: Uluslararası Kanser Araştırma Ajansı 2013'te dış hava kirliliğini ve içindeki partikül maddeyi ayrı ayrı insanda kanserojen, Grup 1 olarak sınıfladı. Ajans bir yıl önce, 2012'deki basın açıklamasıyla, 1988'den beri 2A'da tuttuğu dizel motor egzozunu da akciğer kanseri için Grup 1'e taşımıştı.

İçme suyunda doğal olarak bulunan inorganik arsenik, kalıntı ve kirleticiler dersinde güvenli eşiği gösterilemeyen kanserojenler arasında anıldı; Batı ve Orta Anadolu'nun bazı yeraltı sularında jeolojik kökenli arsenik ölçülüyor. Güneşin UV ışını ise güneş ve deri dersinde işlendi.

Kanıt

Yaygın yanılgılar

Sayılarla

Türkiye Atom Enerjisi Kurumu'nun 2014 raporuna göre 81 ildeki 153 yerleşim biriminde toplam 7.293 evde radon ölçüldü. Aritmetik ortalama 81 Bq/m³ bulundu; rapor dünya ortalamasını 40 olarak veriyor. Volkanik tüf üzerindeki Nevşehir'de ortalama yaklaşık 174, Mardin'de 208, Ardahan'da 282, Antalya'da 33 Bq/m³ ölçüldü. Rapor kışın havalandırma azaldığı için bütün illerde değerlerin yazdan çok daha yüksek çıktığını yazıyor. Raporun dayandığı 2000 tarihli yönetmelikte konutlar için yıllık ortalama sınır 400 Bq/m³ idi; bu, DSÖ'nün önerdiği üst sınır olan 300'ün de üstünde.

Lifler için ölçek başka. Metintaş ve arkadaşlarının ulusal izlem programında 2008–2012 arasında Türkiye'de 5.617 mezotelyoma vakası doğrulandı; çevresel asbest maruziyeti 379 köyde sürüyordu ve 158.068 kişi yüksek riskli alanlarda yaşıyordu. Tanıdan sonra ortanca yaşam süresi sekiz aydı.

Arsenik içinse tablo daha bulanık. Simav Ovası'nda yeraltı suyundaki arsenik milyarda 7,1 ile 833,9 kısım arasında değişiyordu; Gündüz ve arkadaşlarının beş köyde topladığı 402 ölümde akciğer kanseri, yüksek arsenikli köylerde daha büyük pay tutuyordu. Çalışma köyleri karşılaştırır, kişilerin sigarasını ayırmaz.

Herkes için aynı mı?

En büyük ayrım sigaradır. Darby ve arkadaşlarının hesabında aynı evde yaşayan iki kişiden içenin 75 yaşına kadar akciğer kanseri riski, içmeyeninkinin yirmi beş katı kadar. Radonun 100'den sıfıra inmesi içende riski yüzde 12'den 10'a, içmeyende binde 5'ten 4'e indiriyor.

Toprağa değen katta yatan, kışın pencereyi açamayan, tüf üzerine kurulmuş eski bir evde yaşayan kişi daha çok radon solur. Kirada oturan biri onarım kararını tek başına veremeyebilir; Avrupa yasasının politika önerileri tam bu yüzden var.

Lifler kırsalı ve yaşlıyı vurur. Ulusal programda risk erkeklerde ve kırk yaşın üstünde daha yüksekti. Ak ve arkadaşlarının kohortunda maruz kadınların akciğer kanseri ölüm hızı maruz olmayan kadınlarınkinin on katını aşıyordu.

Ne zaman hekime?

Çevresel maruziyet tek başına muayene nedeni değildir, ama hekimin bilmesi gereken bir öyküdür. Asbestli ya da eriyonitli bir köyde doğup büyüdüysen, yıllarca taş ocağında, inşaatta ya da yıkımda çalıştıysan, aile hekimine bunu söyle; Ak ve arkadaşları bu öykünün akciğer kanseri risk değerlendirmesine katılmasını öneriyor. Akciğer kanseri taramasının sigara yılına dayanan ölçütü bu öyküyü görmez. Nefes alırken göğsün yan tarafında batma, haftalardır süren bir öksürük, balgamda kan ya da eskiden kolayca çıktığın yokuşta soluğunun yetmemesi, yaşadığın yerden bağımsız olarak muayeneye götürülecek değişikliklerdir. "Nerede büyüdünüz?" sorusu gelmezse sen söyle.

Kendi hayatında

Ulaş'ın önerisi ölçümü planlamaktı. Asıl ölçüm, oda yaşanır hâle geldikten sonra uzun süreli bir pasif dedektörle yapılır. DSÖ yıllık ortalama için en az üç aylık ölçüm öneriyor; TAEK dedektörleri yatak ve oturma odalarına yazın ve kışın ayrı bırakmıştı. Yeni bir zemin dökülüyorsa önlem bugün alınır: el kitabı toprakla temas eden yüzeylerin sızdırmaz yalıtılmasını ve zemin altından havayı çeken, yani zemin altında basıncı düşüren boru sistemlerini anlatıyor. DSÖ bilgi notunun anlattığı kadarıyla pasif sistemler iç radonu yarıdan fazla azaltabiliyor, fan eklendiğinde düşüş daha da artıyor.

Duvardaki ak toprak ise içeriği bilinmeden zımparalanmaz. Oral ve arkadaşları 6 Şubat 2023 depreminden sonra enkaz kaldırılırken alınan toz örneklerinde asbestle ilişkili lifli yapılar buldu; eski bina tozu en çok yıkımı yapanları ve yakınında yaşayanları etkiler.

Kapanış

1. Radon topraktan sızan, duyularla fark edilmeyen radyoaktif bir gazdır; sigaradan sonra akciğer kanserinin ikinci nedenidir ve riski sigarayla toplanmaz, çarpılır.
2. Evdeki radonu söyleyen tek şey en az üç aylık pasif ölçümdür; DSÖ referans düzeyini 100, olmuyorsa en fazla 300 Bq/m³ olarak önerir ve zemin yalıtımı ile zemin altı emme düzeyi düşürür.
3. Türkiye'nin kırsalındaki asbest ve eriyonit lifleri hem mezotelyomayı hem akciğer kanserini artırır; dış hava kirliliği ve dizel egzozu Grup 1'dedir ve bu etkenlerin çoğunu azaltmak bireyden çok yerel yönetimin, işverenin ve devletin işidir.

Beş soru

1. Radon neden yeni yalıtılmış ya da toprak zemini betonlanmış bir zemin katta özellikle önem kazanır?
2. Darby ve arkadaşlarının analizinde radonun etkisi sigara içenlerde ve içmeyenlerde hangi açıdan aynı, hangi açıdan farklıydı?
3. Türkiye'deki evlerde ölçülen radon ortalaması dünya ortalamasıyla nasıl karşılaştırılıyor ve neden kış ölçümleri daha yüksek çıkıyor?
4. Karain'e gelin gelen kadınların ölüm nedenleri, Kapadokya salgınının açıklamasındaki hangi tartışmaya veri sağladı?
5. Ak ve arkadaşlarının Eskişehir kohortu çevresel asbestin en büyük nüfus yükü hakkında neyi gösterdi?

Yanıtlar

Radon topraktan zemindeki çatlaklardan ve birleşim yerlerinden girer, kapalı ve az havalanan yerde birikir. Toprağa değen bir oda yatak odası olunca insan gecenin büyük kısmını orada geçirir; yalıtılmış pencereler de havalanmayı azaltır.

Riski artırma oranı iki grupta da benzerdi; her 100 Bq/m³ için yaklaşık yüzde 16. Ama bu oran içenlerde yaklaşık yirmi beş kat yüksek bir temel riske uygulandığı için, mutlak artış içenlerde çok daha büyüktü: hiç içmeyende binde birkaç, içende yüzde birkaç.

TAEK'in 7.293 evlik ölçümünde aritmetik ortalama 81 Bq/m³ çıktı; rapor dünya ortalamasını 40 olarak veriyor. Kışın pencereler kapalı kaldığı için ev havası az yenilenir ve radon birikir.

Başka köylerden gelip eriyonitli evlerde yaşayan kadınların ölenlerinin çoğu mezotelyomadan ölmüştü. Bu, salgını genetik yatkınlıkla açıklayan görüşe karşı maruziyetin ağır bastığını savunanlara veri sağladı.

Maruz ilçelerde akciğer kanseri ölümleri, mezotelyoma ölümlerinin yaklaşık 2,7 katıydı ve daha çok yaşam yılı kaybına yol açıyordu. Mezotelyoma asbestin uyarı işaretidir, ama nüfustaki en büyük yük akciğer kanserinden gelir.

Sonraki derse köprü

Esin Hanım'ın "bizim köyde" diye başlayan cümlesi bir yere değil, birçok kişiye işaret ediyordu. Aynı soyadını taşıyan birkaç kişide kanser görüldüğünde bunun ortak bir çevreden mi, ortak bir genden mi geldiğini ayırmak gerekir. Ailesel kanser riski dersinde, kalıtsal kanserlerin bütün kanserler içindeki gerçek payını, BRCA ve Lynch sendromunu ve kimin genetik danışmanlığa yönlendirilmesi gerektiğini konuşacağız.