Avrupa Kanserle Mücadele Yasası

Bir an

Perşembe akşamı, Tepebaşı'nda bir halk eğitim merkezinin ikinci kattaki sınıfı. Aynur Hanım elli iki yaşında, yirmi yıldır toplum sağlığı merkezinde halk sağlığı hemşiresi; kışın açılan "Sağlıklı yaşam" akşam kursunu o yürütüyor. Çekmeceden 2014'te kendi çıktısını aldığı eski bir afiş çıkarıyor: "Kanserden korunmanın 12 yolu." Yanına yenisinin taslağını koyuyor. Yenisinde on dört satır var.

İlk soruyu Tufan soruyor. Yirmi üç yaşında, motosikletli kurye, cebinden hiç çıkmayan bir elektronik sigara taşıyor: "Eskisinde vape yoktu. Şimdi neden var? Kanser yaptığı mı kanıtlandı?"

Zübeyde Hanım elli bir yaşında, gece terlemeleri için hekimi hormon tedavisinden söz etmiş. "Bu listede hormon da var. Yasak mı yani?"

Arka sırada Bekir Bey, altmış yaşında, yirmi yıl mermer ocağında kesimci olarak çalışmış. "Benim tozumu bu listeden kim soracak?" diyor. "Patron mu, ben mi?"

Kapı yanındaki Asiye otuz iki yaşında, beş aylık kızını kucağında getirmiş. Afişin yedinci satırına bakıyor: "Bebeğini olabildiğince uzun emzir." Sesini alçaltıyor: "Ya sütüm yetmezse?"

Soru

Avrupa Kanserle Mücadele Yasası'nın on dört önerisinin her birinin arkasında ne kadar güçlü bir kanıt var ve bunların hangisi gerçekten bireyin elinde?

Nasıl işler

Önceki derste, kanser vakalarının bir kısmının bilinen etkenlere bağlanabildiği ama bunun kimseyi suçlu yapmadığı görüldü. Bu ders o nedenleri halkın diline çeviren belgeyi ele alıyor.

Türkçede yerleşmiş adıyla Avrupa Kanserle Mücadele Yasası (European Code Against Cancer) bir kanun değildir; İngilizcedeki "code" burada "kurallar dizisi" anlamında, Türkçeye "yasa" diye geçmiş. Avrupa Komisyonu'nun bir girişimi olarak ilk baskısı 1987'de çıktı. Dördüncü baskı, Komisyon'un isteğiyle Dünya Sağlık Örgütü'ne bağlı Uluslararası Kanser Araştırma Ajansı (IARC) tarafından hazırlandı ve 2014'te yayımlandı. Beşinci baskı için çalışma 2022'de başladı; Ekim 2025'te Berlin'deki bir onkoloji kongresinde bilim insanlarına tanıtıldı, halka açılışı 2026 Dünya Kanser Günü'ne bırakıldı.

Beşinci baskının asıl yeniliği, her bireysel önerinin yanına bir de karar vericilere yönelik politika önerisi konmasıdır: on dört öneri bireye, on dört öneri devlete. Gerekçe, kişinin seçimlerini biçimlendiren sistemleri ve herkesin istemeden maruz kaldığı çevreyi değiştirmektir. Bekir Bey'in sorusunun cevabı da buradadır.

Bir öneri yasaya iki koşulla girer. Önce kanserin nedeni olarak kanıtı yerleşmiş bir etken ya da etkinliği gösterilmiş bir müdahale olmalıdır. Sonra Avrupa'da bu maruziyetin ne kadar yaygın olduğuna, önerinin eşitliğe etkisine ve uygulanabilirliğine bakılır. Yani bir etkenin listede olması, onun kişi başına ne kadar risk taşıdığını tek başına söylemez.

Şimdi resmi sırayla on dört öneri. Birincisi tütün: sigara içme, hiçbir tütün ürününü ve elektronik sigarayı kullanma, içiyorsan bırak. Organ organ zararı Tütün neden öldürür? dersinde anlatıldı. Elektronik sigara listeye kanserle bağı kanıtlandığı için değil, hiç sigara içmemiş gençleri sigaraya başlatmasına dair güçlü kanıt yüzünden girdi; uzun dönem kanser etkisini görmek için henüz yeterli zaman geçmedi. Tufan'ın sorusunun dürüst cevabı bu ikiliktir. İkincisi evi ve arabayı dumansız tutmak; ikinci el dumanın riski Pasif içicilik dersinde işlendi, arabayı bu baskı ekledi.

Üçüncüsü fazla kilodan kaçınmak ya da onu yönetmek: kalorisi, şekeri, yağı ve tuzu yüksek yiyecekleri ve şekerli içecekleri sınırlamak, çoğunlukla su içmek, ultra işlenmiş gıdayı azaltmak. Ultra işlenmiş gıda kanserle doğrudan değil, kilo alımı üzerinden dolaylı ilişkisi nedeniyle bu maddededir; tartışması Ultra işlenmiş gıda dersinde, kilonun nedenleri Obezitenin nedenleri dersinde. Dördüncüsü gündelik hayatta hareketli olmak ve oturma süresini kısaltmak; dördüncü baskıdan değişmeden kalan tek öneri budur, neden önemli olduğu hareketsizliği risk etkeni olarak ele alan derste görüldü.

Beşincisi beslenme: tam tahılları, sebzeyi, baklagilleri ve meyveyi günlük beslenmenin ana parçası yapmak, kırmızı eti sınırlamak, işlenmiş etten kaçınmak. Kanıtın en sağlam olduğu yer kalın bağırsak kanseridir; lif Lif dersinde, işlenmiş etin IARC değerlendirmesi Katkı maddeleri dersinde konuşuldu. Altıncısı alkol: eski "içiyorsan sınırla" dili "alkollü içkiden kaçın"a dönüştü, çünkü hafif ve orta içmenin de kanser yükü taşıdığına dair kanıt güçlendi. Ayrıntı Alkol ve kanser dersinde.

Yedincisi bebeği olabildiğince uzun emzirmek; yeni baskı korumanın süreyle arttığını vurguluyor. Sekizincisi güneşte aşırı kalmamak, özellikle çocukları korumak, güneş koruması kullanmak ve solaryuma hiç girmemek; UV ve koruma faktörü Güneş ve deri dersinde anlatıldı. Dokuzuncusu iş yerindeki kanserojenleri öğrenmek, işverenden korunma istemek ve iş güvenliği talimatlarına uymak. Bu madde yükü bilerek işçiden işverene kaydırdı: kanıta göre en etkili yol yönetmelik ve iş yerinde maruziyeti azaltan önlemlerdir.

Onuncusu radon: bölgenin radon haritasına bakmak, gerekirse evde ölçtürmek ve düzeyi düşürmek. On birincisi tamamen yeni: hava kirliliğine maruziyeti azaltmak için arabayı bırakıp toplu taşıma, yürüyüş ve bisiklet, trafiği az yollar, evde kömür ve odun yakmamak, temiz havayı savunan politikaları desteklemek. Hava kirliliğinin solunuma etkisi Yükseklik, dalış, hava kirliliği dersinde geçti; radonla birlikte ayrıntısı Radon ve çevresel etkenler dersinin konusu.

On ikincisi enfeksiyonlar: kız ve erkek çocukları ülkenin önerdiği yaşta hepatit B ve HPV'ye karşı aşılatmak, ülkenin önerdiği biçimde hepatit B ve C, HIV ve Helicobacter pylori için test ve tedaviye katılmak. HPV aşısının erkeklere genişlemesi ve test-tedavi bölümü yenidir; HPV aşısı ve Mide asidi derslerine bağlanır. On üçüncüsü hormon tedavisi: menopoz yakınmaları için sağlık profesyoneliyle etraflıca konuştuktan sonra kullanmaya karar verirsen, en kısa süreyle sınırla. Zübeyde Hanım'ın sorusuna yasanın cevabı "yasak" değil, "konuşarak ve kısa"dır. On dördüncüsü ülkenin önerdiği örgütlü taramalara katılmak: kalın bağırsak, meme, rahim ağzı ve artık akciğer kanseri.

Kanıt

Yaygın yanılgılar

Sayılarla

On dört önerinin ağırlığı eşit değildir ve yasa bunları bir puan sırasıyla sunmaz. Ana yayına göre Avrupa Birliği'nde çalışanların yaklaşık yüzde 47'si en az bir mesleki kanserojene maruz; en sık olanlar güneşin UV ışını, dizel egzozu, benzen, solunabilir kristal silika ve formaldehittir. Bekir Bey'in mermer tozu bu silikanın bir örneğidir.

Mantzari ve arkadaşlarının denemesinde insanlar on altı önlenebilir riskten ortalama 2,40'ını sayabildi; afişi okumak, onu akılda tutmak demek değil. Denemedeki ortalama Aynur Hanım'ın sınıfı için de geçerliyse, on dört satırı okuyan biri akşam eve döndüğünde iki ya da üçünü aklında tutacak.

Bir önerinin "ne kadar" risk azalttığı ise kişiye göre değişir. Sigara içmeyen biri için birinci önerinin kişisel kazancı yoktur; yıllardır içen biri için listedeki en büyük kalem odur. On dört maddeyi toplayıp tek bir yüzde vermek bu yüzden yanıltıcı olur; her önerinin büyüklüğü adı geçen derslerde mutlak sayılarla anlatıldı.

Herkes için aynı mı?

Öneriler cinsiyete, yaşa ve hayat dönemine göre farklı kişilere düşer. Emzirme ve hormon tedavisi yalnız belirli dönemlerdeki kadınları ilgilendirir; güneşte çocuklar ayrıca anılır; taramalar yaşa bağlıdır ve akciğer taraması yalnız riski yüksek kişilere önerilir. Hormon tedavisinin meme kanseri riski de kullanılan ürüne, süreye ve kişinin vücut yağına göre değişir. Emzirme önerisindeki "olabildiğince" sözcüğü de bilerek seçilmiştir: sütü yetmeyen, ilaç kullanan ya da işe dönmek zorunda kalan bir anne için öneri bir başarısızlık ölçüsü değil, koşulların izin verdiği kadarıdır.

Asıl fark gelir ve eğitimde görünür. Dördüncü baskı üzerine dokuz ülkede yapılan görüşmelerde, önerilere uymanın önündeki engeller olarak sınırlı sağlık okuryazarlığı, tarama gibi hizmetlere zor erişim, para darlığı ve zaman yokluğu öne çıktı. Yasa Avrupa Birliği için yazıldı; Türkiye'deki maruziyetler ve hizmetler bazı maddelerde farklıdır.

Ne zaman hekime?

Bu yasa belirtisi olmayan insanlar için yazılmış bir korunma listesidir; bir yakınma varsa listeye bakarak beklemenin anlamı yoktur. Haftalardır kapanmayan bir yara, memede ya da boyunda yeni fark ettiğin bir şişlik, dışkıda, idrarda ya da adet dışında görülen kan, diyet yapmadığın hâlde eriyen kilolar, sesinin aylardır kısık kalması bir sonraki tarama davetini beklemeden aile hekimine götürülür. Tarama belirtili kişinin muayenesinin yerini tutmaz; Tarama Testleri modülünün baştan kurduğu ayrım budur. Hormon tedavisi ya da yıllarca tozlu bir işte çalışmış olmak gibi kişisel sorular hekimle, iş yerinde iş yeri hekimiyle konuşulur.

Kendi hayatında

Aynur Hanım'ın sınıfında Tufan bir kanıt, Zübeyde Hanım bir karar, Bekir Bey bir sorumluluk sorusu sordu; Asiye'ninki ise bir önerinin okuyanın üzerinde bıraktığı yüktü. Hiçbirine afiş tek başına cevap veremez. Yasa maddelerini güçlü ya da koşullu diye etiketlemez, ama Bir kılavuz önerisini okumak dersindeki koşullu öneri ayrımı burada da işe yarar: hormon tedavisi ve taramalar gibi maddeler kararın kişiye göre değişeceğini baştan kabul eder.

Türkiye'de bu önerilerin bir kısmının karşılığı zaten var. Kamu binalarının ve lokantalar, kahvehaneler gibi ortak kullanılan binaların kapalı alanlarındaki sigara yasağı, Pasif içicilik dersinde anlatılan 4207 sayılı kanuna dayanıyor; arabayı ve evi ise kanun değil, ikinci öneri kapsıyor. Hepatit B aşısı Türkiye çocukluk aşı takviminde doğumda başlıyor. Bizde bu taramaların üçünü de aile hekimleriyle KETEM'ler yürütüyor (meme, rahim ağzı, bağırsak); akciğer kanseri taraması ise ulusal programda yok. Yasanın resmi sitesinde Avrupa Birliği dillerinde sürümler var; Türkçe resmi bir sürüm o listede yer almıyor.

Kapanış

1. Avrupa Kanserle Mücadele Yasası bağlayıcı bir kanun değil, IARC'nin Avrupa Komisyonu için hazırladığı kanıt temelli bir öneri dizisidir; beşinci baskısı bireylere 14, karar vericilere 14 öneri sunar.
2. Önerilerin kanıtı ve kişi başına getirdiği kazanç eşit değildir: tütün maddesi en sağlam kanıta dayanırken elektronik sigara sigaraya başlatma kanıtıyla, ultra işlenmiş gıda kilo yolu üzerinden listeye girdi; hiçbir madde garanti vermez.
3. Radon, hava kirliliği ve iş yerindeki kanserojenler gibi maddeler bireyin elinde değildir; beşinci baskının politika önerileri bu yükü devlete ve işverene de yükler.

Beş soru

1. Beşinci baskıyı dördüncü baskıdan ayıran en temel yapısal yenilik nedir?
2. Elektronik sigara, kanserle bağı henüz kesinleşmemişken neden birinci öneriye eklendi?
3. Alkol önerisinin dili iki baskı arasında nasıl değişti ve neden?
4. Mantzari ve arkadaşlarının denemesinde insanlar on altı önlenebilir riskten kaçını hatırladı ve hatırlamayı ne artırdı?
5. Dokuzuncu öneri, iş yerindeki kanserojenlerde sorumluluğu nasıl yeniden dağıttı?

Yanıtlar

Her bireysel önerinin yanına karar vericilere yönelik bir politika önerisi kondu; böylece bireylere 14, devletlere 14 öneri oldu. Amaç kişinin seçimlerini biçimlendiren sistemleri ve istemeden maruz kalınan çevreyi değiştirmekti.

Uzun dönem kanser etkisini görmek için yeterli zaman geçmedi, ama hiç sigara içmemiş gençleri sigaraya başlattığına dair güçlü kanıt var; ayrıca bu ürünler bazı kanserojen maddeler salıyor.

Dördüncü baskı "içiyorsan sınırla, hiç içmemek daha iyi" diyordu; beşinci baskı "alkollü içkiden kaçın" diyor. Hafif ve orta düzeyde içmenin de kanser yükü taşıdığını gösteren kanıt güçlendi ve güvenli bir içme düzeyi belirlenemedi.

Ortalama 2,40'ını hatırladılar. Mesajda riskin kendisinin yazılması hatırlamayı artırdı; mesajın uzunluğu ve resim eklemek fark yaratmadı.

Kişinin kendini korumasının yanına işverenden korunma istemeyi ve işvereni sorumlu tutmayı koydu, çünkü kanıta göre en etkili yol yönetmelik ve iş yerinde maruziyeti azaltan önlemlerdir.

Sonraki derse köprü

Bekir Bey'in mermer tozu ile Tufan'ın cihazındaki buhar aynı listede yer alıyor, ama arkalarındaki kanıt aynı ağırlıkta değil. IARC bir maddeyi Grup 1'e, 2A'ya ya da 2B'ye koyarken tam olarak neyi ölçüyor ve bir haber "işlenmiş et sigarayla aynı grupta" dediğinde okur neyi sormalı? Kanserojen sınıfları bu soruyu ele alıyor.