İnfodemi

Bir an

Salı akşamı Sevgül, telefonunun hafızası dolduğu için eski mesajları siliyor. Aile grubunun 2020 baharına ait kısmına gelince parmağı duruyor. Mart ayının üç haftasında grupta yüzlerce mesaj birikmiş: sabah aç karnına sıcak su içenlerin hastalanmadığını söyleyen bir ses kaydı, bir hastanenin "yarın kapanacağını" duyuran bir ekran görüntüsü, maskelerin işe yaramadığını söyleyen bir video, iki gün sonra maskenin tek kurtuluş olduğunu söyleyen başka bir video, bir kâğıda yazılmış "bağışıklık kürü" tarifi, birinin kuzeninin hastanede çalışan arkadaşından gelen ve "kimseye söylemeyin" diye biten bir mesaj.

Sevgül o haftaları hatırlıyor. Rıza eczaneden iki torba takviye almıştı. Hatice Nine, "hastaneye gidersem kaparım" diye tansiyon kontrolüne iki ay gitmemişti. Sevgül'ün kendisi ise geceleri telefonu bırakamamış, her yeni mesajla biraz daha korkmuştu. Mesajların çoğu birbiriyle çelişiyordu; doğru olanları yanlış olanlardan ayıracak ne zamanı ne de gücü vardı.

Şimdi, yıllar sonra, mesajlara bakarken Sevgül bir şeyi fark ediyor: O haftalarda bilgisizlikten değil, fazla bilgiden yorulmuştu.

Soru

Bir salgın sırasında doğru ve yanlış bilginin birlikte taşması neden hastalığın kendisi kadar ciddiye alınması gereken bir tehlike sayılır ve böyle bir dönemde bilgiyle nasıl ilişki kurmak gerekir?

Nasıl işler

Salgınlar yalnızca bir mikropla değil, onunla birlikte yayılan bilgiyle de yaşanır. Dünya Sağlık Örgütü bu ikinci salgına bir ad verir.

İnfodeminin ilginç yanı, sorunun yalnızca yanlış bilgi olmamasıdır. Doğru bilgi de çok fazla olduğunda, hızla değiştiğinde ve birbirine zıt görünen mesajlarla karıştığında insanlar neye güveneceklerini bilemez. Salgının ilk günlerinde bilim de henüz pek çok şeyi bilmez; öneriler yeni kanıt geldikçe değişir. Bu değişim bilimin doğal işleyişidir, ama sıradan bir okur için "dün başka, bugün başka söylüyorlar" diye görünür ve güveni aşındırır.

Bir salgının başında en tehlikeli şey çoğu zaman bilginin yokluğudur.

İnfodemi, 4.2'de gördüğümüz sosyal medya düzeneklerinin, korku ve belirsizlikle birleştiği bir dönemde en uç hâlini alır. Korku paylaşmayı hızlandırır; belirsizlik, kesin konuşan herkesi çekici kılar; evde kalan ve ekrana bakan milyonlar, akışı her zamankinden fazla besler. 4.5'teki komplo anlatıları da tam böyle dönemlerde en hızlı yayılır.

İnfodeminin zararı yalnızca yanlış bir tedaviyi denemek değildir. Hatice Nine'nin tansiyon kontrolünü atlaması gibi, korku yüzünden gerekli bakımı ertelemek de bir zarardır. Sevgül'ün uykusuz geceleri de: sürekli bilgi takibi, kaygıyı besler ve kaygı da daha fazla bilgi aramaya iter.

Dünya Sağlık Örgütü buna karşı bir yaklaşım geliştirmiştir.

Kanıt

İnfodeminin COVID-19'un ilk aylarındaki görünümü, bir araştırma ekibi tarafından dünya çapında tarandı.

"İnfodemi" sözcüğü bir salgınla birlikte yaygınlaştı, ama bilginin yayılımını bir salgın gibi incelemek fikri daha eskidir. Eysenbach'ın Infodemiology: the epidemiology of (mis)information (Am J Med, 2002) başlıklı makalesi, sağlık bilgisinin ve yanlış bilginin dağılımını epidemiyolojinin yöntemleriyle incelemeyi önermişti.

Yaygın yanılgılar

Sayılarla

Islam ve arkadaşları 31 Aralık 2019 ile 5 Nisan 2020 arasında, 87 ülkeden ve 25 dilde 2.311 söylenti, damgalama ve komplo teorisi bildirimi topladı. İddiaların yüzde 24'ü hastalık, bulaşma ve ölümle, yüzde 21'i korunma önlemleriyle, yüzde 19'u tedavi ve çareyle, yüzde 15'i hastalığın nedeni ve kökeniyle, yüzde 1'i şiddetle ilgiliydi; yüzde 20'si başka konulardaydı. Doğruluk değerlendirmesi yapılabilen 2.276 iddianın 1.856'sı, yani yüzde 82'si, yanlış bulundu.

Bu tablo üç aylık bir dönemi kapsıyor ve yalnızca doğrulama kuruluşlarının ya da haberlerin yakaladığı iddiaları gösteriyor. Aile gruplarında, kapalı mesaj kanallarında ve sözlü olarak dolaşan bilginin ne kadar olduğu bu sayılara yansımaz; gerçek miktar büyük olasılıkla çok daha fazladır, ama ölçülemez.

Dünya Sağlık Örgütü'nün infodemi yönetimi yaklaşımı ise dört tür etkinlikten oluşur: dinlemek, anlaşılır kılmak, direnç kazandırmak ve harekete geçirmek.

Herkes için aynı mı?

İnfodemi herkesi aynı biçimde etkilemez. Kronik hastalığı olanlar, yaşlılar ve bakım verenler, hem en çok kaygılanan hem de rutin bakımlarını aksatmanın bedelini en ağır ödeyen gruptur; Hatice Nine'nin ertelediği tansiyon kontrolü bunun bir örneğidir. Bir yakınını kaybetmiş ya da kendisi ağır hastalık geçirmiş kişiler de bilgiye karşı daha hassas olabilir.

Bilgiye erişim de eşit değildir. Resmî açıklamaları kendi dilinde, sade bir biçimde ve zamanında alamayanlar, bilgi boşluğunu en uzun yaşayanlardır. Yabancı dil konuşan topluluklar, görme ya da işitme engelliler, okuma yazmada zorluk çekenler ve internete erişimi sınırlı olanlar için güvenilir bilginin ulaşması gecikebilir; o aralık başka seslerle dolar. Bu yüzden infodemi yönetiminin ilk adımı dinlemektir: hangi sorunun cevapsız kaldığını bilmeden, boşluk doldurulamaz.

Ne zaman hekime?

Bir salgın döneminde düzenli kontrolünü, ilaç yenilemeni ya da aşı randevunu kendiliğinden erteleme; aile hekimini arayıp nasıl devam edeceğini sor, çünkü pek çok sağlık kuruluşu bu dönemlerde telefonla ya da randevulu düzenle hizmet vermeyi sürdürür. Bir hastalık belirtin olduğunda neyi yapman gerektiğini bir mesaj grubundan değil, Sağlık Bakanlığı'nın resmî duyurularından ya da aile hekiminden öğren. Nefes almakta zorlanma, göğüste baskı ya da ağrı, dudaklarda morarma ya da sersemleyip sorulara cevap verememe gibi acil belirtilerde mesajları okumayı bırak ve 112'yi ara. Sürekli haber takibi seni uyutmuyor, iştahını kesiyor ya da günlük işlerini yapamaz hâle getiriyorsa, bunu da bir sağlık sorunu say ve aile hekiminle konuş.

Kendi hayatında

Sevgül'ün yıllar sonra fark ettiği şey, bir sonraki salgına hazırlanmanın da yoludur: Asıl korunma, daha fazla bilgi değil, daha iyi seçilmiş bilgidir. Bunun için kriz anını beklemeye gerek yok.

Kapanış

1. İnfodemi, bir salgın sırasında doğru ve yanlış bilginin birlikte taşmasıdır; kafa karışıklığına, riskli davranışlara ve güven kaybına yol açtığı için salgının yanında ikinci bir halk sağlığı tehlikesidir.
2. Bilgi boşluğu, güvenilir cevabın henüz gelmediği aralıktır ve en hızlı konuşan tarafından doldurulur; bilimin önerilerini yeni kanıtla güncellemesi ise bir zayıflık değil, doğal işleyişidir.
3. Salgın dönemlerinde asıl korunma daha çok bilgi değil, önceden seçilmiş az sayıda güvenilir kaynak, sınırlı haber takibi ve ertelenmeyen rutin bakımdır.

Beş soru

1. Dünya Sağlık Örgütü'ne göre infodemi nedir ve hangi zararlara yol açar?
2. Bilgi boşluğu nedir ve bir salgının başında neden tehlikelidir?
3. Islam ve arkadaşlarının taramasında değerlendirilebilen iddiaların ne kadarı yanlış bulundu ve bu sayının sınırı nedir?
4. Salgın sırasında önerilerin değişmesi neden bilimin güvenilmez olduğu anlamına gelmez?
5. Hatice Nine'nin tansiyon kontrolüne gitmemesi infodeminin hangi zararına örnektir?

Yanıtlar

Bir salgın sırasında dijital ve fiziksel ortamlarda, yanlış ya da yanıltıcı bilgiyi de içeren aşırı bilgi bolluğudur. Kafa karışıklığına ve riskli davranışlara yol açar, sağlık otoritelerine güveni sarsar, salgına verilen yanıtı zayıflatır ve salgını şiddetlendirip uzatabilir.

İnsanların merak ettiği bir soruya güvenilir bir kaynağın henüz cevap vermediği aralıktır. Bu aralıkta cevabı kim hızlı verirse o doldurur ve ilk duyulan cevap, sonradan düzeltilse de akılda kalabilir.

Değerlendirilebilen 2.276 iddianın 1.856'sı, yani yüzde 82'si, yanlış bulundu. Sınırı, yalnızca doğrulama kuruluşlarının ve haberlerin yakaladığı iddiaları kapsaması ve aile gruplarında ya da kapalı kanallarda dolaşan bilgiyi ölçmemesidir.

Çünkü yeni bir hastalıkta bilgi sürekli birikir ve öneriler yeni kanıta göre güncellenir. Değişim, eski önerinin o günkü bilgiyle verildiğini ve yeni bilgiyle düzeltildiğini gösterir.

Korku yüzünden gerekli bakımı ertelemenin. İnfodeminin zararı yalnızca yanlış bir tedaviyi denemek değil, doğru ve gerekli olanı yapmaktan kaçınmaktır.

Sonraki derse köprü

Sevgül'ün o haftalarda en zorlandığı şeylerden biri, gruba her yanlış mesaj düştüğünde ne diyeceğini bilememekti: Susarsa yanlış yayılıyor, itiraz ederse kavga çıkıyordu. Sıradaki derste bir yakınla yanlış bilgi hakkında, ilişkiyi koruyarak nasıl konuşulacağını ve yanlış bilgi gelmeden önce hazırlıklı olmanın yollarını ele alacağız.