Sosyal medyada sağlık

Bir an

Çarşamba gecesi, Ankara. Defne kanepede telefonuna bakıyor. Annesi Sevgül geçen hafta tahlilinde bir karaciğer değerinin sınırda çıktığını söylemişti; doktor birkaç hafta sonra tekrar ölçtürmesini istemişti. Defne merak edip bir arama yapmıştı. Şimdi akışı karaciğer videolarıyla dolu.

Bir video öne çıkıyor. Tolga adında bir içerik üreticisi, aydınlık bir mutfakta, kameraya doğru konuşuyor: "Doktorların size söylemediği bir şey var. Karaciğeriniz her gün zehirle doluyor. Sabah aç karnına bu karışımı için, üç günde karaciğeriniz yenilenecek." Kırk saniye sürüyor. Arkada hareketli bir müzik, ekranda kırmızı bir uyarı işareti, sonunda bir bağlantı. Altında on binlerce beğeni, binlerce yorum: "Annem için hemen yapıyorum", "Doktorlar bunu neden söylemiyor?"

Ev arkadaşı Yasemin, bankada veri analisti, Defne'nin omzunun üzerinden bakıyor. "İki kere izledin değil mi?" diye soruyor. "Şimdi sana bundan on tane daha gelecek. Uygulama doğruyu değil, seni ekranda tutanı ölçer. Bunu ben her gün işte görüyorum, kredi kartı reklamları için."

Defne videoyu annesine göndermek üzereyken duraksıyor.

Soru

Sosyal medyada bir sağlık içeriğinin öne çıkmasını hangi etkenler belirler, yanlış bilgi neden doğrusundan daha hızlı yayılabilir ve kısa bir video hangi bilgiyi dışarıda bırakır?

Nasıl işler

Önce iki kavramı ayırmak gerekir, çünkü yanlış bilgiyi paylaşanların çoğu kötü niyetli değildir.

Sosyal medya platformları, kullanıcıya gösterecekleri içeriği büyük ölçüde otomatik sistemlerle seçer.

Bu sistemde bazı içerik özellikleri avantajlıdır. Korku, öfke ve şaşkınlık uyandıran içerikler daha fazla tepki alma eğilimindedir. "Doktorların söylemediği" gibi bir sır ya da yasak anlatısı merakı kışkırtır. Yeni ve şaşırtıcı görünen bilgi, bilinen ve sıkıcı görünen bilgiden daha çok paylaşılır. Doğru sağlık bilgisi ise çoğu zaman sıkıcıdır: "Tahlili tekrar ettirin, sonuca birlikte bakalım" cümlesi bir video olarak pek kimseyi ekranda tutmaz.

Algoritmaların bu sürece ne kadar katkı yaptığı tartışmalıdır. Platformlar sıralama sistemlerinin ayrıntılarını tam olarak açıklamaz ve araştırmacıların bu sistemleri dışarıdan ölçmesi zordur. Kanıt kısmında göreceğimiz büyük bir çalışma, yanlış haberlerin yayılmasında otomatik hesaplardan çok insanların payı olduğunu buldu. Yani sorun yalnızca makinelerde değil; bizim neyi paylaşmaya hevesli olduğumuzda da.

İnsanların Tolga'ya neden inandığını küçümsememek gerekir. Kameraya doğrudan bakar, izleyicinin adını söyler gibi konuşur, kendi mutfağındadır, her gün aynı saatte oradadır. Hekimle birkaç dakikalık bir randevu ise çoğu zaman aceleli, mesafeli ve teknik geçer. Tolga'nın sunduğu şey yalnızca bir bilgi değil, ilgi ve yakınlık duygusudur; bu duygu gerçektir, ama iddianın doğruluğu hakkında hiçbir şey söylemez.

Kısa video ayrıca kendine özgü bir şey keser. Kırk saniyede bir iddia söylenebilir, ama bağlam sığmaz. Tolga'nın videosunda karışımın kimler üzerinde denendiği, neyle karşılaştırıldığı, kaç kişide işe yaradığı, kime zararlı olabileceği yok. Bir önceki derste haberle çalışmayı karşılaştırdığımız dört parça da, risk sayıları da ekrandan düşmüştür. Geriye yalnızca bir iddia, bir duygu ve bir bağlantı kalır.

Kanıt

Duygunun yayılmadaki payını gösteren bir çalışma da Brady ve arkadaşlarının Emotion shapes the diffusion of moralized content in social networks (PNAS, 2017) makalesidir; tartışmalı siyasi konulardaki paylaşımlarda ahlaki-duygusal kelimelerin yayılmayı artırdığını buldu. Konusu sağlık değil, siyasettir; ama "doktorların sakladığı" gibi bir öfke diline neden bu kadar sık rastladığımızı anlamaya yardım eder.

Yaygın yanılgılar

Sayılarla

Vosoughi ve arkadaşlarının veri setinde yaklaşık 126.000 haber vardı ve bu haberler yaklaşık 3 milyon kişi tarafından 4,5 milyondan fazla kez paylaşılmıştı. Haberleri sınıflandıran altı bağımsız doğrulama kuruluşu, kararlarında yüzde 95 ile 98 arasında uyuşuyordu.

Suarez-Lledo ve Alvarez-Galvez'in derlemesine 69 çalışma girdi. Bu çalışmaların yüzde 32'si aşılarla, yüzde 22'si ilaç ve tütünle, yüzde 19'u bulaşıcı olmayan hastalıklarla, yüzde 10'u salgınlarla, yüzde 9'u yeme bozukluklarıyla, yüzde 7'si tıbbi tedavilerle ilgiliydi. Bazı çalışmalarda yanlış bilgi içeren paylaşımların oranı yüzde 87'ye kadar çıktı. Aşı konusunda oran yüzde 43, hastalıklarda yüzde 40, diyet ve yeme bozukluklarında yüzde 36, tıbbi tedavilerde yüzde 30 bulundu. Bu oranlar her çalışmanın kendi seçtiği içeriklerle ilgilidir; sosyal medyadaki her üç sağlık paylaşımından birinin yanlış olduğu anlamına gelmez.

Brady ve arkadaşları 563.312 paylaşımı inceledi ve bir paylaşımdaki her ek ahlaki-duygusal kelimenin, paylaşımın yayılmasını yaklaşık yüzde 20 artırdığını buldu.

Herkes için aynı mı?

Sosyal medyadaki sağlık içeriğinden herkes aynı ölçüde etkilenmez. Kronik bir hastalıkla yaşayanlar, tanı bekleyenler ve bir yakını hasta olanlar, umut veren ya da korkutan içeriklere en açık kişilerdir; Defne'nin annesi için kaygısı, videoyu iki kez izlemesinin nedeniydi. Sağlık bilgisine ulaşılan kanal da kuşaktan kuşağa değişir: kimi kısa videolardan, kimi aile mesaj gruplarından, kimi televizyondan beslenir ve her kanalın kendine özgü riskleri vardır.

Dil de bir etkendir. Bir konuda Türkçe, sade ve doğrulanmış bir kaynak bulunamadığında, boşluğu kendinden emin konuşan herhangi bir içerik doldurabilir. Hekimlerin ve sağlık kurumlarının sosyal medyada anlaşılır bir dille var olması bu yüzden önemlidir.

Ne zaman hekime?

Bir tahlil değerin sınırda çıktıysa, ilk adım bir video değil, tahlili isteyen hekimin önerdiği tekrar ölçümdür. "Karaciğer temizliği" ya da "detoks" diye sunulan karışımları, özellikle düzenli ilaç kullanıyorsan ya da bilinen bir karaciğer sorunun varsa, hekimine sormadan deneme; bazı bitkisel karışımlar karaciğere yük bindirebilir. Gözlerde ya da deride sararma, koyu renkli idrar, açık renkli dışkı, karın sağ üst tarafında ağrı ya da açıklanamayan kaşıntı fark edersen, randevu tarihini beklemeden hekime başvur. Bir video seni kaygılandırdıysa, o videoyu hekimine göstermek, onu yüz kişiye göndermekten daha çok işe yarar.

Kendi hayatında

Yasemin'in uyarısı, akışın kendisi hakkında bir şey söylüyordu: gördüğün içerik, dünyada olan bitenin değil, senin geçmişte neye tepki verdiğinin aynasıdır. Bunu bir hafta boyunca gözlemleyebilirsin.

Kapanış

1. Yanlış bilgi çoğu zaman iyi niyetle paylaşılır; dezenformasyon ise bilerek ve bir amaçla üretilir. İkisini ayırmak, paylaşan yakınlarımıza nasıl yaklaşacağımızı belirler.
2. Etkileşim odaklı sıralama içeriği doğruluğuna göre değil ilgiye göre öne çıkarır; yanlış haberler yeni, şaşırtıcı ve korkutucu görünme eğiliminde olduğu için daha hızlı yayılabilir ve bu farkı büyük ölçüde insanlar yaratır.
3. Kısa bir video bir iddiayı taşır ama bağlamı taşıyamaz; kimde, neyle karşılaştırılarak, kaç kişide ve kime zararlı olduğu sorusu çoğu zaman ekrandan düşer.

Beş soru

1. Yanlış bilgi ile dezenformasyon arasındaki fark nedir?
2. Etkileşim odaklı sıralama neyi ölçer, neyi ölçmez?
3. Vosoughi ve arkadaşlarının çalışmasına göre yanlış haberlerin yayılmasındaki farkı kim yaratıyordu?
4. Suarez-Lledo ve Alvarez-Galvez'in bulduğu oranlar neden "sosyal medyadaki sağlık paylaşımlarının yüzde şu kadarı yanlış" diye okunmamalı?
5. Tolga'nın kırk saniyelik videosunda hangi bilgiler eksikti?

Yanıtlar

Yanlış bilgi, doğru olmayan ama paylaşanın çoğu zaman doğru sandığı bilgidir. Dezenformasyon ise bilerek ve bir amaçla üretilen ve yayılan yanlış bilgidir.

İçeriğin ne kadar ilgi gördüğünü, yani izlenme süresini, beğeniyi, yorumu ve paylaşımı ölçer. İçeriğin doğru olup olmadığını ölçmez.

İnsanlar. Otomatik hesaplar doğru ve yanlış haberleri aynı hızla yaydı; yanlış haberlerin daha hızlı ve geniş yayılması insanların onları daha çok paylaşmasından kaynaklanıyordu.

Çünkü her çalışma kendi seçtiği konudaki ve platformdaki içerikleri farklı yöntemlerle ve farklı yanlış bilgi tanımlarıyla incelemişti. Oranlar o çalışmaların örneklemlerine özgüdür, sosyal medyanın genel durumunu göstermez.

Karışımın kimler üzerinde denendiği, neyle karşılaştırıldığı, kaç kişide işe yaradığı, kime zararlı olabileceği ve iddianın bir çalışmaya dayanıp dayanmadığı. Yalnızca bir iddia, bir duygu ve bir bağlantı vardı.

Sonraki derse köprü

Tolga mutfağında, aydınlık bir ışık altında ve kendinden emin bir sesle konuşuyordu; birçok izleyici onu bir uzman sandı. Sıradaki derste bir sağlık içeriği üreticisinin gerçekten yetkin olup olmadığını nasıl sorgulayacağımızı, ünvan, önlük ve sertifika gibi işaretlerin hangi yetkinliğe kefil olduğunu, hangisine olmadığını ele alacağız.