Manşetten çalışmaya

Bir an

Pazar öğleden sonra Berk, yurttan anneannesi Hatice Nine'yi ziyarete gelmiş. Hatice Nine çayı koyduktan sonra buzdolabının kapağından bir gazete kupürü çıkarıyor. Mıknatısla tutturulmuş, kenarları sararmış. Başlık büyük harflerle: "Günde iki dilim tam buğday ekmeği bunamayı yüzde 30 azaltıyor." Altında küçük bir paragraf: "İsveçli bilim insanlarının yaptığı araştırmaya göre..."

"Ben artık beyaz ekmek almıyorum," diyor Hatice Nine. "Komşulara da söyledim. Sen de yurtta tam buğday ye, kafan iyi çalışsın."

Berk kupürü telefonuyla fotoğraflıyor. Akşam yurtta, ders çalışmak yerine merak ediyor: Bu araştırma gerçekten var mı, varsa gerçekten bunu mu söylüyor? Haberde araştırmanın adı yok, bağlantı yok, dergi adı yok. Yalnızca "İsveçli bilim insanları", "yüzde 30" ve "bunama" var. Berk daha önce hiç bir bilimsel makaleyi kendisi aramamış. Nereden başlayacağını bilmiyor.

Soru

Bir sağlık haberinin dayandığı çalışmayı, haber kaynak vermese bile nasıl bulabiliriz ve bulduğumuzda haberin iddiasıyla çalışmanın gerçekte gösterdiği şeyi nasıl karşılaştırırız?

Nasıl işler

0.1'de kaynak zincirini, 3.6'da bu zincirin basın bülteni halkasını konuştuk. Bu derste zinciri geriye doğru kendin yürüyeceksin. İş iki adımdan oluşur: çalışmayı bulmak ve iddiayı çalışmayla karşılaştırmak.

Çalışmayı bulmak çoğu zaman bir dedektiflik işidir, çünkü sağlık haberlerinin çoğu kaynağını tam olarak vermez. Haberde genellikle birkaç ipucu bulunur: araştırmacıların ülkesi ya da kurumu, derginin adı, araştırmacılardan birinin soyadı, katılımcı sayısı, yayın tarihi ve konunun anahtar kelimeleri. Bu ipuçlarından ikisi üçü bir arada kullanıldığında çalışmayı bulmak genellikle mümkündür. Haber yabancı bir kaynaktan çevrilmişse, aynı konuyu İngilizce anahtar kelimelerle aramak daha hızlı sonuç verir: Berk'in örneğinde "whole grain", "dementia", "Sweden" gibi.

Haberin yayın tarihi de önemli bir ipucudur. Haberler çoğunlukla makalenin yayımlandığı gün ya da birkaç gün sonra çıkar; ama aynı haber yıllar sonra yeniden paylaşılabilir. Hatice Nine'nin kupürü gibi tarihsiz bir parça elindeyse, kâğıdın kendisi değil, haberin ilk yayımlandığı tarih aranmalıdır. Arama için iki temel yer var. Birincisi PubMed: ABD Ulusal Tıp Kütüphanesi'nin, tıp dergilerinde yayımlanmış makalelerin özetlerini ücretsiz olarak sunan veritabanı. İkincisi Google Akademik gibi genel akademik arama motorları. İkisinde de yayın yılını daraltmak, aramayı çok kısaltır.

Aradığın makaleyi bulduğunda, onu tek ve kalıcı bir adresle tanımlamak işini kolaylaştırır.

Çalışmayı bulduktan sonra ikinci adım başlar: haber ile çalışmayı karşılaştırmak. Bunun için tıpta yaygın kullanılan dört parçalı bir soru kalıbı işe yarar.

Kayma çoğu zaman bu dört parçadan birinde olur. Haber, "herkes" der; çalışma yalnızca altmış yaş üstü kadınlarla yapılmıştır. Haber "iki dilim ekmek yiyin" der; çalışma bir tavsiye denemesi değil, insanların yıllar önce ne yediklerini bildirdiği bir gözlemdir. Haber "bunamayı azaltır" der; çalışma bir ilişki bildirir ve olası karıştırıcıları tartışır.

Kanıt

Bu derste anlatılan iki adımlık yöntem, yani ipuçlarıyla çalışmayı bulmak ve PICO ile karşılaştırmak, akademinin kendi alıştırmasıdır.

Yaygın yanılgılar

Sayılarla

Haneef ve arkadaşları 130 haber inceledi. Haberlerin yüzde 78'i dayandığı makaleye tam bir kaynak ya da bağlantı vermiyordu. 114 haberde, yani yüzde 88'inde, en az bir çarpıtıcı sunum vardı ve araştırmacılar toplam 18 farklı çarpıtma türü saydı. Haberlerin yüzde 49'u randomize olmayan bir tasarıma rağmen neden-sonuç iddiasında bulunuyordu; yüzde 21'i hayvan çalışmasından insana fayda çıkarıyordu; yüzde 25'i makalede bildirilen yan etkileri habere taşımamıştı.

Moynihan ve arkadaşlarının incelediği 207 haberin 83'ü, yüzde 40, faydayı hiç sayıyla vermiyordu. Sayı veren 124 haberin 103'ü, yüzde 83, yalnızca göreli faydayı bildiriyordu; yalnızca 18'i hem göreli hem mutlak faydayı veriyordu. 207 haberin 98'i, yüzde 47, olası bir zarardan söz ediyordu; maliyetten söz eden yalnızca 63 haber vardı. Bir uzman ya da çalışma anan 170 haberin 85'inde, üreticiyle mali bağı bilinen en az bir uzman ya da çalışma vardı ve bu bağ yalnızca 33 haberde belirtilmişti.

Herkes için aynı mı?

Bir haberi kaynağına kadar izleyebilmek eşit dağılmış bir beceri değildir. İngilizce okuyabilmek, bir veritabanında arama yapmayı bilmek, buna zaman ayırabilmek ve internete rahat erişebilmek gerekir. Hatice Nine'nin kupürünü izlemek için bir torunun yurttaki akşamı gerekti. Yaşlılar, yabancı dil bilmeyenler ve sağlık haberlerini çoğunlukla televizyondan ya da gazeteden alanlar, kaynağa en uzak kalan okurlardır.

Bu yüzden bu beceri bir aile içinde de paylaşılabilir. Berk gibi araştırmayı yapabilecek birinin, sonucu Hatice Nine'ye onun diliyle aktarması, belki de bu dersin en değerli uygulamasıdır. Kaynağa ulaşamayan biri için ise en basit soru yine de sorulabilir: "Bu haber hangi araştırmaya dayanıyor, adı yazıyor mu?"

Ne zaman hekime?

Hatice Nine gibi birden fazla düzenli ilaç kullanan biri, bir haber yüzünden beslenmesini belirgin biçimde değiştirmeden önce bunu aile hekimine ya da ilaçlarını aldığı eczacıya danışmalı; bazı besinlerin miktarındaki büyük değişiklikler bazı ilaçların etkisini değiştirebilir. Bir yakınında son aylarda belirginleşen unutkanlık, kaybolma, tanıdık işleri yapamama ya da kişilik değişikliği görüyorsan, bunu bir gıdayla önlemeye çalışmak yerine bir hekime anlat. Bu belirtilerin bazı nedenleri tedavi edilebilir; değerlendirme ne kadar erken yapılırsa seçenekler o kadar çoktur.

Kendi hayatında

Berk'in o akşam yaptığı aramayı adım adım tekrarlayabilirsin. İlk denemede yirmi dakika sürebilir; birkaç denemeden sonra on dakikaya iner. Aramada sonuç çıkmazsa ipuçlarından birini çıkar, sonuç fazlaysa bir ipucu ekle; yayın yılını haberin tarihinden bir yıl öncesine kadar daraltmak çoğu zaman en hızlı kısayoldur.

Kapanış

1. Sağlık haberlerinin çoğu dayandığı makaleye tam kaynak vermez; ülke, kurum, dergi, yazar, sayı ve tarih gibi ipuçlarıyla çalışma çoğu zaman bulunabilir.
2. Haberi ve çalışmayı PICO çerçevesiyle, yani kimler, ne, neyle karşılaştırıldı ve hangi sonuç sorularıyla yan yana koymak, aradaki kaymayı görünür kılar.
3. Çarpıtıcı sunum çoğu zaman yalan değildir; doğru sayıların seçilmiş bir vurgu, atlanmış uyarılar ve fazla kesin fiillerle aktarılmasıdır.

Beş soru

1. Haberde kaynak verilmediğinde çalışmayı bulmak için hangi ipuçları kullanılabilir?
2. DOI nedir ve okura ne kolaylık sağlar?
3. PICO çerçevesinin dört parçası nelerdir?
4. Haneef ve arkadaşlarının incelediği haberlerde en sık görülen üç çarpıtıcı sunum türü nelerdi?
5. Hatice Nine'nin kupüründeki iddia, PICO'nun hangi parçalarında çalışmadan kaymış olabilir?

Yanıtlar

Araştırmacıların ülkesi ya da kurumu, derginin adı, araştırmacılardan birinin soyadı, katılımcı sayısı, yayın tarihi ve konunun anahtar kelimeleri. Bunlardan ikisi üçü bir arada kullanıldığında çalışma genellikle bulunur.

Bilimsel bir makaleye verilen, hiç değişmeyen bir kimlik numarasıdır. Arama motoruna yazıldığında okuru doğrudan o makaleye götürür.

Kimler üzerinde çalışıldığı, ne uygulandığı ya da neye maruz kalındığı, neyle karşılaştırıldığı ve hangi sonucun ölçüldüğü.

Randomize olmayan bir tasarıma rağmen neden-sonuç iddiası, hayvan çalışmasından insana genelleme ve makalede bildirilen yan etkilerin habere taşınmaması.

Haber herkese "iki dilim ekmek yiyin" diyor ve bunamayı "azaltıyor" diye neden-sonuç diliyle anlatıyor. Çalışma büyük olasılıkla belirli bir yaş grubunda yapılmış bir gözlemsel çalışmadır; insanların beslenmesini kendileri bildirmiştir ve bir ilişki saptamıştır. Kayma kimler, ne ve sonuç parçalarında olabilir.

Sonraki derse köprü

Hatice Nine'nin haberi bir gazete kupürüydü; Berk'in kuşağı sağlık haberini çoğunlukla bir ekranda, birkaç saniyelik bir videoda görür. Sıradaki derste sosyal medyada sağlık bilgisinin nasıl yayıldığını, algoritmaların neden duygusal içeriği öne çıkardığını ve kısa bir videonun hangi bilgiyi kestiğini konuşacağız.