Türkiye çocukluk aşı takvimi

Bir an

Ekim ortasında bir cumartesi akşamı, Eskişehir Gültepe. Tuncer, demiryolu bakım atölyesinde elektrik teknisyeni, otuz sekiz yaşında. Yaz başında taşındılar; koliler hâlâ koridorda. İkizleri Arel ile Atlas temmuzda dört yaşına girdi. Eşi Sevinç üç günlük bir iş eğitimi için Ankara'da ve telefonla yazıyor: "Kreş grubunda okudum, dört yaşa suçiçeğinin ikinci dozu gelmiş. Aşı kartlarını bulabildin mi?"

Bulamadı. İki küçük karton, eski evin mutfak çekmecesindeydi; o çekmece yeni evde hangi kolide, kimse bilmiyor.

Gruptaki mesajlar da yardımcı olmuyor. Biri "ikinci doz paralıymış" yazmış. Bir başkası "kartı olmayan çocuğa aşı yapmıyorlar, hepsini baştan yaptırıyorlar" demiş. Üçüncüsü dokuzuncu ayda yapılan kızamık aşısının "zaten yettiğini" iddia ediyor.

Tuncer telefonda e-Nabız'ı açıyor. Çocukların hesabına geçiş düğmesini ilk kez fark ediyor. Arel'in takviminde satırlar dolu görünüyor. Atlas'ınkinde ise yirmi dördüncü aydaki hepatit A satırı boş. Tuncer o haftayı hatırlıyor gibi: Atlas ateşlenmişti, aşı ertelenmişti. Sonra yapıldı mı? Başka bir yerde mi yapıldı? Hatırlamıyor.

Soru

Türkiye'de bir çocuğa doğumdan on üç yaşına kadar hangi aşılar, kaçar doz yapılır, her biri hangi hastalığı önler ve kart kaybolunca ya da bir doz kaçınca ne olur?

Nasıl işler

Toplum bağışıklığı dersinde koruma eşiğinin bir hesap olduğunu gördük. O hesabı her çocuğa çeviren şey bir takvimdir: hangi aşının hangi yaşta, kaç kez yapılacağını gösteren bir çizelge.

Güncel takvim 1 Eylül 2026'da yenilendi. Bakanlığın aşı portalına göre çocukluk döneminde 13 hastalığa karşı rutin aşılama yapılıyor. Takvimi yaş sırasıyla izleyelim.

Doğumda bebeğe hepatit B aşısının ilk dozu yapılır. Hepatit B karaciğeri tutan, kanla ve doğum sırasında anneden bebeğe geçebilen bir virüstür. Bakanlığa göre Türkiye'de 18 yaş üstündeki her üç kişiden biri bu virüsle karşılaşmış ya da enfekte durumdadır; doğum dozunun nedeni bu erken bulaş yoludur.

İkinci ayın sonunda bebek üç aşı alır. Biri verem aşısı BCG'dir; Bakanlık sayfası bu aşının özellikle beş yaş altında verem menenjiti ve yaygın verem gibi ağır biçimlere karşı koruduğunu yazar. İkincisi konjuge pnömokok aşısıdır. Pnömokok bakterisi zatürreden kan zehirlenmesine kadar uzanan hastalıklar yapar ve Bakanlığa göre beş yaş altında bakteriyel menenjitin en sık nedenidir. Bu aşı ikinci ve dördüncü ayda yapılır, on ikinci ayda pekiştirilir.

Üçüncüsü altılı karma aşıdır; takvimdeki kısaltmasıyla DaBT-İPA-Hib-HepB. Tek iğnede altı hastalığa karşı koruma taşır. Difteri boğazda zar oluşturan ve toksiniyle kalbe zarar verebilen bir bakteri hastalığıdır. Boğmaca en sık bir yaşın altındaki bebeklerde görülen, akciğer iltihabına ve nöbetlere yol açabilen bir solunum yolu hastalığıdır. Tetanos topraktaki bir bakterinin toksininden kaynaklanır ve insandan insana bulaşmaz, bu yüzden toplum bağışıklığı tetanosta kimseyi korumaz. İnaktif polio aşısı çocuk felcine karşıdır. Hib, Haemophilus influenzae tip b bakterisinin yol açtığı menenjit ve kan enfeksiyonlarına karşıdır. Altıncı bileşen hepatit B'nin sonraki dozlarıdır. Bu karma aşı ikinci, dördüncü ve altıncı ayda, sonra on sekizinci ayda yapılır.

Altıncı ayda ağızdan damlatılan polio aşısı (OPA) başlar; ikinci dozu on sekizinci aydadır.

Dokuzuncu ayda kızamık için bir ek doz yapılır. Bakanlığın Bağışıklama Danışma Kurulu bu kararı 2023 başında aldı: 9 ile 12 ay arasındaki her bebeğe ek bir kızamık içeren aşı. Bu ek doz rutin dozun yerine geçmez.

On ikinci ayda KKK yapılır: kızamık, kızamıkçık ve kabakulak aşısı. Kızamıkçık gebeliğin ilk üç ayında geçirilirse bebekte doğumsal kızamıkçık sendromuna yol açabilir. Kabakulak sağırlığa ve beyin iltihabına neden olabilir. Aynı ay suçiçeği aşısının ilk dozu da yapılır.

On sekizinci ayda hepatit A aşısı başlar, ikinci dozu yirmi dördüncü aydadır. Hepatit A çoğunlukla dışkıyla kirlenmiş su ve gıdayla bulaşan bir karaciğer enfeksiyonudur; Bakanlığa göre altı yaşından küçüklerde çoğunlukla hafif geçer, yaş ilerledikçe ağırlaşır.

Kırk sekizinci ayda, yani dört yaşında, KKK'nın ikinci dozu, dörtlü karma aşı (DaBT-İPA) ve 1 Eylül 2026'dan beri suçiçeğinin ikinci dozu yapılır.

Son durak on üç yaştır: erişkin tipi tetanos-difteri aşısı (Td) rapel olarak yapılır.

Kanıt

Yaygın yanılgılar

Sayılarla

Takvimin yaptığı işi gösteren ilk sayılar Bakanlığın hastalık sayfalarından geliyor. Hib menenjiti geçiren her 20 çocuktan biri tedaviye rağmen ölüyor, yaşayan her 5 çocuktan birinde kalıcı beyin hasarı ya da sağırlık kalıyor. Pnömokok menenjitinde tedaviye rağmen yaklaşık 15 çocuktan biri kaybediliyor. Polio enfeksiyonlarının 200'de birinde geri dönüşsüz felç gelişiyor; Türkiye'de son çocuk felci vakası 1998'de görüldü ve ülke 2002'de poliodan arındırılmış kabul edildi. Suçiçeği geçirenlerin yüzde 2,2 ile 4,7'si hastanede yatacak kadar ağır geçiriyor.

İkinci doz suçiçeği kararını anlamak için Marin ve arkadaşlarının sayılarına bak: tek doz ağır suçiçeğini neredeyse tamamen önlüyor, ama hafif hastalığı her beş çocuktan birinde geçiriyor. İkinci doz bu açığı daraltıyor ve virüsün kreşte, okulda dolaşmasını zorlaştırıyor.

Kapsama tarafında DSÖ ve UNICEF tahminleri var. 2008 genelgesi her aşı için yüzde 95 hedefi koymuştu. Türkiye'de üçüncü doz difteri-tetanos-boğmaca aşısının kapsaması 2023'te yüzde 99 iken 2025'te yüzde 94'e indi. Kızamık içeren aşının ilk dozu aynı yıllarda yüzde 95'ten yüzde 92'ye, ikinci dozu yüzde 94'ten yüzde 91'e geriledi. Bunlar ulusal ortalamalardır. Ortalamanın altındaki mahalle, köy ya da göçmen topluluğunu göstermezler.

Herkes için aynı mı?

Takvim sağlıklı bir çocuk için yazılmıştır ve bazı çocuklarda değişir. Bakanlık sayfalarına göre KKK, suçiçeği ve BCG gibi canlı zayıflatılmış aşılar bağışıklığı baskılanmış kişilere önerilmez. Ağızdan verilen polio aşısı ağır bağışıklık yetmezliği olan ya da kanser tedavisi gören çocuğa yapılmaz. Evde kanser tedavisi gören bir aile bireyi varsa çocuğun bu dozu ertelenir. Kronik kalp, akciğer ya da böbrek hastalığı olan, dalağı olmayan ya da orak hücreli anemisi olan çocuklar beş yaşından sonra da pnömokok ve Hib aşılarına ihtiyaç duyabilir; bu plan takvim dışında, hekimle kurulur. Suçiçeği aşısı 12. aydan önce yapılırsa geçerli doz sayılmaz. Sosyoekonomik fark da var: sık taşınan, sağlık sistemine kaydı geç yapılan ailelerde dozlar en çok bu geçişlerde aksıyor. Bakanlığın göç sağlığı merkezlerinde aşı yapması bu boşluğa yönelik bir düzenleme.

Ne zaman hekime?

Aşıdan sonra kolda kızarıklık, hafif ateş ve bir iki günlük huysuzluk sık görülür. Bunun dışındaki tablo farklıdır. Aşıdan sonraki dakikalar ya da saatler içinde dudaklar ve dil şişer, nefes hırıltılı ve hızlı olur ya da çocuk gevşeyip tepkisizleşirse vakit kaybetmeden 112 aranır. Aşı nasıl çalışır dersinde bu ciddi alerjik tepkinin işaretlerini ayrıntılı gördük. Ateşle birlikte kasılma nöbeti başlarsa da 112 çağrılır. Ateş birkaç günü aşıyor, çocuk her zamankinden belirgin biçimde uyuşuk görünüyor ya da önceki bir dozdan sonra güçlü bir tepki yaşadıysa, bir sonraki doz yapılmadan önce bunu aile hekimine anlat. Kartı kaybolan, kaydı belirsiz ya da bir dozu kaçmış bir çocuk için de doğru adres aynı aile hekimidir.

Kendi hayatında

Tuncer'in pazartesi sabahı aile sağlığı merkezine götüreceği şey bir liste. Arel ile Atlas temmuzda dört yaşına girdi, eylülden önce 48. ay aşılarını oldular. O gün suçiçeğinin ikinci dozu henüz takvimde değildi. Şimdi 51 aylıklar ve 72. aya kadar sürecek yakalama aralığındalar. Bakanlığın soru-cevap sayfasına göre suçiçeği aşısı KKK ile aynı gün ya da en az dört hafta arayla yapılır; o dört hafta çoktan geçti. Atlas'ın boş görünen hepatit A satırı ise ayrı bir soru. Ya doz hiç yapılmadı ya da yapıldı ama sisteme işlenmedi. Hangisi olduğunu Tuncer bilemez; aile hekiminin kaydı söyler. Takvim dışındaki rotavirüs ya da meningokok aşılarını gruptan duyduysa, onları da tek başına değil hekimle konuşacak.

Kapanış

1. Türkiye'nin çocukluk takvimi doğumdan on üç yaşına kadar 13 hastalığa karşı aşıları belli aylara yerleştirir ve Sağlık Bakanlığı kurumlarında ücretsiz uygulanır; en son 1 Eylül 2026'da 48. aya suçiçeğinin ikinci dozu eklendi.
2. Kayıt kartta değil sistemde tutulur; e-Nabız'daki "Aşı Takvimim" ekranı yapılan ve eksik dozları gösterir. Eksik bir doz seriyi baştan başlatmaz, bırakılan yerden devam edilir.
3. Türkiye'de aşılama kapsaması 2025'te kızamığın ilk dozunda yüzde 92'ye indi ve yüzde 95 hedefinin altında kaldı; ulusal ortalama, düşük kapsamalı toplulukları gizleyebilir.

Beş soru

1. Hepatit B aşısının ilk dozu neden doğumda yapılıyor?
2. Altılı karma aşı hangi altı hastalığa karşı koruma taşır?
3. Dokuzuncu ayda kızamık ek dozu alan bir bebeğe on ikinci ayda neden yine KKK yapılır?
4. Marin ve arkadaşlarının sayıları suçiçeğinde ikinci dozun neyi değiştirdiğini nasıl gösteriyor?
5. Bir dozu kaçmış dört yaşındaki bir çocuğun aşıları neden baştan yapılmaz?

Yanıtlar

Hepatit B virüsü kanla ve doğum sırasında anneden bebeğe geçebilir. Doğum dozu bu en erken bulaş yolunu kapatmak için yapılır; sonraki dozlar altılı karma aşının içinde gelir.

Difteri, boğmaca, tetanos, çocuk felci, Haemophilus influenzae tip b hastalıkları ve hepatit B. Takvimdeki kısaltması DaBT-İPA-Hib-HepB'dir ve ikinci, dördüncü, altıncı ve on sekizinci ayda yapılır.

Bakanlığın kararına göre 9–11. aydaki ek doz rutin dozun yerine geçmez. Çocuk 12 ayını doldurunca, önceki kızamık içeren dozla arasında en az dört hafta olacak biçimde, KKK yine yapılır.

Tek doz her türlü suçiçeğine karşı yaklaşık yüzde 81, ağır suçiçeğine karşı yüzde 98 etkiliydi; iki doz her türlü suçiçeğine karşı yüzde 92'ye çıktı. Yani ilk doz ağır hastalığı zaten önlüyor, ikinci doz hafif hastalığı ve virüsün dolaşımını azaltıyor.

Bağışıklık belleği önceki dozları hatırlar. 2008 genelgesine göre aradan uzun süre geçse bile önceki dozlar tekrarlanmaz, aşılama bırakılan yerden sürer. Hangi dozun eksik olduğunu aile hekiminin kaydı gösterir.

Sonraki derse köprü

Tuncer sonunda kolilerden birinde ikizlerin kartlarını değil, kendi eski kartını buluyor. Kartın arka yüzü "Erişkin dönemi aşı uygulamaları" başlığını taşıyor: grip, pnömokok, tetanos-difteri, gebeler ve 65 yaş üstü için ayrı satırlar. Tuncer son tetanos aşısını ne zaman olduğunu hatırlamıyor. 39.6'da takvimin bu arka yüzüne geçeceğiz: erişkin aşılarının kime, hangi yaşta ve hangi gerekçeyle önerildiğine.