Aşı türleri

Bir an

Salı sabahı, saat sekizi on geçiyor. Tepebaşı'nda bir aile sağlığı merkezinin aşı odasında hemşire Şükriye Hanım buzdolabının kapağındaki termometreye bakıp duvardaki çizelgeye yazıyor: 5,1 derece. Çizelgenin üstünde kırmızı kalemle iki sayı çizilmiş: 2 ve 8.

Kapıda Çağla bekliyor. Yirmi dokuz yaşında, altıncı ayında gebe, kucağında on iki aylık oğlu Rüzgar. Bugün Rüzgar'ın kızamık-kızamıkçık-kabakulak ve suçiçeği aşıları var; Çağla'nın kendi tetanoz-difteri aşısı da aynı randevuya yazılmış.

Kayınvalidesi Firdevs Hanım'dan sesli mesaj gelmiş: "Kızım, sakın o yeni aşılardan yaptırma. mRNA'lıymış, insanın genini değiştiriyormuş. Bebeğe de yaptırma."

Çağla telefonu cebine koyup hemşireye dönüyor. "Şükriye Hanım, bunlar canlı mı, ölü mü? Ben hamileyim, bana yapılan hangisi? Rüzgar'ınkilerden mRNA olan var mı?"

Şükriye Hanım buzdolabının kapağını açık tutuyor. "Hepsine aşı diyoruz," diyor, "ama içlerinde çok farklı şeyler var."

Soru

Canlı, inaktif, alt birim, toksoid, konjuge ve mRNA aşıları hangi soruna çözüm olarak geliştirildi ve her çözüm karşılığında neyi kaybetti?

Nasıl işler

"Aşı nasıl çalışır?" dersi aşıları canlı ve canlı olmayan diye ikiye ayırmış, adjuvanın görevini ve canlı aşıların bağışıklığı baskılanmış kişilerde neden kısıtlandığını anlatmıştı. Aşının tarihi hastalık yapan mikrobun kendisiyle ya da yakın bir akrabasıyla başladı; buzdolabındaki kutular o fikrin sonradan çıkan sorunlara göre değiştirilmiş biçimleri. Her birine sor: bağışıklığa neyi gösteriyor, ne kadar güvenle, ne kadar süre?

Canlı zayıflatılmış aşı en güçlü cevabı verir, çünkü gerçek enfeksiyona en çok benzer: mikrop bedende bir süre çoğalır. Pollard ve Bijker'e göre inaktif kızamık aşısı, canlı kızamık aşısından daha kısa ömürlü antikor bırakıyor. Bedeli üç yerden ödenir. Çoğalabilen bir mikrop kontrol edilemeyen bir bedende sorun çıkarabilir. Gebelikte, bebeğe geçme riski kuramsal olarak var sayılarak ertelenir. Bir de mikrop zamanla değişebilir. Ağızdan verilen çocuk felci aşısı dünyadaki vakaları neredeyse sıfıra indirdi; ama aşılama oranı düşük topluluklarda aşı virüsü uzun süre dolaşıp yeniden felç yapabilen bir biçime dönüşebiliyor. Türkiye'nin 2026 çocukluk takviminde verem aşısı (BCG), kızamık-kızamıkçık-kabakulak ve ağızdan polio aşısı bu türden.

İnaktif aşı bu riski ortadan kaldırır: mikrop bütün hâlindedir ama öldürülmüştür, çoğalamaz. Karşılığında yanıt daha kısa sürer ve pekiştirme dozu (rapel) gerekir. Takvimdeki karma aşının içindeki inaktif polio bileşeni bu yolu izler.

Alt birim aşı bir adım daha ileri gider: mikrobun tamamını değil, yalnız koruyucu yanıtı uyaran parçasını verir. İlk hepatit B aşıları virüs taşıyan insanların kan plazmasından arıtılan yüzey proteiniyle yapılıyordu; arz bağışçı plazmasıyla sınırlıydı ve her partinin içindeki olası canlı etkenlerden temizlenmesi gerekiyordu. 1982'de Valenzuela ve arkadaşları bu proteini maya hücrelerine ürettirdi. 1984'te McAleer ve arkadaşları mayadan elde edilen proteinle yapılan aşının şempanzeleri virüse karşı tam koruduğunu bildirdi. Bu, rekombinant hücrelerde üretilip bir insan virüsüne karşı etkili bulunan ilk aşıydı. Takvimdeki asellüler boğmaca bileşeni de aynı mantıkla bütün bakteri yerine arıtılmış proteinlerini taşır.

Toksoid aşı başka bir soruyu çözer: hastalığı mikrobun kendisi değil, salgıladığı zehir yapıyorsa? Tetanoz ve difteride aşı, formaldehitle zararsızlaştırılmış toksindir. Oluşan antikorlar toksini nötralize eder. Pollard ve Bijker'in vurguladığı bir sonuç var: tetanoz bakterisi topraktan, yaradan girer; çevrendeki herkes aşılı olsa bile aşısız biri korunmaz. Koruma kişiseldir.

En inatçı sorun polisakkarit kapsüllü bakterilerdeydi: Hib, pnömokok, meningokok. Kapsül şekerinden yapılan düz polisakkarit aşılar T hücresi yardımı olmadan çalışır. Pollard ve Bijker'e göre bu yanıt dalaktaki belirli bir bölgenin olgunlaşmasına bağlı ve bu olgunlaşma insanlarda yaklaşık on sekiz aylığa kadar tamamlanmıyor. Bu bakterilerin en tehlikeli olduğu yaşta aşı en zayıf yanıtı veriyordu. Bellek hücresi de bırakmıyordu.

Taşıyıcı çoğu zaman yine tetanoz ya da difteri toksoidi gibi bir proteindir. Pollard ve Bijker konjuge aşıların iki aylıktan itibaren bağışıklık yanıtı doğurduğunu yazıyor. Takvimdeki karma aşının Hib bileşeni ve konjuge pnömokok aşısı (KPA) bu türden; yaşlılarda konjuge pnömokok aşısının denendiği çalışma bağışıklık yaşlanması dersinde geçmişti.

Son iki tür antijeni hiç vermez, üretim talimatını verir. Viral vektör aşıda bu talimat, hastalık yapmayan ve çoğu zaman çoğalamayacak biçimde değiştirilmiş başka bir virüse, çoğunlukla bir adenovirüse yüklenir. Ebola aşıları bu yolu kullanır.

DNA, gen, protein dersinde bilginin çekirdekteki DNA'dan mRNA'ya, oradan sitoplazmadaki ribozoma aktığını görmüştük. mRNA aşısı bu akışın yalnız son halkasına girer. Pardi ve arkadaşları mRNA'yı bulaştırıcı olmayan ve genoma yerleşmeyen bir platform olarak tanımlıyor. Firdevs Hanım'ın sesli mesajındaki "genini değiştirir" iddiasının biyolojik engeli buradadır. RNA'yı DNA'ya çevirmek ters transkriptaz denen ayrı bir enzim ister ve aşı böyle bir enzimin tarifini taşımaz. Okunan RNA da kalıcı değildir.

Kanıt

Yaygın yanılgılar

Sayılarla

Pollard ve Bijker çoğu aşının 2 ile 8 derece arasında saklanması gerektiğini yazıyor; Şükriye Hanım'ın çizelgesindeki iki kırmızı çizgi bu. Pardi ve arkadaşlarına göre erken evre mRNA ürünlerinin çoğu eksi 70 derecede dondurularak saklanıyordu.

Adams ve arkadaşlarının ABD verisinde konjuge aşılardan sonra beş yaş altında Hib hastalığı yüz binde 37'den yüz binde 11'e indi. Haemophilus influenzae menenjitinin sıklığı 1985 ile 1991 arasında yüzde 82 düştü. Yazarlar yalnız 1991 yılında 10.000 ile 16.000 vakanın önlendiğini tahmin ediyor.

Bebekte bağışıklığın kısa sürmesi de sayıyla görülüyor: Pollard ve Bijker'in aktardığı bir çalışmada bebeklikte iki doz C grubu meningokok aşısı yapılanların yalnız yüzde 41'inde, yedi ay sonraki rapel dozuna gelindiğinde koruyucu antikor düzeyi kalmıştı. Takvimlerdeki pekiştirme dozlarının nedeni bu.

Viral vektörlerin zayıf yanı da bir sayıda saklı. Travieso ve arkadaşlarına göre en çok kullanılan insan adenovirüsü tip 5'e karşı önceden var olan bağışıklık bazı ülkelerde yüzde 90'a ulaşıyor. Bu bağışıklık aşı yanıtını zayıflatabildiği için daha seyrek görülen insan ya da şempanze adenovirüslerine geçildi.

Herkes için aynı mı?

Bağışıklığı baskılanmış kişide denge tersine döner. Pollard ve Bijker canlı olmayan aşıların bu kişilere risk taşımadığını, ama B hücresi bozukluklarında koruma da sağlamayabileceğini ekliyor. Jorba ve arkadaşlarının raporunda doğuştan bağışıklık yetmezliği olan bazı kişiler aşı kökenli polio virüsünü yıllarca dışarı atabiliyordu.

Gebelikte tablo türe göre ayrılır. NHS, canlı aşıların genellikle doğum sonrasına bırakıldığını, ama hiçbir canlı aşının doğum kusuruna yol açtığına dair kanıt bulunmadığını yazıyor. Keller-Stanislawski ve arkadaşlarının derlemesinde gebelikte yapılan kızamıkçık ve ağızdan polio aşılarından sonra olumsuz gebelik sonucuna dair kanıt saptanmadı. Türkiye'nin kartı gebelere tetanoz-difteri ve grip aşısını öneriyor; Çağla'nın bugünkü aşısı bir toksoid.

Yaşta da fark var: bebek düz polisakkarite neredeyse yanıt vermez. Yer de fark yaratır: Pollard ve Bijker soğuk zincir altyapısının birçok düşük gelirli ülkede sınırlı olduğunu yazıyor; orada saklama koşulu, türü seçtiren etkenlerden biri olur.

Ne zaman hekime?

Bazı bilgiler aşı odasına girmeden önce söylenir. Gebe olabileceğini düşünüyorsan, kanser tedavisi, organ nakli sonrası ilaç, uzun süreli kortizonlu tedavi ya da biyolojik ilaç kullanıyorsan, HIV ile yaşıyorsan bunu aşıyı yapacak kişiye söyle. Canlı aşı kararı bu bilgiyle verilir. Önceki bir aşıdan sonra ciddi tepki yaşadıysan bu kayıtta görünmeli. Aşıdan sonraki dakikalarda dudakta, dilde ya da boğazda şişlik ve soluğun daralması anafilaksi olabilir; "Aşı nasıl çalışır?" dersindeki işaretlerden biri belirirse vakit kaybetmeden 112'ye haber ver. Çocukta yüksek ateşle havale geçirme, bilinç bulanıklığı ya da her zamankinden çok farklı bir uyuşukluk görürsen çocuğu bir hekimin görmesi gerekir; bunu ertesi güne bırakma.

Kendi hayatında

Çağla'nın üç sorusu türlere bölününce cevaplanabilir hâle geliyor. Rüzgar'ın kızamık-kızamıkçık-kabakulak aşısı canlı zayıflatılmış. Çağla'nın tetanoz-difteri aşısı toksoid ve gebelikte önerilenler arasında. 2026 çocukluk takviminde mRNA aşısı yok. Firdevs Hanım'ın korkusu tür sorusundan çok "yeni" ile "bilinmeyen"in karışmasından geliyor; onunla konuşmayı Çağla üstleniyor. Senin önündeki karar da bir tür sorusu olabilir: gebelik planı, yeni başlanan bir ilaç, bir yolculuk.

Kapanış

1. Her aşı türü bir sorunun cevabıdır: güçlü ve uzun yanıt, çoğalma riskinin kalkması, yalnız gerekli parçanın verilmesi, zehre karşı koruma, bebeğin polisakkarite zayıf yanıtının aşılması.
2. Her çözümün bedeli var: canlı aşıda gebelik, bağışıklığı baskılanmış kişiler ve nadiren aşı kökenli virüs; canlı olmayanlarda pekiştirme dozu; vektörde önceden var olan bağışıklık; mRNA'da saklama.
3. mRNA aşısı sitoplazmada okunup yıkılan bir talimattır ve genoma yerleşmez; arkasında 1990'dan beri süren bir araştırma çizgisi ve 2023 Nobel ödülüne konu olan bir buluş var.

Beş soru

1. Düz polisakkarit aşı bebekte neden zayıf kalır ve konjugasyon bu sorunu nasıl aşar?
2. Tetanoz aşısında sürü koruması neden işlemez?
3. Hepatit B aşısının mayada üretilmesi hangi iki sorunu çözdü?
4. Ağızdan verilen polio aşısının hem başarısı hem de nadir sorunu aynı özelliğinden nasıl doğar?
5. Aldén ve arkadaşlarının 2022 çalışması "mRNA genini değiştirir" iddiasını neden kanıtlamaz?

Yanıtlar

Düz polisakkarit T hücresi yardımı olmadan çalışır; bu yanıt dalaktaki bir bölgenin olgunlaşmasına bağlıdır ve bu yaklaşık on sekiz aylığa kadar tamamlanmaz. Polisakkarit bir taşıyıcı proteine bağlanınca T hücreleri devreye girer ve iki aylık bebekte de bellek bırakan bir yanıt oluşur.

Tetanoz bakterisi insandan insana değil, topraktan yaraya geçer. Çevredeki herkes aşılı olsa da aşısız kişi bakteriyle karşılaşabilir; koruma kişiseldir.

Plazmadan yapılan aşıda arz bağışçı plazmasıyla sınırlıydı ve her partinin olası canlı etkenlerden arındırılması gerekiyordu. Maya hücresi aynı proteini insan plazmasına bağlı kalmadan üretti.

Aşı virüsü bağırsakta çoğalır ve güçlü bir bağışıklık kurar. Aynı çoğalma, aşılama oranı düşük topluluklarda virüsün uzun süre dolaşıp değişmesine fırsat verir.

Çalışma kanserden türetilmiş bir hücre hattında, kültür kabında yapıldı. DNA'nın genoma yerleştiğini göstermedi; yazarlar bunu bilmediklerini kendileri yazıyor.

Sonraki derse köprü

Çağla çıkarken soruyor: "Bir aşının güvenli olduğuna kim, neye bakarak karar veriyor?" Bu dersteki her tür, buzdolabına girmeden önce aynı kapıdan geçti. Sıradaki ders o kapıyı açıyor: bir aşı hangi aşamalardan sonra onaylanır, onay sonrasında neden izlenmeye devam eder ve en nadir yan etkiler hangi aşamada görünür hâle gelir?