Gönüllülük ve topluluk

Bir an

Cumartesi sabahı, Odunpazarı. Perihan Hanım altmış yedi yaşında; otuz bir yıl sınıf öğretmenliği yaptı. İki yıldır her cumartesi mahalledeki halk kütüphanesinin çocuk bölümünde okuma saati yürütüyor. Halının üstünde dokuz çocuk, elinde bir masal kitabı, sesini her karakter için biraz değiştiriyor.

Okuma bitince telefonuna bakıyor. Kızı Ezgi bir haber göndermiş: «Gönüllüler daha uzun yaşıyor: haftada iki saat yeter.» Altına bir kalp koymuş: «Anne, bak, sen zaten yapıyorsun.»

Perihan Hanım gülümsüyor ama içinden bir hesap geçiyor. Bu sonbahar okuma saatine iki şey daha eklendi: salı ve perşembe öğleden sonra ödev desteği, bir de derneğin kermesi. Son iki haftadır akşamları dizleri sızlıyor, kermes listesini düşünmekten uykusu bölünüyor. Öğretmenlikten arkadaşı Sevil Hanım'ı da çağırmıştı; Sevil Hanım felç geçiren eşine baktığı için gelemiyor.

Kitapları toplamaya bir genç yardım ediyor: Alper, yirmi dört yaşında, Perihan Hanım'ın eski öğrencisi. Şubat 2023'te üniversiteden arkadaşlarıyla Hatay'a gitmiş, üç hafta enkaz başında çadır kurup erzak dağıtmış. Habere göz atıp gülüyor: «Hocam, bana hiç öyle gelmedi. Döndükten sonra aylarca uyuyamadım.»

Soru

Gönüllülük ve topluluğa katılım insanı gerçekten daha sağlıklı kılıyor mu, yoksa zaten sağlıklı, vakti ve imkânı olan insanlar mı gönüllü oluyor?

Nasıl işler

Anlam ve amaç dersinde amaç duygusunun ölçümünü ve ondan çıkan «amacını bul, uzun yaşa» vaadini sınamıştık. Gönüllülük o tartışmanın somut bir biçimidir: başkası için, ücret almadan, düzenli ayrılan zaman. Araştırmaların çoğu örgütlü gönüllülüğü ölçer, yani bir dernek, vakıf ya da kurum içinde yapılanı. Komşunun alışverişini yapmak, hastaya refakat etmek, cenaze evine yemek götürmek gibi gayriresmî yardım anketlere çok daha zor girer.

Ezgi'nin haberindeki ilişki gerçek bir veriden geliyor: gönüllü olanlar izlem süresince daha az ölüyor. Asıl soru, bu farkın ne kadarının gönüllülükten, ne kadarının gönüllü olan insandan geldiği.

Bu etki karıştırıcı değişken dersindeki sağlıklı kullanıcı etkisinin yakın akrabasıdır. Orada koruyucu bir tedaviyi düzenli kullananlar, başka pek çok bakımdan da sağlıklı yaşadıkları için tedavi koruyormuş gibi görünüyordu. Burada sorun kapıdan girerken başlar: gönüllü olmak için yürüyebilmek, vakit ayırabilmek, ulaşım parasını karşılayabilmek gerekir. Jenkinson ve arkadaşları derlemelerinde gönüllülerin çoğunlukla daha varlıklı çevrelerden geldiğini ve gönüllü olmayanlardan daha sağlıklı olduğunu yazıyor.

İkinci sorun yönle ilgili. Birlikte olmak ve neden olmak dersinde ters nedenselliği konuştuk: hastalık bir alışkanlığı değiştirir, sonra alışkanlık hastalığın nedeni gibi görünür. Li ve Ferraro'nun üç dalgalı izlem çalışmasında gönüllülüğün önündeki asıl engel işlevsel sağlık sorunlarıydı, yani merdiven çıkmayı, uzun süre ayakta durmayı zorlaştıran kısıtlar. Dizleri tutmayan biri gönüllülükten çekilir; birkaç yıl sonra «gönüllü olmayanlarda sağlık daha kötü» bulunur.

Araştırmacılar bunu iki yolla azaltmaya çalışır. Biri başlangıçtaki sağlığı, geliri, eğitimi hesaba katarak ayarlama yapmaktır; öteki gönüllülüğü kurayla dağıtan randomize denemelerdir. İlki karıştırıcıları ancak ölçülebildiği kadar temizler. İkincisinin de kendi sınırı var: gönüllülüğün doğası gereği kimseye zorla verilemez, denemelere de zaten gönüllü olmaya hazır insanlar katılır.

Bir de motivasyon sorusu var. Konrath ve arkadaşları gönüllülüğün nedenini sordu: başkası için mi, kendisi için mi? Bulgu dikkat çekici ama tek bir kohorttan geliyor.

Kanıt

Yaygın yanılgılar

Sayılarla

Jenkinson ve arkadaşları kırk makaleye ulaştı: beş randomize deneme, dört randomize olmayan deneme ve on yedi kohort. Ölüm verisini birleştirebildikleri beş kohortta gönüllülerin ölüm riski, ayarlamalardan sonra, gönüllü olmayanlarınkinin yaklaşık yüzde 78'i kadardı.

Okun ve arkadaşlarının meta-analizinde ham etki ölüm riskinde ortalama yüzde 47'lik bir düşüş gösteriyordu; ayarlanmış etki yüzde 24'e indi. Yazarlar ayrıca, ibadete topluluk içinde katılım arttıkça gönüllülük ile ölüm arasındaki ters ilişkinin güçlendiğine dair ön bir destek bildiriyor; bu, bir inancı ötekinden üstün göstermez, topluluk bağının hesaba katılması gerektiğini düşündürür.

Kim ve arkadaşları 12.998 kişiyi izledi. Yaklaşık haftada iki saate karşılık gelen yılda en az yüz saatlik gönüllülük, dört yılda yüzde 44 daha düşük ölüm riskiyle birlikteydi. Filges ve arkadaşları doksan çalışmayı değerlendirdi, ancak yirmi dördünü analizde kullanabildi; bunların yalnız üçü randomizeydi. Birleşik tehlike oranı 0,76 oldu. Pinsky'nin tarama denemesinde gönüllülerin ölüm oranı genel nüfusun yüzde 43'ü kadardı. Windsor'ın çalışmasına 64 ile 68 yaş arası 2.136 kişi katıldı.

Türkiye için ulusal bir sağlık-gönüllülük karşılaştırması bu kaynaklarda yok. TÜİK'in 2014–2015 Zaman Kullanım Araştırması gönüllü çalışmayı ayrı bir bölümde soruyor, ama burada ondan bir oran aktarılmıyor; haberde bir «Türkiye gönüllülük oranı» görürsen hangi araştırmadan ve hangi yıldan geldiğine bak.

Herkes için aynı mı?

Katılım fırsatı eşit dağılmıyor. Gönüllülerin daha varlıklı ve daha sağlıklı olması, en çok yarar görebilecek insanların, yani yalnız, yoksul ya da hareket kısıtlılığı olanların, kapının dışında kalması demek. Kronik ağrısı, yorgunluğu ya da işitme sorunu olan biri için dernek toplantısı ağır gelebilir; telefonla yapılan bir iş, oturarak katılınan bir koro ya da bir hemşehri derneğinin çay saati daha erişilebilir olabilir.

Topluluk tek bir biçimde yaşanmıyor. Mahalle dayanışması, spor kulübü, koro, cami, cemevi ya da kilise cemaati, hemşehri derneği, kütüphane: araştırmalar bunların hiçbirini ötekinden üstün göstermiyor ve çoğu karşılaştırmada bu ayrım hiç yapılmamış. Kişiye uyan biçim, sürdürebildiği biçimdir.

Yaş da önemli: kanıtın neredeyse tamamı ellinin, çoğu altmış beşin üstündeki insanlardan geliyor. Gençlerde bulgular daha dağınık. Afet gönüllülüğü ise ayrı bir yük taşır. Demiröz ve arkadaşları 2023 Kahramanmaraş depremlerinde yardım çalışmasına katılan 169 gönüllüyü inceledi; görüşülen gönüllüler travma belirtileri yaşadıklarını, aynı zamanda kendilerine ve hayata bakışlarında olumlu değişimler de gördüklerini anlattı. Yanik ve Ediz'in deprem bölgesinde çalışan on beş gönüllü hemşireyle yaptığı görüşmelerde de koordinasyon sorunları ile ruhsal zorluklar öne çıktı. Alper'in uykusuzluğu tek başına bir tanı söylemez, ama yalnız da değil.

Ne zaman hekime?

Afet ya da kaza bölgesinden döndükten sonra haftalar geçtiği hâlde uykuya dalamıyorsan, gördüklerin kâbus ya da istemsiz görüntüler olarak geri geliyorsa, bir siren sesiyle irkiliyorsan ya da o bölgeyi hatırlatan her şeyden kaçıyorsan bunu aile hekimine anlat; gerekirse seni psikiyatriye yönlendirir. Gönüllülük temposu yüzünden ağrın arttıysa, uykun bozulduysa ya da kronik bir hastalığın için kontrollerini aksatıyorsan yükü azaltmak tedavinin parçasıdır. Hayatına son verme düşüncesi zihninden geçiyorsa bu bir acil durumdur; 112 bu çağrıyı karşılar ve seni bir hekime ulaştırır.

Kendi hayatında

Ezgi'nin haberinden alınabilecek en sağlam cümle şu: gönüllü olanların sağlığı ortalamada daha iyi, ama bunun ne kadarının gönüllülükten geldiği bilinmiyor. Kanıtın en tutarlı gösterdiği şey ölçülü bir katılım, başkası için yapılan bir iş ve bunun bir topluluk içinde sürmesi. Ömür uzatmak için gönüllü olmak, Konrath'ın bulgusuna bakılırsa, en az umut veren gerekçe bile olabilir.

Perihan Hanım için soru, gönüllülüğün iyi olup olmadığı değil, hangi miktarın ona iyi geldiği. Sevil Hanım için soru, bakım yükünün yanında ona açık kalan küçük bir kapının olup olmadığı. Alper için soru, gönüllülüğün ardından kimin onu dinlediği.

Kapanış

1. Gönüllüler ortalamada daha uzun yaşıyor ve daha iyi hissediyor görünüyor, ama ilişki büyük ölçüde gözlemsel ve sağlık, gelir ve eğitime göre ayarlama yapılınca küçülüyor.
2. Sağlıklı gönüllü etkisi ve ters nedensellik, gönüllülüğün sağlığı mı yoksa sağlığın gönüllülüğü mü getirdiğini ayırmayı zorlaştırıyor; az sayıdaki randomize deneme tutarlı bir yarar göstermedi.
3. Katılım fırsatı eşit dağılmıyor; topluluk biçimleri arasında üstünlük kanıtı yok, çok yoğun ya da afet gibi ağır koşullardaki gönüllülük kendi yükünü taşıyabilir.

Beş soru

1. Okun ve arkadaşlarının meta-analizinde ayarlama yapılınca gönüllülük ile ölüm arasındaki fark nasıl değişti ve bu neyi düşündürür?
2. Sağlıklı gönüllü etkisi ilk olarak hangi tür araştırmada tanımlandı ve Pinsky'nin bulgusu bunu nasıl gösteriyor?
3. Li ve Ferraro'nun çalışmasında gönüllülüğün önündeki asıl engel neydi ve bu ters nedensellikle nasıl ilişkilidir?
4. Windsor ve arkadaşlarının ters U biçimli bulgusu gönüllülük saatleri hakkında ne söylüyor?
5. Thormar ve arkadaşlarının derlemesine göre afet gönüllülerinde ruhsal yakınmaları artıran etkenler nelerdi?

Yanıtlar

Ham etkide ölüm riski ortalama yüzde 47 düşük görünürken, sağlık gibi etkenlere göre ayarlamadan sonra düşüş yüzde 24'e indi. Bu, ilişkinin önemli bir kısmının gönüllü olan insanların baştan farklı olmasından geldiğini, kalan farkın da ölçülemeyen etkenleri taşıyabileceğini düşündürür.

Tarama ve önleme denemelerinde: bu denemelere katılan gönüllüler genel nüfustan daha sağlıklıdır. Pinsky'nin kanser tarama denemesinde katılımcıların ölüm oranı genel nüfusun yüzde 43'ü kadardı; yani gönüllü olmak kendi başına çok daha iyi bir sağlık tablosuyla birlikte geliyordu.

Asıl engel depresyon değil, işlevsel sağlık sorunlarıydı. Hareketi kısıtlanan biri gönüllülükten çekildiği için, sağlığın gönüllülüğü belirlemesi, gönüllülüğün sağlığı belirlemesi gibi görünebilir.

Orta düzeyde gönüllü olanların iyi oluş puanı, hiç gönüllü olmayanlardan da çok yoğun gönüllü olanlardan da yüksekti. Yararın bir üst sınırı olabilir; fazlası yük hâline gelebilir.

Kurbanlarla bir arkadaş gibi özdeşleşme, ağır sahnelere maruz kalmanın şiddeti, kaygıya duyarlılık ve afet sonrasında sosyal desteğin eksik kalması. Gönüllüler profesyonel ekiplere göre daha yüksek düzeyde yakınma bildirme eğilimindeydi.

Sonraki derse köprü

Bu derste topluluğa katılmanın kime açık, kime kapalı olduğu soruldu. Sıradaki atölye, Hatice Nine'nin bahçesi, aynı soruyu tek bir kapının önüne taşıyor: yalnız yaşayan yaşlı bir kadının çevresinde hangi resmî ve gayriresmî kaynakların bulunduğunu çıkarmak ve onları onun tercihleriyle buluşturacak bir harita kurmak.