Masa başı çalışmak

Bir an

Salı sabahı, Eskişehir. Bir sigorta şirketinin bölge müdürlüğü, ikinci kattaki küçük revir odası. Aykut otuz yedi yaşında, hasar dosyası uzmanı. Haftanın üç günü ofiste, iki günü evde çalışıyor; evde mutfak masasına dizüstü bilgisayarını koyuyor, ekran çenesinin hizasında kalıyor. Bugün dönemsel muayenesi var ve elinde telefonunda biriktirdiği bir liste: ayarlı sandalye, dikey fare, dizüstü yükseltici, bilek desteği, bir de geçen ay kata gelen oturup kalkılabilen masalardan biri.

"Boynumla sağ omzum akşamları taş gibi," diyor. "Bazı geceler sağ elimin parmakları uyuşuyor. Videodaki adam hepsinin sebebi yanlış masa dedi. Şirkete bunları aldırabilir miyiz?"

İşyeri hekimi Dr. Meltem Yazıcı listeye bakıyor ama önce başka şeyler soruyor. Ağrı hangi günlerde artıyor? Aykut düşünüyor: ay sonu kapanış haftalarında, müşterilerin telefonda bağırdığı günlerde. Gece kaç saat uyuyor? Beş, bazen altı. Kalkıp yürümek istediğinde kalkabiliyor mu? Sistem her dosyanın ekranda ne kadar açık kaldığını sayıyor; Aykut kalkmaya pek cesaret edemiyor.

Ekran başında geçen saatlerin ne kadarının sorun olduğu sorusu ekran süresi araştırmalarının ölçüm dertlerine takılıyordu. Aykut'unki daha somut: Bu masada, bu işte, ağrıya ne iyi gelir?

Soru

Masa başı çalışanların boyun, sırt ve el ağrılarını önlemek için iş istasyonu düzenlemesi, ayakta çalışma, molalar ve işyeri egzersizi hakkında elimizdeki kanıt ne söylüyor ve ağrıda masanın dışında ne var?

Nasıl işler

Masa başı işle ilgili sağlık iddiaları üç ayrı soruyu birbirine karıştırır. Birincisi, oturmanın kendisi zararlı mı? Oturmak dersi bunu hareketsizlik ve ölüm riski üzerinden tarttı. İkincisi, "doğru duruş" ağrıyı önler mi? Duruş efsanesi dersi bunun kanıtının zayıf olduğunu, belli bir oturuşun ağrıya yol açtığını gösteren güçlü bir çalışma bulunmadığını anlattı. Üçüncüsü bu dersin sorusu: İşyerinde ne yapılırsa ağrı azalır?

Müdahaleler kabaca dört gruba ayrılır. Fiziksel düzenleme: sandalye, masa, ekran yüksekliği, fare ve klavye. Eğitim: çalışana nasıl oturacağını, ekranı nasıl ayarlayacağını anlatmak. Örgütsel düzenleme: mola sıklığı, iş dağılımı, dönüşümlü görev. Egzersiz: işyerinde ya da iş saatinde yapılan kuvvet ve hareket programları. Duruş efsanesi dersinde adı geçen Cochrane incelemesi, ofis çalışanlarında fiziksel ve eğitim temelli düzenlemelerin boyun ve kol sorunlarını önlediğine dair tutarlı bir kanıt bulmamıştı. Geriye molalar ve egzersiz kalıyor.

Molanın arkasındaki fikir makul: Aynı kas grubunu saatlerce düşük ama kesintisiz yükle çalıştırmak yorgunluk biriktirir, konum değişince yük başka dokulara geçer. Makul olması, denemelerde işe yaradığını göstermez.

Ağrının bir de masayla ilgisi olmayan yanı var. Ağrının nörobiyolojisi dersi ağrının yalnız dokudan gelmediğini, beynin tehlike hesabına beklenti, korku ve bağlamın da girdiğini anlattı. İş sağlığı literatürü bu bağlamı ayrıca ölçer: iş yükü, tekdüzelik, işin hızı üzerinde söz hakkı, amirden ve çalışma arkadaşlarından destek. Bunlara psikososyal risk etkenleri denir. Aykut'un ay sonu haftaları, sayılan ekran süresi ve beş saatlik uykusu, sandalyesi kadar bu hesabın parçası olabilir.

Ayakta çalışma masasından iki şey birden beklendi: hem oturmayı hem ağrıyı azaltsın. Oturmak dersi ilkini kısa vadede gösterdi; ağrı tarafı daha karışık.

Kanıt

Yaygın yanılgılar

Sayılarla

Luger ve arkadaşlarının güncel incelemesi dokuz randomize denemeyi ve 626 çalışanı kapsadı. Katılımcıların en az yüzde 75'i kadındı ve yüzde 98'i ofis çalışanıydı; bütün denemeler yüksek ya da üst-orta gelirli ülkelerde yapıldı. Müdahale süreleri bir günle altı ay arasında değişiyordu ve hiçbir deneme mola süresini sınamadı.

Waongenngarm ve arkadaşlarının derlemesindeki on bir çalışmada molasız çalışma süresi 5 dakikadan 2 saate, mola süresi 20 saniyeden 30 dakikaya uzanıyordu. Bu dağınıklık, "mikro mola işe yarar" cümlesinin neden tek bir reçeteye dönüşemediğini gösteriyor.

Chen ve arkadaşları 27 randomize denemeyi inceledi. Agarwal ve arkadaşları on iki makaleden sekizini birleştirdi; on puanlık ağrı ölçeğine çevrildiğinde masanın etkisi yaklaşık 0,3 ile 0,5 puan arasında kaldı.

Lang ve arkadaşlarının meta-analizi 50 ileriye dönük çalışmaya dayandı. Birleştirilmiş olasılık oranları 1,15 ile 1,66 arasındaydı. Thomsen ve arkadaşlarının bulduğu sekiz epidemiyolojik çalışmanın üçünde risk 1'in altında çıktı, yani bilgisayar kullananlarda karpal tünel sendromu daha seyrekti.

Herkes için aynı mı?

Kanıtın kimden geldiğine bakınca sınırlar görünür. Luger ve arkadaşlarının katılımcılarının büyük çoğunluğu kadın ofis çalışanlarıydı; yazarlar başka meslek gruplarında araştırma gerektiğini açıkça yazıyor. Mola önerisi, molasını kendisi seçebilen biri için bir seçenektir; Aykut gibi ekranda geçen süresi sayılan ya da bir çağrı kuyruğuna bağlı çalışan biri için iş düzeninin konusudur. Lang ve arkadaşlarının bulduğu tekdüzelik ve düşük söz hakkı da en çok bu tür işlerde toplanır.

Bedensel farklar da var. NHS'in karpal tünel sayfası fazla kiloyu, gebeliği, bileği sık büken ya da sıkı kavrama gerektiren işleri, eklem iltihabını, diyabeti, ailede karpal tünel öyküsünü ve eski bilek yaralanmasını risk etkenleri arasında sayıyor. Gebelikte ayakta uzun süre durmak, varis ya da bel ağrısı olan biri için ayakta çalışma masası başka bir karar demektir. Evden çalışma ise yeni bir değişken ekliyor: pandemi döneminin çalışmalarını toplayan dos Santos ve arkadaşlarının derlemesi bel ve boyun yakınmalarının arttığını, ev işlerinin yüküyle hareketsizliğin bu artışa karıştığını bildiriyor. Bu çalışmaların çoğu anketti.

Ne zaman hekime?

Bazı işaretler muayeneyi bekletmez. Parmaklarında geceleri artan uyuşma ve karıncalanma haftalar içinde geçmiyor, giderek kötüleşiyorsa ya da başparmağında güçsüzlük, bardak tutarken kavrama güçlüğü başladıysa aile hekimine ya da işyeri hekimine görün; NHS bu belirtilerin muayeneyle ve gerekirse sinir iletim testiyle değerlendirildiğini yazıyor. Boyun ağrısına kolda yeni bir uyuşma ya da güçsüzlük eklendiyse duruş efsanesi dersindeki işaretleri, bel ağrısına bacak güçsüzlüğü ya da idrar ve dışkı kontrolünde değişiklik eklendiyse ağrının nörobiyolojisi dersindeki acil işaretleri hatırla. Ayakta çalıştığın günlerden sonra yalnız bir baldırın şişip ısınması, oturmak dersinde sayılan pıhtı belirtileriyle birlikte düşünülür.

Kendi hayatında

Aykut'un listesinde yanlış bir şey yok; ayarlanabilen bir sandalye ve göz hizasına kalkan bir ekran ona daha rahat bir gün verebilir. Ama bu eşyaların ağrıyı önleyeceğine dair güçlü bir deneme yok. Kanıtın en sağlam olduğu yer başka: Boyun ağrısı olan ofis çalışanlarında boyun ve omuza yönelik kuvvet egzersizi. Programın ayrıntısını bir fizyoterapistle konuşmak, videodaki adamdan daha güvenli.

İkinci adım işyerinin kapısı. 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu işvereni işyeri hekimi ve iş güvenliği uzmanı görevlendirmekle yükümlü tutuyor; ekranlı araçlar yönetmeliği de çalışma düzeninde ara vermeyi ya da dönüşümlü işi işverenin yükümlülükleri arasında sayıyor. Uzaktan Çalışma Yönetmeliği, evden çalışana da iş sağlığı ve güvenliği eğitimi ve sağlık gözetimi sağlanmasını istiyor. Ekranda geçen sürenin sayılması yüzünden kalkamamak, Dr. Meltem'in masasına taşınabilecek bir iş düzeni sorusu.

Kapanış

1. Masa, sandalye ve ekran düzenlemesinin ofis çalışanlarında boyun ve kol ağrısını önlediğine dair tutarlı bir kanıt yok; ek molaların etkisi Cochrane incelemesinde çok belirsiz kaldı, konum değiştiren aktif molalar için kanıt daha umut verici ama sınırlı.
2. Oturup kalkılabilen masa bel rahatsızlığını biraz azaltabilir, ama uzun süre ayakta durmanın da rahatsızlık ve bacak şişliği gibi bedelleri var; en tutarlı kanıt, boyun ağrısı olan çalışanlarda kuvvet egzersizinden geliyor.
3. Ağrı yalnız masadan gelmez: tekdüze iş, iş yükü, düşük söz hakkı ve uyku da ileride çıkan kas-iskelet sorunlarıyla ilişkili; Türkiye'de ekranlı araçlar yönetmeliği ve işyeri hekimi bu iş düzeni sorularının resmi muhatabıdır.

Beş soru

1. Luger ve arkadaşlarının güncel Cochrane incelemesinde ek molaların etkisi hakkında hangi sonuca varıldı ve kanıtın hangi özelliği bu sonucu sınırlıyor?
2. Waongenngarm ve arkadaşlarının derlemesinde hangi tür molalar için daha iyi kanıt vardı?
3. Chen ve arkadaşlarının derlemesinde boyun ağrısına en büyük etkiyi hangi müdahale gösterdi ve etki neye bağlı olarak büyüdü?
4. Baker ve arkadaşlarının deneyi ayakta çalışma hakkında ne gösterdi ve bu deneyden neden gündelik hayata dair kesin bir sonuç çıkarılamaz?
5. Ekranlı araçlar yönetmeliği mola hakkında ne söylüyor, ne söylemiyor?

Yanıtlar

Ek molalar yeni boyun ve bel ağrısının başlamasında ya da ağrı şiddetinde belirgin bir fark yaratmayabilir. Ancak dokuz deneme küçük ve kısaydı, katılımcıların neredeyse tamamı ofis çalışanıydı, mola süresi hiç sınanmadı ve bütün bulgular çok belirsiz kesinlikte derecelendirildi.

Konum değiştirmeyi içeren aktif molalar için ağrı ve rahatsızlıkta orta kaliteli olumlu kanıt vardı. Molaların genel olarak ağrıya etkisi çelişkiliydi; verimi ise düşürmedi.

Boyun ve omuza yönelik kuvvet egzersizleri en büyük etkiyi gösterdi; genel kondisyon çalışması da ağrıyı azalttı. Etki, çalışanların programa katılımı arttıkça büyüdü. Bulgu ağrısı olanlar içindi.

İki saat ayakta bilgisayar işi yapan yirmi kişide rahatsızlık bütün bölgelerde arttı, bacak şişliği arttı, tepki süresi uzadı. Ama deney küçük, tek oturumluk ve laboratuvarda yapıldı; oturmakla ayakta durmayı karıştıran gerçek iş gününü temsil etmiyor.

İşverenin uygun bir çalışma planıyla periyodik ara vermeyi ya da dönüşümlü çalışmayı sağlamasını istiyor ve önlemlerin maliyetinin çalışana yansıtılamayacağını söylüyor. Molanın kaç dakikada bir, ne kadar süreceğini ise belirtmiyor.

Sonraki derse köprü

Revirden çıkarken Aykut telefonunu açıyor; bekleme salonundaki herkes başını ekrana eğmiş. Videonun altındaki yorumlardan biri, boyun ağrısının asıl sebebinin masa değil telefon olduğunu, başı her eğişte omurgaya kilolarca yük bindiğini söylüyor. Telefon boynu denilen şeyin arkasında, insanları yıllarca izleyen çalışmalar mı var, yoksa yalnız bir hesap mı?