Yardım yolları

Bir an

Pazartesi sabahı, saat sekize çeyrek var. Odunpazarı'nda küçük bir kuru temizleme dükkânı; kepenk yarıya kadar açık. Serap Hanım elli bir yaşında, dükkânı yirmi yıldır tek başına işletiyor. Tezgâhın arkasında, ütü masasının yanında telefonuna bakıyor.

Oğlu Yunus yirmi altı yaşında. Dün gece yarısı bir arkadaşının evinden aradı, sesi çatallıydı: "Anne, bırakmak istiyorum. Ama hastaneye gidersem kayda geçer, polise bildirirler, işten de atılırım." Ne kullandığını söylemedi; Serap Hanım da sormadı.

Arama kutusuna "bağımlılık tedavisi Eskişehir" yazıyor. İlk sırada küçük bir "Reklam" etiketiyle bir sayfa çıkıyor: "Bağımlılığa 10 günde son. Yüzde yüz garanti. Gizli bitkisel kür formülü, devlet kaydı yok. Yatılı program, ilk hafta telefon ve ziyaret yasak. Taksit imkânı." Altında bir devlet hastanesinin sayfası duruyor; sayfada AMATEM diye bir kısaltma ve "ALO 191" yazan bir kutu var.

Serap Hanım iki numarayı bir müşteri fişinin arkasına yazıyor. Hangisini önce arayacağını bilmiyor.

Soru

Türkiye'de içki ya da uyuşturucuyla ilgili bir sorunda yardım hangi kapıdan başlar, hangi hizmet neye bakar, başvurmak gizli kalır mı ve kanıta dayalı bir tedavi "kesin kür" vaadinden nasıl ayırt edilir?

Nasıl işler

Kapıların ilki çoğu kişinin zaten kayıtlı olduğu yerdir: aile hekimi. Türkiye Uyuşturucu Raporu 2026'ya göre Sağlık Bakanlığı aile hekimleri ve aile sağlığı çalışanları için bir bağımlılıkla mücadele eğitim programı yürütüyor; aile sağlığı merkezleri ve yaşam tarzı programlarının anlatıldığı derste geçen Sağlıklı Hayat Merkezlerindeki psikososyal destek birimleri, kendisi ya da yakını için başvuran kişiyi dinliyor ve tedaviye yönlendiriyor. Alkol kullanım bozukluğu dersinde Orhan Bey'in izlediği ikinci yol da açık: MHRS üzerinden doğrudan psikiyatri polikliniğine randevu almak.

AMATEM yetişkinler, ÇEMATEM çocuk ve ergenler için alkol ve madde bağımlılığı tedavi merkezleridir; bunların yanında yalnız ayaktan hizmet veren tedavi merkezleri de var. Raporun aktardığına göre başvuran kişiyi hekim değerlendirir; kullanılan madde, kullanım biçimi, aile ve sosyal hayat gibi etkenlere bakarak ayaktan mı yatarak mı tedavi edileceğine karar verir. Yatarak tedavi arındırmayla başlar, psikososyal müdahalelerle sürer ve genellikle 14 ile 21 gün arasında tamamlanır. Toplum Ruh Sağlığı Merkezleri (TRSM) bu haritada başka bir işe bakar: Sağlık Bakanlığı hastanelerinin sayfalarına göre şizofreni ve bipolar bozukluk gibi ağır ve süregen ruhsal hastalığı olan kişilerin toplum içinde izlendiği merkezlerdir, bağımlılığın asıl kapısı değildir.

Telefonla ulaşılan iki hat var. ALO 191 Uyuşturucu ile Mücadele Danışma ve Destek Hattı Sağlık Bakanlığı'na bağlı; 8 Temmuz 2015'ten beri kesintisiz açık ve sabit hatlardan ücretsiz. Rapora göre hatta çoğunluğu psikolog ve sosyologlardan oluşan, özel eğitim almış 24 kişi çalışıyor. Arayanın adı ya da kimlik numarası sorulmuyor; bu bilgiler yalnız kişi kabul ederse hastane randevusu için alınıyor. Hat önce bir risk değerlendirmesi yapıyor: düşük riskli bulunan kişiyi aile hekimine, psikiyatriye ya da öğrenciyse okulun rehberlik servisine, yüksek riskli bulunanı psikiyatri servisine ya da AMATEM'e yönlendiriyor ve istenirse randevuyu kendisi alıyor. Yeşilay Danışmanlık Merkezi'nin (YEDAM) 115 hattı ise, yakının içmesi dersinde aileye açılan kapılardan biri olarak anılmıştı; kendi sitesine göre psikolog kadrosuyla alkol, tütün, madde, kumar ve internet sorunlarında kişiye ve yakınlarına ücretsiz danışmanlık ve yüz yüze randevu veriyor. Sigara için ayrı bir kapı, bırakma yöntemleri dersindeki ALO 171'dir. 114 numaralı Ulusal Zehir Danışma Merkezi tedavi merkezi değildir; yutulan, solunan ya da karıştırılan bir şeyin zehirlenmeye yol açıp açmadığı sorusuna bakar. Hayati tehlike anında numara her zaman 112'dir.

Yunus'un kayıt korkusuna mevzuatın bir cevabı var. Hasta Hakları Yönetmeliği'nin 23. maddesi, sağlık hizmeti verilirken edinilen bilgilerin kanunun izin verdiği durumlar dışında açıklanamayacağını yazıyor. "Kanunun izin verdiği durumlar"ın onun özel durumunda ne anlama geldiği, ilk görüşmede hekime ya da ALO 191'e doğrudan sorulabilecek bir sorudur.

Kanıta dayalı bir tedaviyi tanımak için birkaç işaret yeter. Hekim değerlendirmesiyle başlar, kişinin onayını alır, istediği zaman ayrılabileceğini söyler. Yöntemlerin adı açıktır: Alkol kullanım bozukluğu dersindeki motivasyonel görüşme, bilişsel davranışçı terapi ve ilaç grupları, uyarıcılar dersindeki olasılık yönetimi, opioidler dersindeki agonist tedavisi. Sonuç için garanti vermez, çünkü süreğen bir durumda dürüst kimse garanti veremez. Reklamdaki "gizli formül", "kesin sonuç" ve "ilk hafta telefon yasağı" bu işaretlerin tam tersini gösteriyor.

Kanıt

Yaygın yanılgılar

Sayılarla

Türkiye Uyuşturucu Raporu 2026'ya göre 2025 sonunda ülkede 144 madde bağımlılığı tedavi merkezi vardı: 64'ü hem ayaktan hem yatarak, 80'i yalnız ayaktan hizmet veriyordu. Yataklı merkezlerin toplam kapasitesi 1.582 yataktı ve 34 ilde yataklı merkez bulunuyordu. 81 ilin 80'inde en az bir tedavi merkezi vardı; özelleşmiş merkez bulunmayan Gümüşhane'de ayaktan tedavi devlet hastanesinin psikiyatri kliniğinde yürüyordu.

Alkol ve nikotin dışarıda bırakıldığında 2025'te tedavi merkezlerine 400.022 ayaktan başvuru yapıldı; bu sayıda aynı kişinin tekrar başvuruları da var ve 185.527'si denetimli serbestlik kapsamında yönlendirilmişti. Yataklı merkezlere 17.363 başvuru yapıldı, bunlar 10.619 farklı kişiye karşılık geliyordu. Başvuranların yüzde 64,2'si ilk kez, yüzde 34,1'i daha önce de tedavi görmüştü.

ALO 191 Temmuz 2015 ile Aralık 2025 arasında 740.803 çağrı karşıladı. 2025'teki 41.801 hizmetin 18.860'ı tedavi talebi, 5.078'i AMATEM ve ÇEMATEM hakkında bilgi talebiydi. YEDAM 2025 sonunda 81 ilde ve Kuzey Kıbrıs'ta 107 merkezde çalışıyordu ve o yıl 19.126 ilk başvuru aldı.

Zarar azaltma tarafında rapor, 2025'te yataklı merkezlerde damar yoluyla madde kullanan 836 kişiye tarama yapıldığını ve bunların yüzde 28,9'unda hepatit C testinin pozitif çıktığını yazıyor. Aynı raporun tedavi bölümünde iğne ve şırınga programından ya da toplumda nalokson dağıtımından söz edilmiyor.

Herkes için aynı mı?

Kapı yaşa göre değişir: on sekiz yaş altındakiler için ÇEMATEM var ve ALO 191 öğrencileri önce okulun rehberlik servisine yönlendirebiliyor. Cinsiyet de görünür bir fark yaratıyor; 2025'te yatarak tedavi görenlerin yüzde 87,9'u erkek, yüzde 12,1'i kadındı ve rapora göre kadınlarda ve yenidoğanlarda bağımlılığın ele alınmasına yönelik bir rehber üzerinde çalışma başladı. Gebe bir kadın için tedavi bebeği de ilgilendirdiği için kadın doğum ve bağımlılık hekimlerinin ortak işidir. Coğrafya da eşit değil: yataklı merkez 34 ilde olduğu için bir kişinin yatarak tedavisi başka bir şehre gitmeyi gerektirebilir. ALO 191'in sabit hatlardan ücretsiz olması, ödeme gücü sınırlı biri için ilk adımın parasız atılabileceği anlamına geliyor.

Ne zaman hekime?

Her gün içki ya da reçeteli bir yatıştırıcı kullanan biri bırakmaya karar verdiyse, ilk görüşmenin sorusu arındırmanın evde mi yoksa hekim gözetiminde mi yapılacağı olmalı; yoksunluğun riskleri alkol ve reçeteli ilaç derslerinde anlatıldı. Bir yakının sarsınca kendine gelmiyor, soluğu seyrekleşmiş ya da göğsünü tutup bayılıyorsa beklemeye yer yok, 112 aranır. Tedavi gördüğü bir yerde yakınına günlerce ulaşamıyorsan, zorla tutulduğunu, dövüldüğünü ya da aç bırakıldığını duyuyorsan ve tehlike o an sürüyorsa da 112 aranır. Yunus bir gece "kimseye yük olmayayım" gibi bir cümle kurarsa Serap Hanım randevu gününü beklememeli; telefonu kapatmadan 112'ye bağlanmalı ve oğlunun nerede olduğunu öğrenmeye çalışmalı.

Kendi hayatında

Serap Hanım'ın fişindeki iki numaranın arkasında iki farklı mantık var. Biri hızlı bir çözüm satıyor; öteki yavaş bir süreci başlatıyor ve bunu saklamıyor. Reklamdaki merkezin ruhsatlı bir sağlık kuruluşu olup olmadığı, kendi sayfasından değil resmi listelerden kontrol edilir; Bağımlılıkla Mücadele Yüksek Kurulu'nun sitesi arındırma, yataklı, ayaktan ve özel tedavi merkezlerini ayrı listelerde topluyor.

Yunus'un "kayda geçer" korkusu için en kısa yol, ALO 191'i adını vermeden aramak ve soruyu olduğu gibi sormaktır. İlk görüşmede kimin ne öğreneceğini, iş yerine bir bilgi gidip gitmeyeceğini hekime sormak da onun hakkıdır.

Kapanış

Modül bağımlılığın ne olduğunu sorarak açıldı ve kontrol kaybını, zarara rağmen sürmeyi, nüksün tedavinin boşa gittiği anlamına gelmediğini konuştu. Esrar ve sentetik kannabinoidler dersi "bitkisel" etiketinin arkasındaki bilinmeyeni, uyarıcılar dersi kalbe ve ısıya yüklenen tehlikeyi, opioidler dersi soluğun durmasını ve naloksonu ele aldı. Reçeteli ilaç kötüye kullanımı dersi eczane poşetindeki riski, kafein dersi markette satılan uyarıcıyı, davranışsal bağımlılıklar dersi de kumar ve oyun bozukluğu tartışmasını açtı. Bu ders hepsinin vardığı soruyu, yardımın nerede durduğunu sordu.

1. Türkiye'de ilk kapı aile hekimidir ya da doğrudan psikiyatri polikliniği; uzman merkezler AMATEM, ÇEMATEM ve ayaktan tedavi merkezleridir, ALO 191 ve YEDAM 115 telefonla yönlendirir, 114 zehirlenme sorusuna, 112 hayati tehlikeye bakar.
2. Kanıta dayalı tedavi gönüllüdür, onayla başlar, ayrılma hakkını korur, gizliliği gözetir ve yöntemlerini adıyla söyler; garanti, gizli formül ve iletişim yasağı uyarı işaretidir, zorla tedavinin yararı gösterilememiştir.
3. Bağımlılık tekrar edebilen bir seyir izler; yeniden başvurmak sürecin parçasıdır, düzenli izlem kişinin tedaviye daha erken dönmesine yardım eder ve zarar azaltma kişiyi o güne kadar hayatta tutar.

Beş soru

1. ALO 191 arayan kişiye kimlik bilgisi konusunda nasıl davranıyor ve yönlendirmeyi hangi değerlendirmeye göre yapıyor?
2. Toplum Ruh Sağlığı Merkezleri ile AMATEM arasındaki fark nedir?
3. UNODC ve Dünya Sağlık Örgütü standartlarına göre bir tedavi hizmetinde hangi uygulamalara hiçbir koşulda yer olmamalı?
4. Scott ve Dennis'in denemelerinde üç ayda bir yapılan izlem neyi değiştirdi ve bu bulgu nüksten sonra yeniden başvurmayı nasıl gösteriyor?
5. Türkiye Uyuşturucu Raporu 2026'ya göre ülkedeki tedavi merkezlerinin kaçı yalnız ayaktan hizmet veriyor ve bu sayı hangi yaygın kanıyı sarsıyor?

Yanıtlar

Arayanın adı ve kimlik numarası sorulmuyor; bu bilgiler yalnız kişi kabul ederse hastane randevusu için alınıyor. Hat önce bir risk değerlendirmesi yapıyor: düşük risklileri aile hekimine, psikiyatriye ya da okul rehberlik servisine, yüksek risklileri psikiyatri servisine ya da AMATEM'e yönlendiriyor.

TRSM'ler şizofreni ve bipolar bozukluk gibi ağır ve süregen ruhsal hastalığı olan kişilerin toplum içinde izlendiği merkezlerdir. AMATEM ise yetişkinlerde alkol ve madde bağımlılığının ayaktan ve yatarak tedavi edildiği uzman birimdir.

Dövmek, zincirlemek, yemek ya da tedaviyi esirgemek gibi cezalandırıcı, aşağılayıcı uygulamalar. Standartlar ayrıca onay alınmadan tedaviye başlanmamasını ve kişinin istediği an ayrılabilmesini şart koşuyor.

İzlem alan grupta yeniden tedaviye dönüş daha erken oldu, madde kullanılan dönemler azaldı ve ayık günler arttı. Bu, nüksü bir son değil, erken yakalanıp yeniden tedaviye bağlanabilecek bir durum olarak gösteriyor.

144 merkezin 80'i yalnız ayaktan hizmet veriyor. Bu sayı, özellikle yakınlar arasında yaygın olan "bağımlılık tedavisi yalnız yatılı olur" kanısını sarsıyor; hangi biçimin uygun olduğunu hekim değerlendirmesi belirler.

Sonraki derse köprü

Bu modül gözle görülmeyen, beyinde ve alışkanlıklarda yavaş kurulan bir süreci izledi. Sıradaki modül ağızda başlıyor ve orada da yavaş ilerleyen bir süreç var. 36.1 «Diş çürüğü nasıl oluşur?» dersi bakterinin, şekerin ve zamanın dişte birlikte ne yaptığını soruyor.