Alkol ve kanser

Bir an

Cumartesi akşamı, Tepebaşı'nda dördüncü kattaki bir salon. Şule elli yaşına giriyor; masada beyaz peynir, kavun, közlenmiş biber, ortada buzlu bir sürahi. Eşi Bülent kadehleri tek tek dolduruyor. Sıra Hande'ye gelince elini kadehin üstüne koyuyor.

Hande kırk yedi yaşında, Şule'nin lise arkadaşı. Geçen bahar meme kanseri ameliyatı ve ışın tedavisi bitti; şimdi altı ayda bir kontrole gidiyor. Son kontrolde onkoloğu, başka önerilerin yanında, alkolü bırakmasını söylemiş.

"Kızım, bu rakı," diyor Bülent gülerek. "Anason, üzüm, su. Zararlısı bira, onun katkısı var."

Şule araya giriyor: "Bana kalırsa kırmızı şarap iç. Antioksidan, kalbe de iyi geliyormuş."

Hande gülümsüyor ama elini çekmiyor. "Hekimim kes dedi. Ama ben otuz yıldır haftada iki kadehten fazla içmedim. Bir kadehin ne zararı olur? Hem kanser olduğumda zaten içmiyordum ki sayılsın."

Masada kimse cevap vermiyor. Bülent sürahiyi bırakıyor, Şule pastanın mumlarını saymaya dönüyor.

Soru

Uluslararası kanser ajansı alkolü neden en üst kanser grubuna koydu, rakı, şarap ve bira arasında fark var mı ve haftada birkaç kadehlik içme riski ne kadar değiştirir?

Nasıl işler

"Bir kadeh şarap kalbe iyi gelir" iddiasını konuşurken, içmeyenlerin içinde hastalandığı için bırakmış insanların saklandığını ve koruyucu görünen eğrinin bu karışmadan doğabildiğini gördük. Kanser tarafında böyle bir tartışma yok.

Dünya Sağlık Örgütü'ne bağlı Uluslararası Kanser Araştırma Ajansı (IARC), maddeleri insanda kanser yapma kanıtının gücüne göre gruplara ayırır. Gece çalışmasının ikinci basamaktaki 2A sınıfına konmasının ne anlama geldiğini Vardiya ve jet lag dersinde, tehlike ile risk ayrımını da Kalıntı ve kirleticiler dersinde konuştuk. Bu derste en üst basamak var.

Bu son cümle önemli. Sigara da, alkol de Grup 1'de; ama aynı grupta olmaları eşit derecede tehlikeli oldukları anlamına gelmez. Grup bir güven ölçüsüdür, şiddet ölçüsü değil.

Ajansın çalışma grupları alkollü içkileri 1987'de ve 2007'de değerlendirdi; 2009'daki toplantının gerekçesi 2012'de yayımlanan 100E cildinde. Son çalışma grubu üç ayrı hüküm verdi: alkollü içki tüketmek insanda kanserojendir; içkilerdeki etanol insanda kanserojendir; içkiyle birlikte oluşan asetaldehit insanda kanserojendir. Kanser yaptığı kesinleşen bölgeler ağız boşluğu, yutak, gırtlak, yemek borusu, kalın bağırsak ve rektum, karaciğer ve kadında meme.

Bülent'in rakı ile bira ayrımına gelince: çalışma grubu kanser etkisinin içki türüne bağlı olduğuna dair çok az işaret buldu ve ortak bileşenin etanol olduğunu not etti. Etanol rakıda, şarapta, biradakiyle aynı moleküldür. Kadehin türü değil, içindeki saf alkolün miktarı hesaba girer.

Mekanizma dört yoldan anlatılır. Birincisi asetaldehit: etanolün bedende ilk dönüştüğü bu madde DNA'ya bağlanır ve kopyalama sırasında hataya yol açar. Alkol bedende dersinde nasıl oluştuğunu ve bazı insanlarda neden birikip yüzü kızarttığını gördük. Ajansa göre asetaldehit tükürükte, kanser riskinin en yüksek olduğu ağız ve boğazın hemen yanında en yüksek düzeye çıkar; DNA, gen, protein dersinde anlatılan genetik harflerde onun bıraktığı izler ölçülmüştür. İkincisi oksidatif stres ve iltihap. Üçüncüsü hormonlar: içen kadınlarda östrojen düzeyi yükselir ve bu yükselişin meme kanserine katkıda bulunduğu düşünülür; östrojenin meme dokusundaki işini Cinsiyet hormonları dersinde konuştuk. Dördüncüsü folat: etanol bu vitaminin eksikliğine yol açar; folatın DNA yapımındaki yerini B12 ve folat dersinde gördük. Ajans, son iki yolun ne kadar pay taşıdığının henüz bilinmediğini açıkça yazıyor.

Bir de çözücü etkisi var. ABD Genel Cerrahı'nın 2025 bildirisine göre tütün dumanındaki kanserojenler alkolde çözünür ve ağızla boğaz dokusuna daha kolay geçer. İki maddenin birlikte kullanımı bu yüzden toplamdan fazlasını getirir.

Kanıt

Yaygın yanılgılar

Sayılarla

Göreli risk, mutlak risk dersindeki ayrım burada da işe yarıyor. Genel Cerrah bildirisi, Avustralya'da 45 yaş üstü 226.162 kişiyi izleyen Sarich ve arkadaşlarının verisinden mutlak riskler hesapladı. Seksen yaşına kadar alkole bağlı yedi kanserden birine yakalanma olasılığı haftada birden az içen kadınlarda yaklaşık yüzde 16,5, günde ortalama bir içki içenlerde yüzde 19, iki içki içenlerde yüzde 21,8. Bu, yüz kadından yaklaşık beşinin daha kanser olması demek. Erkeklerde aynı basamaklar yüzde 10, yüzde 11,4 ve yüzde 13,1.

Yalnız meme kanserinde basamaklar yüzde 11,3, yüzde 13,1 ve yüzde 15,3.

Aynı bildiri ağız kanserine de bakıyor. Günde iki içki ağız kanserinde göreli olasılığı neredeyse ikiye katlıyor. Ama ömür boyu ağız kanseri riski yüzde 0,8 civarında olduğu için mutlak artış küçük kalıyor. Büyük bir göreli artış küçük bir mutlak riske, küçük bir göreli artış ise sık görülen bir kansere bindiğinde çok sayıda vakaya dönüşebilir. Meme kanseri ikincisine örnek.

Bölgeler arasında fark büyük: Rumgay'in hesabında alkole bağlanan yeni kanser payı Kuzey Afrika'da yüzde 0,3, Türkiye'nin de içinde sayıldığı Batı Asya'da yüzde 0,7, Doğu Asya'da yüzde 5,7, Orta ve Doğu Avrupa'da yüzde 5,6.

Herkes için aynı mı?

Kadın ve erkek arasında risk farklı dağılıyor. Rumgay'in hesabında alkole bağlanan vakaların yüzde 76,7'si erkeklerde; çünkü dünyada erkekler daha çok içiyor. Kadında ise meme kanseri öne çıkıyor ve risk düşük düzeyden başlıyor: Bagnardi ve arkadaşlarının 2013'teki hafif içme analizinde günde bir içkiye kadar içmek meme kanseri göreli riskini yaklaşık yüzde 5 artırdı.

Sigara içenler için hesap ayrıca ağır. Baş ve boyun kanserlerinde iki maddenin birlikte etkisi çarpımdan büyük; Tütün neden öldürür? dersinde anlatılan dumandaki kanserojenler alkolle birleşince ağız ve boğaz dokusu ikisinin birden hedefi oluyor.

Genetik de bir pay taşıyor. Doğu Asya kökenli pek çok insanda asetaldehiti yıkan enzimin zayıf bir biçimi bulunuyor ve ajansa göre bu kişilerde yemek borusu kanseri riski belirgin biçimde yüksek.

Hande'nin durumu ayrı bir soru: içmenin kanserin geri dönmesine etkisi. Simapivapan ve arkadaşlarının sistematik derlemesinde çalışmaların yaklaşık yarısı küçük ama anlamlı bir ilişki buldu, bazıları günde altı gram gibi düşük düzeylerde; ilişki menopoz sonrası kadınlarda daha güçlü görünüyordu. Ama çalışmalar yöntem bakımından çok farklıydı ve yazarlar tutarlı bir yorum kurmanın zor olduğunu yazdı. Bu yüzden kararın yeri onkolog muayenesi.

Ne zaman hekime?

Alkolle bağı kesinleşen kanserlerin bir kısmı erken belirti verir. Tütün neden öldürür? dersinde andığımız işaretlerden üç haftayı aşıp iyileşmeyen ağız yarası, geçmeyen ses kısıklığı ve lokmanın boğazda takılması burada da geçerli; düzenli içen biri bunları "yorgunluktan" diye ertelememeli. Memede ya da koltuk altında yeni fark edilen bir sertlik, dışkıda kan ya da birkaç haftadır süren bağırsak alışkanlığı değişikliği de aile hekimine götürülecek bulgular. Kanser tedavisi görmüş biri içme kararını onkoloğuyla konuşur. Her gün çok içen biri bırakmaya karar verdiğinde ise bunu tek başına, bir gecede yapmamalı: ani kesilme titreme, nöbet ve bilinç bulanıklığıyla seyreden yoksunluğa yol açabilir; bu yol hekim gözetiminde yürünür. Nöbet ya da bilinç bulanıklığı görülürse 112 aranır.

Kendi hayatında

Hande'nin "bir kadeh" sorusunun cevabı tek bir sayıyla verilemez, ama iki bilgiyle çerçevelenebilir. Birincisi, kanser açısından içkinin türü değil miktarı sayılır ve risk bilinen bir eşikte başlamaz; düşük düzeyde küçük, arttıkça büyür. İkincisi, bırakmak geriye dönük bir kazanç da getirebilir. Genel Cerrah bildirisinin aktardığına göre kanser ajansının 2023'teki değerlendirmesi, alkolü bırakmanın ya da azaltmanın ağız ve yemek borusu kanseri riskini düşürdüğü sonucuna vardı; öteki kanserlerde ve riskin hiç içmemiş birinin düzeyine inip inmediğinde kanıt henüz yetersiz.

Etiket tartışması bu bilginin neden yaygın olmadığını da gösteriyor. İrlanda 2023'te içki kaplarına "alkol ile ölümcül kanserler arasında doğrudan bir bağ vardır" uyarısını zorunlu kılan yönetmeliği çıkardı ve 22 Mayıs 2026'da başlatmayı planladı; Eylül 2025'te çıkan bir kararla başlangıç 2028'e ertelendi.

Kapanış

1. Alkollü içkiler, içkideki etanol ve onunla oluşan asetaldehit IARC'ye göre Grup 1 kanserojendir; ağız, yutak, gırtlak, yemek borusu, kalın bağırsak, karaciğer ve kadında meme kanserine yol açar.
2. Grup kanıtın kesinliğini anlatır, riskin büyüklüğünü değil; risk miktarla artar, içki türüne göre belirgin biçimde değişmez ve sigarayla birlikte çarpılarak büyür.
3. Düşük düzeyde içmenin mutlak riski küçüktür ama sıfır değildir; meme kanseri gibi sık bir kanserde küçük göreli artışlar çok sayıda vakaya dönüşür.

Beş soru

1. IARC'nin 2012 cildinde alkol konusunda verdiği üç ayrı Grup 1 hükmü nelerdir?
2. Bülent'in "zararlısı bira" sözü ajansın içki türüne dair bulgusuyla nasıl çelişir?
3. Hamajima ve arkadaşlarının analizinde günlük ek on gram alkol meme kanseri riskini ne kadar değiştirdi ve bu artış sigara içenlerle içmeyenlerde farklı mıydı?
4. Genel Cerrah bildirisindeki mutlak risk hesabına göre günde iki içki içen kadınların seksen yaşına kadar alkole bağlı bir kansere yakalanma olasılığı, haftada birden az içenlere göre ne kadar farklıdır?
5. Rumgay ve arkadaşlarının hesabında 2020'deki yeni kanser vakalarının ne kadarı alkole bağlandı ve ılımlı içme bunun içinde nasıl bir pay taşıyordu?

Yanıtlar

Alkollü içki tüketmek, içkilerdeki etanol ve içkiyle birlikte oluşan asetaldehit ayrı ayrı insanda kanserojen sayıldı. Asetaldehit için kanıt en güçlü yemek borusu ve üst sindirim-solunum yollarında.

Çalışma grubu kanser etkisinin içki türüne bağlı olduğuna dair çok az işaret buldu ve ortak bileşenin etanol olduğunu yazdı. Rakıdaki etanol biradakiyle aynıdır; fark kadehteki miktardadır.

Her ek on gram, göreli riski yüzde 7,1 artırdı ve artış sigara içen ve içmeyen kadınlarda aynıydı. Sigaranın meme kanseriyle görünen ilişkisi ise büyük ölçüde alkolden geliyordu.

Olasılık yaklaşık yüzde 16,5'ten yüzde 21,8'e çıkıyor; yüz kadından beşi kadar daha fazla kanser.

Yaklaşık yüzde 4,1'i, yani 741.300 vaka. Günde 20 gramın altındaki ılımlı içme 103.100 vakaya, yani yüzde 13,9'a karşılık geliyordu; ağır ve riskli içme ise yükün büyük kısmını taşıyordu.

Sonraki derse köprü

Hande o akşam kadehini kenara çekip kavunla devam ediyor. Ama Şule'nin aklı bir sayıda kalıyor: "Günde bir içki" dedikleri neyin biri? Kendi su bardağı, Bülent'in rakı kadehi ve bir kutu bira aynı birimi mi taşıyor? Sıradaki ders Riskli içme: bir kadehin içindeki saf alkolün nasıl ölçüldüğü ve hekimin içme alışkanlığını hangi araçla sorduğu.