Alkol bedende

Bir an

Cumartesi gecesi, Porsuk kenarında bir balık lokantası. Haldun Bey ile Şengül Hanım otuzuncu evlilik yıldönümlerini kutluyor. Masada oğulları Barkın ve Barkın'ın üniversitedeki laboratuvar arkadaşı Kenji var. Kenji Japon asıllı, iki yıldır Eskişehir'de doktora sonrası araştırmacı.

Haldun Bey rakıyı ikisine eşit koyuyor, her seferinde aynı çizgiye kadar. "Otuz yıldır her şeyi yarı yarıya paylaştık," diyor, "bunu da." Şengül Hanım akşam yemeğine kadar bir şey yememiş, ilk kadehi meze gelmeden bitiriyor.

Kenji yarım kadeh içmiş. Yanakları, boynu, kulakları kızarmış; kalbinin hızlandığını söyleyip bardağını kenara itiyor. "Bende hep böyle olur, babamda da. Japonya'da buna şaşıran olmaz."

Gece yarısına doğru hesap geliyor. Haldun Bey anahtarı masadan alıyor. "Ben iyiyim. İkimiz aynı şeyi içtik, bak Şengül de iyi."

Şengül Hanım başını iki eliyle tutuyor. "Ben iyi değilim. Odanın köşeleri kayıyor."

"Bir sade kahve içerim, yüzümü yıkarım, geçer. Yirmi yıldır içiyorum, bana bir şey olmaz."

Barkın akşam boyunca yalnız ayran içti. Anahtara bakıyor, sonra babasına.

Soru

Aynı şişeden aynı miktarda içen iki kişinin kanındaki alkol neden farklı olur, alkol bedende hangi yoldan ve hangi hızla yıkılır ve kahve, soğuk su ya da alışkanlık bu hızı değiştirir mi?

Nasıl işler

Tütün modülü bir alışkanlığı bırakmanın planıyla bitti. Alkolde önce maddenin kendisini tanımak gerekiyor: bedene nereden girdiğini, nereye dağıldığını, nasıl söküldüğünü.

Cederbaum'un derlemesine göre alkol mideden de emilir; ince bağırsağın ilk bölümlerinden ise çok daha hızlı emilir. Bu yüzden midenin içeriği ne kadar çabuk boşalttığı, emilimin hızını belirleyen başlıca etkendir. Midede yemek varsa boşalma yavaşlar, alkol bağırsağa azar azar geçer. Aç midede ise alkol hızla ince bağırsağa akar. Yağlı, karbonhidratlı ya da proteinli yemekler bu frenlemede birbirine benzer. Şengül Hanım'ın meze gelmeden bitirdiği ilk kadeh tam bu farkı yaratır.

Emilen alkolün bir kısmı karaciğer dersinde tanımlanan birinci geçiş metabolizmasına uğrar; kalan kısmı genel dolaşıma geçer. Oradan vücudun suyuna dağılır. Alkol yağda çok az çözünür; bir dokudaki alkol miktarı o dokunun su oranına bağlıdır. Bu yüzden aynı alkol, vücut suyu az olan birinde daha küçük bir hacme sıkışır ve kandaki yoğunluk yükselir.

Sonra yıkım. Cederbaum'a göre bedene giren alkolün yüzde ondan azı nefes, ter ve idrarla dışarı atılır. Mumenthaler ve arkadaşlarına göre yüzde 90 ile 98'i sonunda tümüyle yakılır. Yakımın büyük kısmı karaciğerde olur. İlk adımı alkol dehidrojenaz enzimi yapar ve alkolü bir ara ürüne çevirir.

Asetat kana geçer ve vücut onu yakıt olarak kullanır; bunun yağ yakımını nasıl beklettiği alkolün enerjisi ve içecekler dersinin konusuydu.

Yıkımın hızı da ayrı bir hikâye. Jones'un derlemesine göre alkol dehidrojenaz ilk birkaç içkiden sonra doyar. Bundan sonra kan alkol düzeyi, kandaki miktar ne olursa olsun saatte yaklaşık sabit bir hızla düşer. Farmakolojide buna sıfırıncı derece kinetik denir. Tek gişeden saatte aynı sayıda insan geçer; kuyruğu ancak zaman eritir.

Kenji'nin kızarması bu zincirin ikinci halkasıyla ilgili. Brooks ve arkadaşlarına göre Doğu Asya kökenlilerin yaklaşık üçte birinde görülen bu tepki, çoğunlukla kalıtsal bir ALDH2 eksikliğinden gelir. İşlemeyen gen biçimini tek kopya taşıyanlarda bile enzimin etkinliği yüz kattan fazla düşer. İki kopya taşıyan pek az içebilir; tek kopya taşıyan ise zamanla kızarmaya alışıp çok içebilir. Bu ayrımın kanserle bağlantısı alkol ve kanser dersinde açılacak.

Kanıt

Diğer kaynaklar: Mumenthaler ve arkadaşları, Gender differences in moderate drinking effects (Alcohol Research & Health, 1999); Breslow, Dong ve White, Prevalence of alcohol-interactive prescription medication use among current drinkers (Alcoholism: Clinical and Experimental Research, 2015); Frezza ve arkadaşları, High blood alcohol levels in women (New England Journal of Medicine, 1990); Meier ve Seitz, Age, alcohol metabolism and liver disease (Current Opinion in Clinical Nutrition and Metabolic Care, 2008); Marczinski ve Fillmore, Dissociative antagonistic effects of caffeine on alcohol-induced impairment of behavioral control (Experimental and Clinical Psychopharmacology, 2003); Karayolları Trafik Yönetmeliği, madde 97 (Resmî Gazete, 19 Şubat 2014 değişikliği).

Yaygın yanılgılar

Sayılarla

Türkiye'de Karayolları Trafik Yönetmeliği'nin 97. maddesi, kanındaki alkol 0,50 promilin üzerinde olan hususi otomobil sürücülerinin ve 0,20 promilin üzerinde olan diğer araç sürücülerinin araç sürmesini yasaklıyor. 0,50 promil, bir litre kanda yarım gram alkol demektir.

Jones ve Jönsson'un denemesinde aç karnına içilen alkolle kan düzeyi ortalama 1,04 promile çıktı. Jones'un ortalama hızıyla, saatte 0,15 promil, böyle bir düzeyin 0,50 promilin altına inmesi kabaca üç buçuk saat, sıfıra yaklaşması altı saati aşkın sürer. Bu yalnız bir hesap örneği.

Cederbaum'a göre yetmiş kilogramlık bir yetişkinin karaciğeri ortalama saatte yaklaşık yedi gram alkol yakar; günlük kapasite 170 ile 240 gram arasında değişir. Bir bardakta ne kadar alkol olduğu içkiye göre değişir; bu hesap riskli içme dersinin konusu.

Breslow ve arkadaşlarının ABD verisinde alkol içenlerin yüzde 41,5'i alkolle etkileşen bir reçeteli ilaç kullanıyordu; 65 yaş ve üstündeki içicilerde bu oran yüzde 77,8'e çıkıyordu.

Herkes için aynı mı?

Aynı kadeh, farklı bedenlerde farklı bir kan düzeyine dönüşür. Kadınların vücudunda su oranı genellikle daha düşüktür; Cederbaum'a göre alkol bu yüzden daha küçük bir hacme dağılır. Mumenthaler ve arkadaşlarının aktardığı bir çalışmada miktar vücut suyuna göre ayarlanınca kadın-erkek farkı kayboldu. Frezza ve arkadaşları 1990'da kadınlarda birinci geçişte yıkılan alkolün erkeklerdekinin yaklaşık dörtte biri olduğunu bildirdi; sonraki çalışmalar bu farkı her zaman bulamadı ve Cederbaum mide yıkımının toplam önemini tartışmalı sayıyor.

Yaş da hesabı değiştirir. Meier ve Seitz'e göre yaşla vücut suyu azalır, alkolü ve asetaldehidi yıkan enzimlerin etkinliği düşer; aynı miktar daha yüksek kan düzeyi verir ve beyin ile karaciğer alkole daha duyarlı hâle gelir.

Köken bir başka eksen: ALDH2 eksikliği başlıca Japon, Çin ve Kore kökenlilerde yaygındır; Brooks ve arkadaşları dünyada en az 540 milyon taşıyıcı tahmin ediyor. Karaciğer hastalığında, gebelikte ve düzenli ilaç kullanımında alkol ayrıca hekimle konuşulur.

Ne zaman hekime?

Alkolle birlikte bazı ilaç grupları tehlikeli bir ikili oluşturur. Breslow ve arkadaşları sakinleştiricileri, uyku ilaçlarını, opioid grubu ağrı kesicileri, kas gevşeticileri ve bazı antidepresanları alkolün uyuşukluk veren etkisini artıran ilaçlar arasında sayıyor; bu birliktelik düşme, trafik kazası ve zehirlenme riskini büyütüyor. Bu gruplardan bir ilaç kullanıyorsan içmeden önce reçeteyi yazan hekime sor.

NIAAA'nın işaret listesi bekleme payı bırakmıyor: uyandırılamayan, nöbet geçiren, dakikada sekizden az nefes alan ya da nefesleri arasında on saniye boşluk olan, derisi soğuk, nemli ve morumsu biri için 112 aranır. Yardım gelene kadar o kişiyi yalnız bırakma, kusarsa boğulmasın diye yan yatır. Zehir şüphesinde Ulusal Zehir Danışma Merkezi 114'ten bilgi alınabilir. İçince yüzü düzenli kızaran biri de bunu sağlık kontrolünde dile getirmeli; Brooks ve arkadaşları hekimlerin bu soruyu sormasını öneriyor.

Kendi hayatında

Alkolü zamandan başka hiçbir şey kandan çıkarmaz. Kahve, soğuk su, kusmak, temiz hava ya da "alışkınım" duygusu karaciğerin gişesini hızlandırmaz. Gece aracı kimin süreceği sorusu yemekten önce, kimse içmemişken konuşulduğunda en kolay çözülür. Aynı şişeden içmek aynı kan düzeyine ulaşmak demek değildir; "ikimiz de iyiyiz" cümlesi iki ayrı bedenin hesabını karıştırır.

Kenji'nin kızarması bir utanç konusu değil, bedenin verdiği bir bilgi. O gece Barkın elini anahtara uzattı; Haldun Bey'in onu bırakıp bırakmadığı başka bir yıldönümünün hikâyesi.

Kapanış

1. Alkol mideden az, ince bağırsaktan çok emilir; aç karnına içildiğinde kan düzeyi daha hızlı ve daha yükseğe çıkar, sonra vücut suyuna dağılır ve vücut suyu az olan kadınlarda ve yaşlılarda aynı miktar daha yüksek kan düzeyi verir.
2. Karaciğer alkolü önce zehirli bir ara ürün olan asetaldehide, sonra asetata çevirir; kan alkol düzeyi saatte yaklaşık sabit bir hızla, ortalama 0,15 promil düşer ve kahve, soğuk duş ya da kusma bu hızı değiştirmez.
3. ALDH2 eksikliği olanlarda asetaldehit birikir ve yüz kızarır; zamanla bu tepkiye alışmak, uzun süre içenlerdeki tolerans gibi, bedenin zarar görmediğini göstermez.

Beş soru

1. Alkol mideden mi yoksa ince bağırsaktan mı daha hızlı emilir ve bu, tok karnına içmenin kan düzeyini neden düşürdüğünü nasıl açıklar?
2. Aynı miktar alkolü içen Haldun Bey ile Şengül Hanım'ın kan alkol düzeyleri neden farklı olabilir?
3. Sıfırıncı derece kinetik ne demektir ve kahvenin "ayıltma" iddiasıyla nasıl çelişir?
4. Roberts ve Robinson'un denemesi gazlı içeceklerin alkolü hızlandırdığı inancı hakkında ne gösterdi?
5. ALDH2 eksikliğini tek kopya taşıyanların kızarmaya alışabilmesi, toleransın neden güven verici olmadığını nasıl örnekler?

Yanıtlar

İnce bağırsaktan çok daha hızlı emilir. Tok midede alkol bağırsağa azar azar geçer ve zirve alçalır; Jones ve Jönsson'un denemesinde bu zirve aç karnına ortalama 1,04, kahvaltıdan sonra 0,67 promildi.

Alkol vücut suyuna dağılır; kadınlarda su oranı genellikle daha düşük olduğu için aynı alkol daha küçük bir hacme sıkışır. Şengül Hanım üstelik ilk kadehi aç karnına içti.

İlk birkaç içkiden sonra alkolü yıkan enzim doyar ve kan düzeyi, kandaki miktardan bağımsız olarak saatte yaklaşık sabit bir hızla düşer. Kahve bu enzimi hızlandırmaz; Marczinski ve Fillmore'un deneyinde kafein tepki hızını toparladı ama durabilme becerisini düzeltmedi.

Seyreltmenin etkisi tutarlıydı, gazın etkisi değildi: gazlı karıştırıcı yirmi bir kişiden on dördünde emilimi hızlandırdı, yedisinde değiştirmedi ya da yavaşlattı.

Tek kopya taşıyanlarda enzim çok zayıf çalışır, asetaldehit birikir. Zamanla kızarma azaldığı için bu kişiler çok içebilir hâle gelir ve Brooks ve arkadaşlarına göre yemek borusu kanseri riskinin en yüksek olduğu grup onlardır.

Sonraki derse köprü

Barkın arabayı park ederken Şengül Hanım arka koltuktan bir haberi hatırlıyor: akşam yemeğinde ölçülü şarap içenlerin hiç içmeyenlerden daha uzun yaşadığını yazan bir gazete sayfası. Bu dersteki her şey alkolün bir zehir gibi yıkıldığını söylüyor; o hâlde ılımlı içicilerin daha sağlıklı göründüğü çalışmalar neyi ölçüyor? Ders 34.2 bu soruya, "hiç içmeyenler" grubuna kimlerin girdiğine bakarak cevap arayacak.