Rıza'nın bırakma denemesi

Görev

Ocağın ikinci cumartesisi, öğleden sonra. Defne iki günlük izinle Eskişehir'e gelmiş. Mutfak masasında yedi katlanmış kâğıt yan yana dizili: babasının bir hafta boyunca gömlek cebinde taşıdığı, her sigaradan önce birkaç kelime karaladığı kâğıtlar. Fikir Defne'nin. Aralık sonunda Rıza "yeni yılda bırakıyorum" deyince, tarih koymadan önce bir hafta her sigarayı yazmasını istemişti. Rıza yazmış; bazı satırları yarım bırakmış, ama yazmış.

Defne kâğıtları bilgisayara geçirirken bir ricada daha bulunuyor: "Ne düşündüğünü kendi sesinle söyle, sonra birlikte dinleriz." Rıza telefonuna bir sesli mesaj kaydediyor. Mesajın son cümlesi masada asılı kalıyor: "Bu sefer irademle bırakacağım."

Berk'in halk sağlığı ödevindeki görüşme formunun son satırı bir soru sormuştu: daha önce bırakmayı kaç kez denediniz? Bu, Rıza'nın üçüncü denemesi olacak. Bir önceki ders yöntemleri tek tek tarttı; ama bir yöntem listesi, kimin hangisine ihtiyaç duyduğunu söylemez.

Bu atölyede Defne'nin yerine geçeceksin. COM-B modeliyle önce Rıza'nın önceki iki denemesinin nerede koptuğunu bulacaksın. Sonra günlükteki engelleri yetkinlik, fırsat ve motivasyonun altı kutusuna dağıtacak, her engele kanıtı olan bir karşılık eşleyecek ve planı Rıza'nın kendi ağzından söyleyebileceği eğer-o zaman cümlelerine çevireceksin. Plan Rıza'nın planıdır. Onun yerine karar vermiyorsun; karar vermesini kolaylaştıracak bir taslak hazırlıyorsun.

Malzeme

Bu bölümdeki üç belgeyi akademi kurguladı. Denemelerin dökümü, günlüğün özeti ve sesli mesaj bu vaka için yazıldı; içlerindeki saatler ve sayılar gerçek bir kişinin kaydı değil. Örnek çözümde dayandığımız araştırmalar ise gerçek ve yayımlanmış çalışmalar.

Birinci belge, Defne'nin denemeler dökümü. Birinci deneme otobüs yıllarında, bir Ramazan Bayramı'nın arifesinde. Rıza kimseye söylemeden paketi çöpe atıyor; ilaç, danışma, plan yok. Bayram ziyaretlerini sigarasız ama sinirli ve uykusuz geçiriyor. Sekizinci gün garajda gece vardiyasından çıkarken bir arkadaşı paket uzatıyor: "Bir tane bir şey yapmaz." O akşam kendi paketini alıyor.

İkinci deneme emekli olduğu ilk sonbaharda. Bu kez Sevgül'e söylüyor, evdeki küllükleri birlikte kaldırıyorlar. Evde zorlanmıyor. Zorlandığı yer, sabahları Kemal Bey'le tavla oynadığı mahalle kahvehanesi. Kemal Bey içmeyi sürdürüyor; Rıza'ya ikram etmiyor, ama paketi masada duruyor ve çay her el yenileniyor. Beşinci haftanın bir sabahı, üçüncü çayda, Rıza Kemal Bey'in paketinden bir tane istiyor. On gün sonra eski düzenine dönmüş.

Rıza sorulunca "üç kez denedim" der. Defne dökümü çıkarırken üçüncüsünün bir yılbaşı gecesi verilip ertesi öğlen bozulan bir söz olduğunu görüyor; plana dayanan deneme iki tane. Deneme saymak kolay değil; nikotin bağımlılığı dersindeki Kanada kohortunda da sayı, nasıl hesaplandığına göre çok farklı çıkıyordu.

İkinci belge, günlüğün özeti. Yedi günde 103 sigara, günde ortalama on beşe yakın. Yedi sabahın beşinde ilk sigara uyandıktan sonraki on dakika içinde, balkonda, kahvaltı çayı demlenirken yakılmış; istek puanı sıfırdan ona kadarlık ölçekte dokuz ya da on. Kahvehanede, tavla başında, her sabah dört ile altı arası; puanlar sekiz ile on arasında. Öğle ve akşam yemeğinden sonra birer tane. Her akşam annesi Hatice Nine'yi aradıktan sonra bir tane; Defne yanına "gergin" yazmış, Rıza "gergin değil, alışkanlık" diye düzeltmiş. Akşam haberleri sırasında pencerede iki ya da üç tane. Salı ve perşembe öğleden sonraları bağlama kursunun iki saatinde hiç yok; kurstan çıkınca kapının önünde bir tane. En düşük puanlar öğleden sonranın sessiz saatlerinde.

Üçüncü belge, sesli mesajın dökümü. "Bu sefer irademle bırakacağım. İlaç istemem, ona da alışırım. Telefonda birine hesap verecek değilim. Azalta azalta gideceğim, önce ona, sonra beşe; tarihi sonra koyarız, sıkıştırmayın beni. Bir de Kemal diyor ki bırakan şişmanlıyor, kalp de oradan gidiyor. Kilo alırsam bırakmanın ne anlamı kalır? Ama bu sefer olacak. Berk'in kâğıdındaki o yirmi altı aklımdan çıkmıyor."

Hatayı bul

Sesli mesajdaki üç cümle, plan daha kurulmadan onu bir yöne itiyor; her birinin arkasında anlaşılır bir duygu var.

Örnek çözüm

Senin çözümün başka bir sırayla, başka sözcüklerle de kurulabilir; neye bakılacağı ölçütlerde yazıyor.

İlk adım davranışı tek cümleyle yazmak: "Rıza, ayın son pazartesisinden itibaren hiç sigara yakmayacak." Tarih iki hafta sonraya konuyor; aradaki süre polikliniğe, Kemal Bey'le konuşmaya ve evin düzenine ayrılıyor. Bayram haftası seçilmiyor, çünkü birinci deneme öyle bir haftada koptu. Rıza azaltmayı yine de isterse bu iki hafta onun rampası olabilir. Bırakma yöntemleri dersindeki deneme, azaltmayı tercih edenlerde bile birden bırakmanın önde olduğunu söylüyor; ama tarih sabit kaldıkça hangi yolun seçileceğine Rıza karar verir.

İkinci adım altı kutu. Bedensel yetkinlikte açık var: sabahın ilk on dakikasında gelen yüksek istek ve birinci denemeyi sekizinci günde bitiren yoksunluk. Psikolojik yetkinlikte de bir eksik görünüyor: "bir tane bir şey yapmaz" cümlesine hazır bir cevabı yok, isteğin geldiği an ne yapacağını önceden bilmiyor. "Telefonda birine hesap verecek değilim" cümlesi de bir bilgi boşluğuna işaret ediyor; danışma hattının işi hesap sormak değil, geri arayıp plana eşlik etmek. Fiziksel fırsat sigaradan yana kurulmuş: balkon, pencere, kahvehane masasındaki paket, her el yenilenen çay. Sosyal fırsatta ikinci denemeyi bitiren kişi var, Kemal Bey; kötü niyetle değil, yalnız masada paketi durduğu için. Düşünsel motivasyon güçlü: yirmi altı paket-yıl aklından çıkmıyor, üçüncü kez denemeye razı. Otomatik motivasyon ise günlüğün en kalabalık yeri: çay, yemek sonrası, annesiyle telefon, akşam haberleri. Günlüğün en değerli satırı bağlama kursu olabilir: elleri ve dikkati meşgulken iki saat hiç sigara yok.

Bu dağılım iki denemenin ayrı yerlerde koptuğunu gösteriyor: birincisi ilk haftanın yoksunluğunda, ikincisi sosyal fırsatla otomatik motivasyonun kesiştiği kahvehane sabahında.

Üçüncü adım eşleştirme. Bedensel yetkinlik için ilk kapı ALO 171 ve sigara bırakma polikliniği. Bırakma yöntemleri dersinde anlatılan ilaç gruplarından, nikotin replasman tedavisinden ya da reçeteli bırakma ilaçlarından hangisinin Rıza'ya uyacağına, ne kadar ve ne süreyle kullanılacağına hekim karar verir. Rıza'nın "ona da alışırım" korkusu deftere bir soru olarak yazılıyor ve cevabı Dr. Aylin'den ya da poliklinikten alınıyor. Psikolojik yetkinlik ve otomatik motivasyon için en ucuz araç, sürdürmek dersinde tanıştığımız uygulama niyeti.

Kanıt mütevazı, ama araç bedava ve Rıza'nın günlüğü cümlelerin "eğer" kısmını hazır veriyor. Rıza'nın kendi sözleriyle kurulabilecek birkaç cümle şöyle: "Eğer sabah gözümü açınca canım çekerse, o zaman balkona çıkmadan önce yüzümü yıkar, çayı mutfak masasında içerim." "Eğer annemle konuşup telefonu kapattığımda elim cebime giderse, o zaman bağlamayı alır, bir türkü çalarım." "Eğer biri 'bir tane bir şey yapmaz' derse, o zaman 'birinci denememi o cümle bitirdi' derim." "Eğer bir tane içersem, o zaman paket almam, ertesi sabah 171'i ararım; bir sigara denemeyi bitirmez." Son cümle bir sürçme planıdır ve birinci denemede eksik olan tam buydu.

Fiziksel fırsat için ortam yeniden düzenleniyor: balkondaki sandalye içeri alınıyor, akşam haberleri pencerenin değil koltuğun karşısında izleniyor. Sosyal fırsat için Kemal Bey'le açık bir konuşma gerekiyor. Rıza ondan bırakmasını istemiyor; ilk dört hafta paketi masaya koymamasını ve sabah buluşmalarını kahvehane yerine Porsuk kenarında bir yürüyüşe almayı öneriyor. Kemal Bey'in hiç denememiş olması onu kötü bir arkadaş yapmaz; yalnız bu dört haftanın en güçlü ipucunu o taşıyor.

Aile desteği de plana giriyor, ama kanıtı okunarak.

Kime göre sorusu burada işe yarıyor: derlemedeki programlar desteği çoğunlukla genel bir çağrıyla istiyordu. Rıza'nın planında destek, kendisinin istediği somut davranışlara dönüşüyor: Sevgül kaç gün oldu diye sormuyor ve evde küllük bulundurmuyor, Defne her akşam Ankara'dan kısa bir mesaj atıyor. Bu biçimin daha iyi işlediğini gösteren bir deneme yok; ama ölçülebilir.

Planın ağırlığının neden ilk haftada durduğunu yardımsız denemelerin seyri açıklıyor.

Planın son satırı ruh hâline ayrılıyor. Bırakmanın ardından gelen çökkünlük haftalar içinde hafiflemek yerine koyulaşırsa bu poliklinikte konuşulur. Rıza'nın aklından ölmek ya da kendine bir şey yapmak geçerse, bırakma takvimi bekleyebilir ama o düşünce beklemez: aynı gün Sevgül'e anlatılır, gerekirse 112'ye bildirilir.

Teslim

Teslim: Beş günlük kaydın özeti, varsa önceki denemelerin kısa dökümü, altı kutuyu düz yazıyla dolduran COM-B çözümlemesi, en az üç eğer-o zaman cümlesi, bir sürçme cümlesi ve tarihi yazılmış bir başlangıç; hepsi defterinde iki sayfayı aşmadan.

Değerlendirme ölçütleri

1. Davranış tek cümleyle ve tarihli yazılmış; "azaltacağım" ya da "daha az" gibi ucu açık bir hedef yerine neyin, hangi günden itibaren değişeceği belli.
2. Altı kutunun her biri kayıttan en az bir somut gözlemle doldurulmuş; engel bulunmayan kutu boş bırakılmamış, gerekçesiyle "burada engel görmüyorum" diye yazılmış.
3. Önceki denemeler varsa her birinin koptuğu an bir kutuya bağlanmış; "iradem yetmedi" bir kutu yerine geçmemiş.
4. Seçilen her müdahale bir kutuya eşlenmiş ve bu atölyede ya da modülün derslerinde adı geçen bir kanıta dayandırılmış; kanıtı zayıf olan adım öyle işaretlenmiş.
5. Eğer-o zaman cümlelerinin "eğer" kısmı kayıtta gerçekten görülen bir anı, "o zaman" kısmı tek ve yapılabilir bir eylemi taşıyor.
6. Konu sigara ya da başka bir bağımlılıksa ilaç desteği kendi başına seçilmemiş, hekime sorulacak bir soru olarak yazılmış; bir sürçme anında ne yapılacağı da planda var.

Kapanış

Bu modül tütünün hesabıyla açıldı. Tütün neden öldürür? dersi dumanın organlara uzanan yolunu ve paket-yıl ölçüsünü verdi. Nikotin bağımlılığı dersi beynin nikotine uyumunu sigarayla eşleşmiş ipuçlarından ayırdı. Pasif içicilik dersi kapalı balkon kapısının içeridekileri neden tam korumadığını gösterdi. Nargile dersi suyun dumanı süzmediğini ve kömürden gelen karbonmonoksiti, Elektronik sigara ve ısıtılmış tütün dersi "daha az zararlı" ile "zararsız" arasındaki mesafeyi tartıştı. Bırakmanın faydası dersi kazancın her yaşta sürdüğünü, Bırakma yöntemleri dersi danışmanlıktan ilaca uzanan kanıtlı yolları ve Türkiye'deki kapılarını anlattı. Bu atölye o yolları tek bir insanın haftasına yerleştirdi.

1. Bir bırakma planı "neden yapamıyorsun?" sorusuyla değil, "hangi kutuda takılıyorsun?" sorusuyla başlar; Rıza'nın iki denemesi iki ayrı yerde koptu, biri ilk haftanın yoksunluğunda, öbürü kahvehanedeki ipucunda.
2. Karşılık kutuya göre seçilir: yoksunluğa danışmanlık ve hekimle konuşulan ilaç desteği, ipuçlarına ortam düzeni ve eğer-o zaman cümleleri, sosyal çevreye açıkça istenmiş somut davranışlar; genel bir destek çağrısının bırakmayı artırdığı gösterilemedi.
3. Belirli bir bırakma günü planın omurgasıdır; azaltma isteği, irade ve kilo kaygısı planın içinde yer bulabilir, ama tarihin yerine geçemez.

Sonraki derse köprü

Tütün modülü, bir maddenin bedene girdikten sonra nereye gittiğini sorarak başlamıştı. Sıradaki modül Alkol, aynı soruyla açılıyor. 34.1 Alkol bedende dersinde bir kadehin mideden kana, oradan karaciğere uzanan yolculuğunu izleyecek ve aynı miktarın iki insanda neden aynı izi bırakmadığını soracağız.