Bırakmanın faydası

Bir an

Pazar sabahı, Odunpazarı'ndaki semt pazarının ucunda bir çay ocağı. Gülizar Hanım domates seçerken Mahmut Bey plastik tabureye oturmuş. Telefonu titriyor: Rabia aile grubuna bir görsel göndermiş. Mavi bir insan silüeti, etrafında saat kadranları ve büyük harfler: "Sigarayı bıraktığın andan itibaren vücudunda olanlar."

Kadranlar sırayla dönüyor. Yirmi dakika: nabız ve tansiyon düşer. Sekiz saat: kandaki karbonmonoksit yarıya iner. Kırk sekiz saat: tat ve koku geri gelir, nikotin vücuttan tamamen atılır. Bir yıl: kalp krizi riski yarıya iner. On yıl: akciğer kanseri riski yarıya iner. On beş yıl: kalp hastalığı riskin hiç içmemiş biriyle aynıdır. Görselin altında ne bir kurum adı var ne bir kaynak.

Rabia'nın notu altta: "Baba, ilk kadran yirmi dakika. Bugün başlasan?"

"Ben bunu bir kere yaşadım," diye yazıyor Mahmut Bey, sonra siliyor. Otuzlu yaşlarında bırakmıştı; yirmi yıl içmedi, deprem kışı yeniden başladı. Şimdi elli sekiz yaşında. Aklındaki iki soruyu kimseye yazmıyor: O yirmi yılın kazandırdığı ne varsa geri mi verdi? Bu yaşta bırakmak neyi değiştirir? Göğsündeki sıkışma için randevu meselesi de hâlâ açık duruyor.

Soru

Bıraktıktan sonra bedende ne değişir ve ne zaman değişir: popüler zaman çizelgelerinin hangi basamağı kohort verisiyle doğrulanıyor, hangisi kaynaksız, ve bırakmak için bir yaş sınırı var mı?

Nasıl işler

Elektronik sigara dersi, azaltmanın ve ikili kullanımın riski sıfırlamadığını gösterdi; büyük fayda sigarayı tamamen bırakınca geliyordu. Mahmut Bey'in görseli gibi çizelgeler bunu dakikalara ve yıllara bölüyor. Okumak için iki ayrı türü ayırmak gerekir.

İlk tür, saatler ve günler içinde gerçekleşen fizyolojik değişikliklerdir. Bunlar maddenin kandan atılma hızıyla ilgilidir ve laboratuvarda ölçülebilir. İkinci tür, yıllar içinde hastalık riskinin değişmesidir. Bunlar binlerce kişiyi onlarca yıl izleyen kohortlardan gelir. Görseldeki kadranlar bu iki türü aynı çizgiye diziyor; oysa birinin kanıtı saatlik ölçüm, öbürünün kanıtı ömür boyu izlemdir.

Karbonmonoksit bu türün en iyi bilinen örneğidir. Tütünün neden öldürdüğünü konuştuğumuz derste, içenlerin kanındaki karbonmonoksit yükünün gün boyu yüksek kaldığı anlatıldı. Sigara bırakılınca yeni gaz gelmez ve kandaki fazlası nefesle atılır. Underner ve Peiffer'in derlemesi karbonmonoksitin yarılanma süresini 2 ile 6 saat arasında veriyor; süre cinsiyete, solunuma, egzersize ve günün saatine göre değişiyor. Pan ve arkadaşlarının genç sigara içicilerinde nefesle yaptığı ölçümde ortalama yaklaşık 4,6 saat çıktı. "Sekiz saatte yarıya iner" kadranı bu aralığın kaba bir yuvarlamasıdır; yön doğru, sayı kişiye göre oynar.

Öteki kısa vadeli kadranların çoğu için durum farklı. "Kırk sekiz saatte tat ve koku geri gelir" ya da "yirmi dakikada tansiyon düşer" gibi basamakların görselde bir kaynağı yok ve bu dersin dayandığı kohortlar bunları ölçmüyor. Akla yatkın olabilirler, ama saat ve dakikaları doğrulanmış değildir; en dürüst okuma "olabilir, tarihi belirsiz"dir.

Asıl önemli kadranlar yıllarla ilgili olanlar ve onlarda organlar aynı hızda yürümüyor: kalp-damar riski ilk yıllarda hızla düşüyor, akciğer kanseri riski çok daha ağır bir eğriyle iniyor.

Mahmut Bey'in birinci sorusuna bu kohortlar doğrudan cevap vermiyor: yirmi yıl ara verip yeniden başlayan birini ayrı bir grup olarak izlemiyorlar. Bilinen şu: riskin ölçüsü toplam maruziyettir; paket-yıl hesabında içilmeyen yirmi yıl sayıya girmez. Kazanılan yıllar iade edilmiş değildir, ama yeniden içilen her yıl hesaba eklenir.

Kanıt

Yaygın yanılgılar

Sayılarla

Framingham'daki ağır içicilerde kalp krizi, inme, kalp yetersizliği ya da kalp-damar ölümü, sürdürenlerde yılda bin kişide yaklaşık 11,6, son beş yıl içinde bırakanlarda yaklaşık 6,9 oranında görüldü. Bu, sürdürmeye göre yaklaşık yüzde 39 daha düşük bir tehlike demek. Hiç içmeyenlerde oran bin kişide 5,1'di; 10 ile 15 yıl önce bırakanlarda 6,3 ile fark artık anlamlı değildi, ama tahminin üst ucu hâlâ yüzde 60 fazlalığa uzanıyordu. Clair'in analizinde son dört yıl içinde bırakanların tehlike oranı sürdürenlere göre 0,47'ydi; bu kişiler dört yılda ortanca 2,7 kilogram aldı.

Akciğer kanserinde Tindle'ın sayıları daha yavaş bir eğri çiziyor. Ağır içicilikten sonra hiç içmeyenlere göre tehlike oranı, bırakmanın ilk beş yılında yaklaşık 12, 10–14. yılda yaklaşık 7,8, 25 yıl ve sonrasında yaklaşık 3,9'du. Eski içicilerdeki akciğer kanserlerinin yüzde 40,8'i bırakmanın üzerinden 15 yıldan fazla geçtikten sonra ortaya çıktı.

Lung Health Study'nin on bir yıllık izleminde (Anthonisen ve arkadaşları 2002) sürekli bırakan erkeklerin birinci saniyede üflenen havası yılda yaklaşık 30 mililitre azaldı; sürdüren erkeklerde bu kayıp 66 mililitreydi. Kadınlarda sayılar 21,5 ve 54,2 mililitre. On bir yılın sonunda sürdürenlerin yüzde 38'inde bu değer beklenenin yüzde 60'ının altındaydı; sürekli bırakanlarda yüzde 10. Beş yıl sonunda programa alınanların yüzde 21,7'si, olağan bakımdakilerin yüzde 5,4'ü bırakmıştı.

Ruh sağlığında Taylor'ın 2014 meta-analizi 26 çalışmayı topladı ve bırakanlarda kaygıda 0,37, depresyonda 0,25 standart sapmalık bir düşüş buldu; Cochrane güncellemesinde bu değerler 0,28 ve 0,30 oldu.

Herkes için aynı mı?

Kazancın büyüklüğü bırakma yaşına göre değişiyor, ama yönü değişmiyor. Doll'un hekimlerinde kırk yaşında bırakmak dokuz, elli yaşında altı yıl kazandırdı; daha geç yaşlarda kazanç küçülüyor ama Gellert'in derlemesine göre sıfıra inmiyor.

Gebelik ayrı bir yerde duruyor, çünkü kazanç bebeğe de geçiyor. Soneji ve Beltrán-Sánchez'in yirmi beş milyonu aşkın doğum kaydını inceleyen çalışmasında günde dokuz sigaraya kadar içen, ilk gebeliğindeki 25–29 yaş grubu kadınlarda erken doğum olasılığı gebelik boyunca içmeyi sürdürenlerde yüzde 9,8, gebeliğin başında bırakanlarda yüzde 7,8'di; ikinci üç ayın başında bırakmak da oranı 9,0'a indirdi.

Kronik hastalık farkı da var. Clair'in analizinde diyabeti olanlarda tahminler benzer yöndeydi ama istatistik anlamlılığa ulaşmadı. Ruhsal hastalığı olanlarda Taylor'ın derlemesi iyileşmenin genel nüfustakine benzer büyüklükte olduğunu gösterdi.

Fırsat ise eşit dağılmıyor. Genel Cerrah'ın 2020 raporu, bırakma denemelerinde, sağlık çalışanından bırakma önerisi almakta ve tedaviye ulaşmakta toplum grupları arasında farklar olduğunu ana sonuçlarından biri olarak yazıyor.

Ne zaman hekime?

Birkaç durumda bırakmayı hekimle birlikte yürütmek gerekir. Düzenli ilaç kullanıyorsan, bırakacağın günü ilacını düzenleyen kişi önceden bilsin: Benowitz ve arkadaşlarının 2003'teki deneyinde sigara içilen haftada bir kas gevşeticisi ve kafein vücutta daha hızlı yıkıldı; duman kalkınca bu hız değişir ve bazı ilaçların ayarına yeniden bakmak gerekebilir. Ruh hâlin haftalar geçtikçe hafiflemek yerine koyulaşıyor, yaşamak sana anlamsız gelmeye başlıyorsa bunu aynı gün birine açıkla; hayatının tehlikede olduğunu hissettiğin an 112 aranacak numaradır. Mahmut Bey'in birkaç kez yinelenen göğüs sıkışması, sigarayı bırakmayı beklemeden muayene edilmelidir; göğüsteki baskı dinlenince geçmiyor, terleme ve bulantıyla birlikte geliyorsa 112 aranır. Gebeysen ve içiyorsan bunu ilk kontrolde, utanmadan söyle; plan oradan kurulur.

Kendi hayatında

Bir "bırakınca vücudunda olanlar" görseliyle karşılaştığında üç soru sorabilirsin. Kadranın altında bir kaynak var mı? Bu basamak saatlerle ölçülen bir madde değişimi mi, yoksa yıllarca izlenen bir hastalık riski mi? Risk düşüyorsa neye göre düşüyor: sigarayı sürdürene göre mi, hiç içmemiş birine göre mi? En çok karıştırılan bu sonuncusudur: Duncan'ın verisinde iki karşılaştırma iki ayrı cevap verdi.

"Zaten zarar verdim" diyen biriyle konuşurken de bu ayrım işe yarar: geçmiş sigara silinmez, gelecek sigara ise henüz hesaba yazılmamıştır.

Kapanış

1. Popüler zaman çizelgeleri iki tür bilgiyi aynı çizgiye diziyor: karbonmonoksitin birkaç saatlik yarılanma süresi gibi ölçülebilen fizyolojik değişiklikler ve kohortlardan gelen yıllık risk değişimleri; tarihi kaynaksız basamaklar da araya karışıyor.
2. Kalp-damar riski bırakmanın ilk yıllarında belirgin düşer, hiç içmeyen düzeyine yaklaşması on yılı aşar; akciğer kanseri riski çok daha yavaş düşer ve yirmi beş yıl sonra da hiç içmeyenin üstünde kalır; akciğer işlevindeki yıllık kayıp yavaşlar.
3. Bırakmak her yaşta, gebelikte, ruhsal hastalıkta ve kilo alınsa bile yarar sağlar; kazancın büyüklüğü yaşa göre değişir, yönü değişmez.

Beş soru

1. Mahmut Bey'in görselindeki "sekiz saatte karbonmonoksit yarıya iner" basamağı hangi ölçüme dayanabilir ve neden kişiden kişiye kayar?
2. Duncan ve arkadaşlarının verisinde bırakmanın ilk beş yılı, sürdürenlere göre ve hiç içmeyenlere göre nasıl iki farklı tablo çiziyor?
3. Tindle ve arkadaşlarının bulgusu, eski içicilerin akciğer kanseri taramasında neden dışarıda bırakılmaması gerektiğini düşündürür?
4. Lung Health Study'de bırakanlarla sürdürenlerin akciğer işlevi on bir yılda nasıl ayrıştı?
5. Bıraktıktan sonra kilo alan biri, Clair ve arkadaşlarının verisine göre kalp yararını kaybeder mi?

Yanıtlar

Karbonmonoksitin kandan nefesle atılma hızına. Yarılanma süresi derlemede 2 ile 6 saat, genç içicilerdeki ölçümde ortalama 4,6 saat; cinsiyet, solunum, egzersiz ve günün saatiyle değişiyor.

Sürdürenlere göre ilk beş yılda tehlike yaklaşık yüzde 39 düşük; bu büyük ve hızlı bir kazanç. Hiç içmeyenlere göre ise fazlalık beş yıldan uzun sürüyor ve ancak 10 ile 15. yıl arasında anlamlı olmaktan çıkıyor.

Çünkü ağır içicilikten sonra yirmi beş yıl geçse bile risk hiç içmeyenlerin üç katının üstündeydi ve eski içicilerdeki kanserlerin yüzde 40,8'i bırakmanın üzerinden on beş yıldan fazla geçtikten sonra ortaya çıktı.

Sürekli bırakan erkeklerde yıllık kayıp yaklaşık 30, sürdürenlerde 66 mililitreydi; kadınlarda 21,5'e karşı 54,2. On bir yılın sonunda sürdürenlerin yüzde 38'inde, bırakanların yüzde 10'unda akciğer işlevi beklenenin yüzde 60'ının altına inmişti.

Kaybetmez. Diyabeti olmayan katılımcılarda yeni bırakanların tehlike oranı sürdürenlere göre 0,47'ydi ve dört yılda ortanca 2,7 kilogram almalarına rağmen kiloyu hesaba katmak bu sonucu neredeyse değiştirmedi.

Sonraki derse köprü

Rabia'nın görseli "bugün başla" diyor ama nasıl başlanacağını söylemiyor. Mahmut Bey yirmi yıl önce tek başına, bir sabah paketi atarak bırakmıştı; bu kez elinde ALO 171'in numarası var. Sıradaki ders bırakma yöntemleri: danışmanlığın, ilaç desteğinin ve sigara bırakma polikliniklerinin bırakma şansını ne kadar değiştirdiğini sınıyor.