Nargile

Bir an

Temmuz, üniversite sınavı sonuçlarının açıklandığı gece. Odunpazarı'nda bir apartmanın çatı katı. Ozan'ın kuzeni Tuncay, yirmi beş yaşında, terasa nargile kurmuş; kömürleri mutfaktaki ocakta kızdırıp maşayla taşıyor. Sude, Ozan ve Bartu üç yıldır aynı sınıftaydı. Puanlar telefonlarda, tercih listesi henüz yazılmadı. Bugün yalnız kutlama var.

Tuncay şişenin suyuna buz atıyor: "Su süzüyor, bak, duman serin geliyor. Ben sigarayı bunun için bıraktım." Sude elmalı, "bitkisel" yazan kutudan kendi lülesini istiyor: "Bende tütün yok, nikotin de yok." Bartu telefonundan bir video açıyor: "Bir saat nargile yüz sigara ediyormuş." Tuncay gülüyor: "Haftada bir içiyoruz, abartma." Tek hortum, tek ağızlık elden ele dolaşıyor; plastik uçlar ilk turda bitmiş.

On bire doğru rüzgâr çıkıyor, sivrisinekler de geliyor. Nargileyi salona alıyorlar, pencereleri kapatıyorlar. Kömür iki kez yenileniyor. Gece bire doğru Sude'nin başı zonkluyor, midesi bulanıyor; banyoda yere oturuyor. Tuncay "boş mideye çektin, nikotin çarptı" diyor. Oysa Sude'nin lülesinde tütün yoktu.

Soru

Dumanın sudan geçmesi nargileyi sigaradan daha az zararlı yapar mı; bir oturumda insan ne kadar duman ve hangi maddeleri solur, tütünsüz ürünler bu tabloyu değiştirir mi?

Nasıl işler

Pasif içicilik konusu dumanın masadakilere ulaşan payını konuşmuştu. Nargilede o pay yine var, ama önce içenin kendi ciğerine girene bakmak gerekir.

Nargile bir lüle, bir gövde, su dolu bir şişe, bir hortum ve bir ağızlıktan oluşur. Tütün lüleye konur, üstüne genellikle delikli bir folyo, onun üstüne yanan kömür. İçen kişi hortumdan çektikçe hava kömürün içinden ve çevresinden geçer; kömürün yanma ürünlerini de taşıyan bu sıcak hava tütünü ısıtır ve duman oluşur. Duman gövdeden aşağı iner, suyun içinde kabarcık olur ve hortumdan ağza ulaşır. Dünya Sağlık Örgütü'nün (DSÖ) tütün ürünleri çalışma grubu bu yolu böyle tarif eder.

Bu düzenekte zararlı maddelerin iki kaynağı var. Birincisi ısınan tütün: nikotin, kanser yapıcı nitrozaminler, aldehitler. İkincisi kömür: karbonmonoksit ve yanma sırasında oluşan kanser yapıcı halkalı hidrokarbonlar. Su ikisini de anlamlı biçimde tutmaz. Yaptığı şey dumanı serinletmektir. DSÖ, aromalı tütünün yumuşak dumanını ve suyun fokurtusunu nargileyi çekici kılan özellikler arasında sayıyor; yumuşak duman boğazı daha az yakar, içindeki maddeler ise yerinde kalır. Suyun içine katılan maddelerin, aktif kömürlü ağızlıkların ve kabarcığı küçülten aparatların zararı azalttığı hiçbir zaman sınanmamıştır.

Oturumun süresi de sigaradan farklıdır. Bir sigara birkaç dakikada biter; DSÖ'ye göre bir nargile oturumu ortalama bir saat sürer ve kömür yenilendikçe uzayabilir. Uzun süre, derin çekiş ve kapalı oda birleşince kömürden gelen gaz birikir.

Oksijen satürasyonu dersi parmağa takılan cihazın bu bağlanmayı görmediğini anlatmıştı; sobalı evler için söylenen o uyarı kömürlü nargile için de geçerli.

Kanıt

Yaygın yanılgılar

Sayılarla

Bartu'nun videosundaki "bir saat nargile yüz sigara" eşitlemesi gerçek bir sayıdan doğuyor, ama tek bir sayıdan. Primack ve arkadaşlarının meta-analizinde bir oturumda 74,1 litre, bir sigarada 0,6 litre duman solunuyordu. İkisi oranlanınca yaklaşık 120 kat çıkar; yüz sigara iddiası bu duman hacmi hesabına benziyor. Eissenberg ve Shihadeh'in laboratuvarında toplam çekiş hacmi nargilede 48,6, sigarada 1,0 litreydi: yaklaşık 50 kat. Nefesteki karbonmonoksit nargilede ortalama 23,9, sigarada 2,7 birim (milyonda bir, ppm) arttı; kandaki karboksihemoglobin nargilede yüzde 3,9, sigarada yüzde 1,3'e çıktı. Kandaki en yüksek nikotin ise iki yöntemde neredeyse aynıydı. Yani hangi maddeye bakıldığına göre bir oturum kabaca bir sigara ile onlarca sigara arasında bir yerde duruyor; DSÖ'nün "birden az ile onlarca sigara eşdeğeri" aralığı bunu söylüyor. Yüz sigara hesabı her maddeye uygulanamaz.

Zehirlenme tarafında Nguyen ve arkadaşlarının merkezinde dört yılda 265 vaka incelendi; 58'i nargileydi, yani yüzde 22. Bu pay 2015'te yüzde 9,5 iken 2018'de yüzde 41,6'ya çıktı; nargile vakalarının yaş ortalaması 28,1, diğerlerinin 45,0'tı. Lübnan'da Abdul-Nabi ve arkadaşlarının acil servis çalışmasında karboksihemoglobini yüksek 111 başvurunun yüzde 73,9'u nargileye bağlandı; bu grupta bayılma yüzde 52,4, diğer kaynaklarda yüzde 17,2'ydi.

Türkiye'de Küresel Yetişkin Tütün Araştırması, 15 yaşın üstündekilerde güncel nargile kullanımı 2008'de yüzde 2,3, 2012'de yüzde 0,8 olarak verdi. 13–15 yaş için ulusal ve güncel bir nargile oranı kolay bulunmuyor.

Herkes için aynı mı?

Gençler bu tablonun merkezinde. DSÖ, aromalı tütünün 1990'larda yayılmasından sonra nargilenin özellikle okul ve üniversite çevrelerinde gençler arasında arttığını yazıyor. Türkiye'de 411 üniversite öğrencisiyle yapılan Karaman ve arkadaşlarının anketinde katılımcıların yüzde 38,4'ü nargile içiyordu, ilk deneme yaşı ortalama 17'ydi ve içenler riski daha düşük, bağımlılığı daha az görüyordu; örneklem ülkeyi temsil etmiyor. Zehirlenme serilerinde kadınların payı yüksekti: Nguyen'in serisinde yüzde 60, Lübnan serisinde yüzde 63,4. Gebelikte Waziry'nin derlemesi nargileyi düşük doğum ağırlığıyla ilişkilendiriyor. Kafede çalışanlar ise saatlerce içmeden soluyor; Hammal ve arkadaşları nargile kafelerinde ince parçacık ve karbonmonoksit düzeylerini sigaraya izin verilen bir kumarhaneden yüksek buldu.

Ne zaman hekime?

Nargileden sonra başlayan baş ağrısı, baş dönmesi ve bulantı, özellikle kapalı bir odada ve aynı masada birden fazla kişide birlikte görülüyorsa karbonmonoksiti akla getirir. İlk iş kişiyi temiz havaya çıkarmaktır; telefondaki ya da evdeki parmak oksimetresine güvenip beklemek işe yaramaz. Biri bayılmışsa, konuşması karışıyorsa, göğsü ağrıyorsa, nefesi zorlanıyorsa ya da kusması durmuyorsa 112 çağrılır. Muraki'nin derlemesi belirtilerin içimden saatler sonra da başlayabildiğini gösteriyor; ertesi sabah geçmeyen baş ağrısı da muayeneyi hak eder. Gebeysen ve nargile dumanına maruz kaldıysan bunu kontrolde söyle. Haftalardır süren öksürük, balgamda kan ya da geçmeyen ateş ve gece terlemesi olursa ortak ağızlık kullandığını hekime anlatmak, onun soracağı soruları değiştirir.

Kendi hayatında

Nargile çoğu masada dumandan çok bir buluşma biçimi: sınav bitince, düğünden sonra, arkadaşla uzun bir sohbette. Bu değer gerçek ve kanıt onu küçümsemiyor. Kanıtın söylediği daha dar: su süzmüyor, bitkisel olan kömürle yanıyor, kapalı oda gazı biriktiriyor, tek ağızlık mikrop taşıyabiliyor. Aljadani ve arkadaşlarının sistematik derlemesi nargile düzeneklerinde bakteri bulunduğunu raporluyor. DSÖ ise ortak ağızlığın enfeksiyon taşıyabileceğini, tüberkülozla ilişkinin vaka raporlarında kaldığını, Mısır'daki üç çalışmanın hepatit C ile ilişki bulmadığını yazıyor. Haftada bir içenin nikotin bağımlılığı dersinde anlatılan döngüye girip girmeyeceği kişiden kişiye değişir; DSÖ ölçeklerin sigaradan uyarlandığı için nargile bağımlılığının hafife alınıyor olabileceğini not ediyor. Yasa da bu masayı görüyor: 4207 sayılı Kanun birden çok kişinin girebildiği binaların kapalı alanlarında ve lokanta, kahvehane, kafeterya gibi işletmelerde tütün ürünü tüketimini yasaklıyor; 2012'deki eklemeyle tütünlü ya da tütünsüz nargile 18 yaşını doldurmamış kimseye satılamıyor ve sunulamıyor. Bırakmayı düşünen biri ALO 171 Sigara Bırakma Danışma Hattı'nı arayabilir.

Kapanış

1. Su dumanı serinletir ama nikotini, kanser yapıcı maddeleri ve kömürden gelen karbonmonoksiti anlamlı biçimde süzmez; bir oturumda solunan duman hacmi bir sigaradan çok büyüktür.
2. "Bir saat yüz sigara" eşitlemesi duman hacminden kurulur; nikotinde bir oturum bir sigaraya, karbonmonoksitte birkaç kat fazlasına yakındır. Tütünsüz ürünler nikotini çıkarır, yanma ürünlerini çıkarmaz.
3. Uzun dönem sağlık sonuçlarının kanıtı gözlemsel; karbonmonoksit zehirlenmesi ise kapalı alanda, bitkisel üründe ve açık havada da görülen, belirtileri bilinen ani bir tehlikedir.

Beş soru

1. Nargile şişesindeki su dumana ne yapar, ne yapmaz?
2. Primack ve arkadaşlarının duman hacmi sayıları "bir saat yüz sigara" sözünü hangi açıdan destekler, hangi açıdan desteklemez?
3. Eissenberg ve Shihadeh'in çalışmasında nikotin ve karbonmonoksit sonuçları neden birbirinden ayrıldı?
4. Sude'nin bitkisel lülesi neden onu karbonmonoksitten korumaz?
5. Waziry'nin derlemesindeki ilişkiler nargilenin bu hastalıklara yol açtığını tek başına neden kanıtlamaz?

Yanıtlar

Su dumanı serinletir ve boğazdaki yanmayı azaltır; bu yumuşaklık nargileyi çekici kılan şeylerden biridir. Nikotini, kanser yapıcı maddeleri ve karbonmonoksiti ise anlamlı biçimde tutmaz; zararı azalttığı söylenen aparatların hiçbiri sınanmamıştır.

Duman hacmi açısından destekler: bir oturumda solunan 74,1 litre, bir sigaranın 0,6 litresinin yüz katını aşar. Ama hacim doz değildir; her maddenin dumandaki yoğunluğu farklıdır ve nikotinde bir oturum bir sigaraya yakın kalabilir.

Nikotin tütünden gelir ve oturumun yavaş temposunda kana sigaradakine yakın düzeyde geçti. Karbonmonoksitin asıl kaynağı ise kömürdür; oturum boyunca yanan kömür gazı sürekli üretir, bu yüzden nargilede çok daha yüksek çıktı.

Karbonmonoksiti tütün değil kömür üretir. Bitkisel ürün de kömürle yakılır; üstelik salonda, kapalı pencerelerle ve kömür iki kez yenilenerek içildi.

Çalışmaların hepsi gözlemsel: kohort, vaka-kontrol ve kesitsel tasarımlar. Sigara gibi karıştırıcı etkenler her çalışmada tam ayıklanamamış olabilir. İlişkinin yönü ve büyüklüğü ancak iyi kurulmuş kohortlarla netleşir; tutarlı bir yönü göstermesi ise laboratuvardaki maruziyet bulgularıyla birlikte ciddiye alınmasını gerektirir.

Sonraki derse köprü

Sude ertesi gün iyiydi. Tuncay'ın kararı ise başkaydı: "Kömürden kurtulayım, elektronik nargile alırım." Kömür yoksa karbonmonoksit de yok mu, ısıtılan ama yakılmayan bir üründe başka ne değişiyor, uzun yıllar sonrası için ne biliniyor ve ne henüz bilinmiyor; Türkiye'de bu ürünlerin yasal durumu ne? 33.5 bu sorularla ilgileniyor.