Stres tepkisi

Bir an

Perşembe, saat altıya on var. Eskişehir'de akşam trafiği başlamış; Kadir'in sürdüğü tramvay bir sonraki durağa yaklaşıyor. Kadir kırk dört yaşında, on iki yıldır vatman. Sağda, park etmiş bir minibüsün arkasından elektrikli scooter'lı bir genç çıkıyor; kulağında kulaklık var, doğruca raylara yöneliyor.

Kadir o saniyede ne düşündüğünü sonradan hatırlamıyor. Eli acil fren koluna gitmiş, ayağı zile basmış. Tramvay sarsılarak duruyor. Genç rayların bir adım önünde durmuş; dönüp bakıyor, sonra yoluna devam ediyor.

Asıl şey bundan sonra başlıyor. Kadir'in kalbi kulaklarında atıyor. Ağzı kurumuş, avuçları ıslak, dizlerinde bir boşalma var. Son duraktaki kulübede çay uzatan otuz yıllık vatman Yusuf Usta bardağın tabakta tıkırdadığını görüyor. "Kırk dakika oldu, hâlâ geçmedi," diyor Kadir. "Bende bir şey mi var?" Yusuf Usta gülümsüyor: "O titreme olmasaydı o fren o kadar çabuk inmezdi." Bir saat sonra, depoda vardiyayı devrederken Kadir birden kurt gibi acıktığını ve ayakta duracak hâli kalmadığını fark ediyor.

Kadir'in bedeni bozulmuş muydu, yoksa tam işini mi yapmıştı?

Soru

Ani bir tehlike karşısında beden saniyeler ve dakikalar içinde neyi, neden değiştirir; bu değişiklik ne zaman işe yarar ve tepkinin sönmesi neden en az başlaması kadar önemlidir?

Nasıl işler

Uyku, gün boyunca harcananın geri ödendiği saatlerdi. Bu modül harcamanın kendisine bakıyor: beden bir tehlikeye ya da zor bir talebe nasıl hazırlanıyor, sonra nasıl geri dönüyor.

Bu düşüncenin iki kurucu adı var. Godoy ve arkadaşlarının tarihçesine göre Amerikalı fizyolog Walter Cannon yirminci yüzyılın başında ağrı, açlık, soğuk, egzersiz ve güçlü duygular sırasında iç organlarda olanları derlerken, dinlenirken enerji depolayan işlevlerin tehlike anında birden ya yoğunlaştığını ya da tümüyle durduğunu, böylece saldırı ya da kaçış için büyük bir enerjinin serbest kaldığını gördü. "Savaş ya da kaç" adı bu gözlemden gelir. Hans Selye ise 1936'da Nature'a gönderdiği kısa bir notta, birbirinden çok farklı zararlı etkenlere maruz kalan deney hayvanlarında hep aynı tablonun çıktığını yazdı. Bu ortak tabloya genel uyum sendromu adını verdi ve onu üç evreye ayırdı: alarm, direnç ve tükenme.

Hızlı kolu Kadir'in frende geçen saniyelerinde izleyelim. Otonom sinir sistemi dersinde sempatik kolun kalbi hızlandırdığını, tükürüğü kestiğini, ter bezlerini çalıştırdığını görmüştük; bu mesajı organlara sinir uçlarından salınan noradrenalin iletir. Aynı anda sinirler böbrek üstü bezinin iç kısmını, yani medullasını uyarır ve oradan kana adrenalin karışır. Kortizolü üreten dış kabuktu; medulla aynı bezin başka bir dokusudur ve çok daha hızlı çalışır. Godoy ve arkadaşlarına göre bu yanıt saniyeler içinde başlar, kısa sürer ve ilk kararın verilmesine yeter.

Yavaş kol kortizol ve stres ekseni dersinde anlattığımız HPA ekseni. Hipotalamustan başlayan hormon zinciri böbrek üstü kabuğuna ulaşana kadar dakikalar geçer. Aynı derleme bu kolu sinirle işleyen hızlı kola göre ağır, ama daha büyük ve daha uzun süren bir yanıt olarak tanımlıyor. Kadir'in kırk dakika sonra hâlâ titremesi ve bir saat sonraki yorgunluğu bu iki saatin üst üste binmesiyle uyumlu bir tablo.

Bedende olanlar bir işe yönelik. Kalp daha hızlı ve daha güçlü kasılır, tansiyon yükselir, soluk sıklaşır. Karaciğer depoladığı şekeri kana verir, yağ dokusu yağ asitlerini bırakır; kaslara ve beyne yakıt gider. Sindirim ve üreme gibi bekleyebilecek işler yavaşlar. Kan, yaralanma ihtimaline karşı biraz daha kolay pıhtılaşır hâle gelir. Bağışıklıkta da kısa süreli bir hareketlenme olur: bazı savunma hücrelerinin kandaki ve dokulardaki dağılımı, olgunlaşması ve işlevi değişir.

Goldstein'in derlemesi bu tabloya bir incelik ekliyor: Bütün stres etkenleri aynı deseni üretmez. Bazı etkenler daha çok sinir uçlarındaki noradrenalin sistemini, bazıları medulladan salınan adrenalini öne çıkarır; Kadir'inki gibi sıkıntı içeren bir an ise medulladan adrenalini ve HPA eksenini birlikte harekete geçirir. "Stres" tek bir düğme değil, durumuna göre ayarlanan bir karışımdır.

Kanıt

Yaygın yanılgılar

Sayılarla

Jamieson ve arkadaşlarının deneyinde 50 genç yetişkin vardı: 25 kadın, 25 erkek, yaş ortalaması 22'ye yakın; biri deneyi yarıda bıraktığı için analiz dışında kaldı. Katılımcılar iki soğuk yüzlü değerlendiricinin karşısında beş dakikalık bir konuşma yaptı, ardından 996'dan yedişer yedişer geriye saydı.

Liu ve arkadaşlarının meta-analizi 14 makaleden 36 bağımsız örneklemi birleştirdi. Yeniden değerlendirme, öznel stres yanıtında standart ortalama farkı yaklaşık 0,43 olan küçük-orta bir yarar gösterdi. Fizyolojik ölçümlerde fark yaklaşık −0,08'di, yani istatistiksel olarak sıfırdan ayırt edilemedi.

Pıhtılaşma tarafında von Känel ve arkadaşları 21 orta yaşlı sağlıklı erkeğe konuşma ve zihinden hesap görevi verdi. Görevden hemen sonra birkaç pıhtılaşma etkeni yükseldi; ama yükselişin bir kısmı kanın sıvı kısmının damar dışına kaymasıyla kanın koyulaşmasından geliyordu. Düzeltmeden sonra da gerçek bir hızlanma kaldı. Wirtz ve arkadaşlarının 20 ile 65 yaş arasındaki 63 erkeği kapsayan çalışmasında ise yaş ilerledikçe görevden 20 dakika sonraki pıhtılaşma artışı da büyüyordu.

Herkes için aynı mı?

Aynı fren herkeste aynı izi bırakmaz. Yaşla fark büyüyebilir: Wirtz ve arkadaşlarının bulgusu, akut stresin yaşlı bedende pıhtılaşma yatkınlığını gençtekinden daha fazla artırabildiğini düşündürüyor. Damar sertliği bilinen ya da kalp hastalığı geçirmiş biri için Austin ve arkadaşları aynı korumanın bir yüke dönüşebileceğini tartışıyor. Kanıtın kimden geldiği de önemli. Jamieson'ın katılımcıları Amerika'da bir üniversite çevresinden genç insanlardı; bu derste anılan iki pıhtılaşma çalışması yalnız erkeklerle, Wirtz'inki ayrıca ilaç kullanmayan ve sigara içmeyen erkeklerle yapıldı. Kadınlar, ileri yaştakiler ve kronik hastalığı olanlar bu sonuçlarda neredeyse görünmüyor. Cinsiyet farkı konusunda da Taylor'ın önerisi tartışmalı kaldı. Stres etkenini de herkes seçemez: Kadir'in vardiyası ve hattın kalabalığı onun elinde değil. İki işte çalışan, borç ya da ayrımcılık yaşayan biri için frene basılan an günde birkaç kez gelebilir. Tepkinin biyolojisi ortak, ama ne sıklıkla tetiklendiği yaşam koşullarına göre değişir.

Ne zaman hekime?

Korkunun ardından gelen çarpıntı ve titreme dinlenince azalır. Ama göğüste bir baskı, sıkışma ya da kola, çeneye yayılan bir ağrı başladıysa bunu "korkudan" diye açıklamaya çalışma; özellikle kalp hastalığı bilinen biri için bu, 112'yi aramayı gerektirir. Bayılmak ya da kalbin dinlenirken de düzensiz atması da aynı sınıfa girer. Hiçbir tetikleyici yokken tekrarlayan yoğun korku nöbetlerini aile hekimine anlat; nedenini muayene ayırır. Kadir'inki gibi sarsıcı bir olaydan haftalar sonra o an gözünün önüne gelip uykunu bölüyorsa, o hatta çalışmaktan kaçınmaya başladıysan, aile hekimi ya da psikiyatri bunun konuşulacağı yerdir. Kendine zarar verme düşüncesi aklından geçiyorsa yalnız kalma ve 112'yi ara.

Kendi hayatında

Stres tepkisini tanımanın ilk yararı, onu bir arıza belirtisi sanmamaktır. Zor bir telefondan sonra kalbin çarpıyor, ellerin titriyorsa, beden seni o ana hazırlamıştır. Birleşik kanıt bu yorumun bedeni sakinleştirdiğini göstermese de, nasıl hissettiğini değiştirebiliyor. İkinci yararı, dikkati doğru yere çevirmektir: Tepkinin ne kadar şiddetli başladığından çok, ne kadar sürede söndüğü önemlidir. Kadir'in titremesi bir saatte bitti; çay, oturup soluklanmak ve vardiyanın bitmesi buna yardım etti. Tepkiyi bastırmak yerine ona kapanacak alan açmak daha gerçekçi bir hedef.

Kapanış

1. Stres tepkisi bedenin tehdide ya da zor bir talebe verdiği eşgüdümlü bir yanıttır: Sempatik-adrenal-medüller kol saniyeler içinde noradrenalin ve adrenalinle kalbi, soluğu, kan şekerini değiştirir; HPA ekseni dakikalar içinde daha uzun süren hormonal bir dalga ekler.
2. Kısa süreli tepki bir uyum aracıdır: Enerjiyi kaslara ve beyne yönlendirir, sindirimi yavaşlatır, kanı pıhtılaşmaya yatkın kılar, bağışıklığı geçici olarak hareketlendirir. Aynı değişiklikler yaşlıda ya da kalp hastasında yük olabilir.
3. "Biraz stres verimi artırır" eğrisi, "kadınlar ilgilenir, erkekler savaşır" ayrımı ve "stresi olumlu gör, bedenin sakinleşsin" önerisi, kanıtlarının gösterdiğinden daha kesin anlatılıyor. Dhabhar'ın çerçevesinde zararı belirleyen, tepkinin şiddetinden çok süresidir.

Beş soru

1. Kadir'in frene bastığı saniyelerde hangi kol devredeydi ve adrenalin ile noradrenalin bu kolda nereden salınır?
2. Selye'nin genel uyum sendromu hangi üç evreden oluşur ve Goldstein'in derlemesi tek tip bir stres yanıtı fikrine ne ekler?
3. Akut stres sırasında kanın pıhtılaşmaya yatkın hâle gelmesi sağlıklı bir bedende hangi işe yarar, Wirtz ve arkadaşlarının bulgusu bunu yaşla nasıl ilişkilendirir?
4. Yerkes ve Dodson'ın 1908 deneyi neyi ölçüyordu ve Teigen bu deneyin sonraki aktarımlarında neyin değiştiğini gösterdi?
5. Jamieson ve arkadaşlarının deneyindeki yeniden değerlendirme etkisi, Liu ve arkadaşlarının meta-analizinde öznel ve fizyolojik ölçümlerde nasıl ayrıştı?

Yanıtlar

Hızlı kol, sempatik-adrenal-medüller kol. Noradrenalin sempatik sinir uçlarından organlara salınır; adrenalin ise sinirlerin uyardığı böbrek üstü bezinin iç kısmından, medulladan kana karışır.

Alarm, direnç ve tükenme. Goldstein, farklı stres etkenlerinin farklı desenler ürettiğini vurgular: Bazı etkenler sinir uçlarındaki noradrenalini, bazıları medulladaki adrenalini öne çıkarır; sıkıntı içeren bir an ise medullayı ve HPA eksenini birlikte harekete geçirir.

Sağlıklı bir bedende olası bir yaralanmada kanamaya karşı korur. Wirtz ve arkadaşlarının çalışmasında yaş ilerledikçe görevden yirmi dakika sonraki pıhtılaşma artışı da büyüyordu; bu, aynı korumanın yaşlıda bir yük hâline gelebileceğini düşündürür.

Uyaran gücü ile deney hayvanlarının, güçlüğü değişen bir ayırt etme görevini ne kadar hızlı öğrendiği arasındaki ilişkiyi ölçüyordu. Teigen, sonraki kuşakların onu kaygı ve stres üzerine genel bir performans yasasına dönüştürdüğünü ve bunu özgün yazarlara mal ettiğini gösterdi.

Tek deneyde yeniden değerlendirme yapanlarda daha verimli bir kalp yanıtı görüldü. Meta-analizde ise yeniden değerlendirme öznel stresi küçük-orta düzeyde azalttı, ama fizyolojik ölçümlerde kontrol gruplarından ayırt edilemedi.

Sonraki derse köprü

Kadir'in titremesi bir saatte söndü, ertesi sabah hattına döndü. Peki fren günde birkaç kez çekilirse, ya da tepki hiç kapanmadan bir sonraki tehlike gelirse ne olur? Kısa süreli bir korumanın uzun vadede nasıl bir aşınmaya dönüşebileceğini, sıradaki derste kronik stres ve bedenin hesabını tutan bir kavramla, McEwen'in allostatik yük fikriyle tartacağız.