Uyku takip cihazları

Bir an

Çarşamba sabahı, saat yediye yirmi var. Levent Bey mutfakta, ocağın altını yakmış, çaydanlığın kaynamasını bekliyor. Gece hiç uyanmamış; kalkınca radyoyu açıp bir türküye eşlik etmiş. Sonra bileğini çeviriyor. Gece gelen bildirim duruyor: "Derin uyku: 38 dakika. Uyku skoru: 61. Bugün dinlenmeye öncelik ver."

Türkü yarıda kalıyor. Omuzlarına, on dakika önce orada olmayan bir yorgunluk çöküyor.

Eşi Gülseren Hanım ekmeği kesiyor. "Şarkı söylüyordun," diyor. "Saate baktın, sustun."

"Otuz sekiz dakika," diyor Levent Bey. "İnternette okudum, derin uyku en az bir buçuk saat olmalıymış." Üç haftadır skoru yükseltmek için uğraşıyor: akşam çayını kesmiş, dokuz buçukta yatağa giriyor. Uykusu gelmeden yattığı için yarım saat, bazen bir saat tavanı seyrediyor. Gece bir uyanırsa ilk iş bileğine bakıyor. Skor ise yerinden kıpırdamıyor.

"Bu saat bana önce yaşımı söyledi, sonra kalbimi," diyor. "Şimdi de uykumu. Hangisine inanayım, aynaya mı ona mı?"

Soru

Bileğindeki cihaz uykunu neyle ve ne kadar doğru tahmin eder, sabah gelen skor neyin ölçüsüdür ve o sayıya yetişme çabası uykunun kendisini nasıl bozabilir?

Nasıl işler

Vardiyalı çalışan birinin uykusu takvimle çatışır; Levent Bey'inki ise bir ekranla. İkisinde de soru aynı: uykuyu kim tanımlıyor?

Uykunun evreleri dersindeki laboratuvar gecesinde uyku beyin dalgalarından, göz hareketlerinden ve kas gerginliğinden okunuyordu. Bu kayıt polisomnografidir ve hâlâ ölçüttür. Bilekteki cihaz ise beyin dalgası görmez. Uykuyu iki dolaylı işaretten tahmin eder: hareketten ve kalpten.

Tüketici saatleri bu hareket ilkesine nabzını ölçmek dersindeki ışıkla nabız okumasını ve otonom sinir sistemi dersindeki kalp hızı değişkenliğini ekler. Algoritma bu izleri birleştirip her yarım dakikalık dilime bir etiket verir.

Zayıf nokta yöntemin mantığından gelir. Kıpırdamadan yatan ama uyanık olan biri, cihaz için uyuyordur. Levent Bey'in tavanı seyrettiği yarım saatin bir kısmı da büyük olasılıkla uyku sayıldı. Cihazlar uykuyu iyi yakalar, uyanıklığı kaçırır; toplam uykuyu olduğundan uzun, gece uyanık geçen süreyi olduğundan kısa gösterme eğilimindedir. Evreleri ayırmak daha da zordur: beyin dalgasıyla tanımlanan derin uykuyu beyni görmeden tahmin etmek gerekir.

Sabahki "uyku skoru" ise bir ölçüm değil, bir formüldür. Hangi bilginin ne ağırlıkla girdiğini şirket açıklamaz; bir yazılım güncellemesi aynı geceye başka bir puan verebilir. Her üreticinin puanı yalnız kendi formülü içinde anlam taşır.

Döngü tanıdık: sayı düşük gelir, kişi yatakta daha uzun kalır, yatakta uyanık geçen süre artar, uyku bölünür, sayı yine düşük gelir. İnsomnia ve BDT-İ dersinde yatakta uzun kalmak uykusuzluğu sürdüren davranışlar arasındaydı; burada onu bir ekran besliyor. İnternette belirti aramak dersinde tanımlanan sağlık kaygısıyla akrabalık kurmak zor değil: belirsiz bir veri, sürekli kontrol, kontrolün getirdiği kısa rahatlama ve ardından yeni bir kuşku.

Kanıt

Yaygın yanılgılar

Sayılarla

Chinoy ve arkadaşlarının çalışmasına 34 sağlıklı genç yetişkin katıldı; yaş ortalaması 28'di. Her biri üç gece laboratuvarda uyudu; biri bilerek bölündü. Cihazlar polisomnografinin uyku dediği yarım dakikalık dilimlerin en az yüzde 93'ünü doğru tanıdı; uyanık dilimleri doğru tanıma oranı ise cihaza göre yüzde 18 ile 54 arasında kaldı. En iyi cihaz bile uyanık anların neredeyse yarısını uyku diye yazdı.

Lee ve arkadaşlarının 75 katılımcısında evre ayrımındaki uyum puanı, sıfırla bir arasında, en iyi cihazda 0,69, en kötüsünde 0,26 çıktı.

Gavriloff'un 63 kişilik deneyinde olumsuz geri bildirimin zihinsel açıklıktaki etki büyüklüğü 0,79, yorgunluktaki 0,55'ti; dikkat testindeki fark 0,12'de kaldı.

Jahrami ve arkadaşlarının 523 kişilik örnekleminin yüzde 35,8'i düzenli olarak uyku cihazı kullanıyordu. Ölçütlerin ne kadar sıkı tutulduğuna göre ortosomni sıklığı bütün örneklemin yüzde 3,0'ı, 8,6'sı ya da 14,0'ı olarak hesaplandı; bu üç ayrı sayı, kavramın henüz ortak bir tanımı olmadığını da gösteriyor.

Tangari ve arkadaşlarının incelediği 20.991 sağlık uygulamasının yüzde 88'i kullanıcı verisi toplayabilecek kod içeriyordu; yüzde 28,1'inin hiç gizlilik politikası yoktu.

Herkes için aynı mı?

Cihazlar en çok, ölçüme en çok ihtiyaç duyulan gecelerde yanılıyor. Chinoy'un cihazları bölünmüş gecelerde daha kötü çalıştı; de Zambotti ve arkadaşlarının aktardığı çalışmalardan birinde bir bileklik uykusuzluk yaşayanların toplam uykusunu belirgin biçimde fazla gösterdi.

Lee'nin çalışmasında başarı beden kitle indeksine ve apne indeksine göre değişti, cinsiyete göre pek değişmedi. Nabız sensörünün farklı ten tonlarında nasıl okuduğu nabzını ölçmek dersinde tartışılmıştı: oradaki tek çalışma anlamlı fark bulmamıştı.

Yaş da yorumu değiştirir. Uykunun evreleri dersindeki meta-analize göre yavaş dalga uykusunun payı yetişkinlikte yaşla azalıyor. Elli iki yaşındaki Levent Bey'in sayısını internetteki tek bir eşikle kıyaslamak yaşı da yok sayar.

Kaygıya yatkın biri için aynı sayı daha ağır gelir; Baron'un hastalarında veri mükemmeliyetçi bir arayışa dönüştü.

Ne zaman hekime?

Cihazın verisi değil, gündüzün nasıl geçtiği belirleyicidir. Gece uyumak için fırsatın olduğu hâlde haftanın çoğu gecesi aylardır uyuyamıyor, ve gündüzlerin bundan etkileniyorsa, aile hekimine bunu bir sağlık sorunu olarak götür. Eşin ya da oda arkadaşın uykuda nefesinin kesildiğini görüyorsa, gündüz toplantıda ya da direksiyonda gözlerin kapanıyorsa, cihazın "iyi uyudun" demesine bakmadan muayene iste ve tanığını da götür. Gece gelen düzensiz ritim bildiriminin ekran görüntüsü de, kalp ritmi dersinde olduğu gibi, hekime götürülür. Veriyi günde onlarca kez açıyor ya da düşük bir sayı yüzünden planlarını iptal ediyorsan, bu kaygı da bir görüşmeyi hak eder.

Kendi hayatında

Cihaz işe yaramaz değil, yanlış soruya cevap veriyor. Baron ve arkadaşları onu dakikaları değil düzeni izlemek için kullanmayı öneriyor: kaçta yattığını, kaçta kalktığını, hafta sonu saatlerinin ne kadar kaydığını iyi gösterir. Hastalarından cihazın yanında yazılı bir uyku günlüğü de istiyorlar. İnsomnia ve BDT-İ dersindeki tedavinin kararları da cihaza değil o günlüğe dayanır.

Levent Bey için ilk adım, skoru açmadan önce kendine nasıl uyandığını sormak. Bildirimleri kapatmak ya da cihazı bir haftalığına çekmeceye koymak da birer seçenek.

Verinin nereye gittiği de sorulmalı. 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu'nun 6. maddesi sağlık verisini özel nitelikli sayar ve işlenmesini sıkı koşullara bağlar; ama onay kutusunu işaretleyen sensin. Verinin kimlerle paylaşıldığına ayarlardan bakmak birkaç dakika sürer.

Kapanış

Uyku modülünde her ders gecenin başka bir sorusunu sordu. Uykunun evreleri, NREM ile REM'in gece içindeki döngüsünü açtı. Ne kadar uyku?, önerilen sürelerin kaynağını ve bireysel farkı tarttı. Uykusuzluğun bedeli, kısa uykunun dikkatte ve metabolizmada bıraktığı izi gösterdi. Uyku hijyeni, kurallar listesinin tek başına neden sınırlı kaldığını sordu. İnsomnia ve BDT-İ, kronik uykusuzlukta ilk basamağın neden bir ilaç değil yapılandırılmış bir terapi olduğunu anlattı. Uyku apnesi, horlamanın ardındaki solunum durmalarının neden çoğu kişide tanısız kaldığını sordu. Uyku ilaçları ve melatonin, hapın kazancını ve riskini, melatoninin uyutucu değil saat ayarlayıcı oluşunu tarttı. Vardiya ve jet lag, iç saat takvimden kopunca ödenen bedeli ve uyum ilkelerini ele aldı. Son ders, uykuyu ölçen cihazın kendisinin ne zaman sorun olabileceğini sordu.

1. Tüketici uyku cihazları uykuyu hareketten ve nabızdan tahmin eder; uykuyu iyi yakalar, uyanıklığı kaçırır ve evreleri, özellikle derin uykuyu, tutarsız ayırır.
2. Uyku skoru, algoritması açıklanmayan bir şirket formülüdür; Amerikan Uyku Tıbbı Akademisi tüketici cihazlarının uyku bozukluklarının tanısında kullanılamayacağını, ama hekimle konuşmayı zenginleştirebileceğini söylüyor.
3. Ortosomni, veriyi kusursuzlaştırma çabasının yatakta fazladan zamana ve kaygıya, onların da daha kötü uykuya yol açtığı örüntüdür; cihaz en iyi, düzeni izlemek için ve bir uyku günlüğüyle birlikte kullanılır.

Beş soru

1. Bilekteki bir cihaz, kıpırdamadan yatan ama uyanık olan birini neden uyuyor sayar ve bu durum toplam uyku tahminini hangi yöne iter?
2. Chinoy ve arkadaşlarının çalışmasında cihazların uykuyu ve uyanıklığı tanıma oranları ne kadardı ve başarıları hangi gecelerde düştü?
3. Baron ve arkadaşlarının üç hastasında ortak olan davranış neydi ve bu davranış uykusuzluğu nasıl besleyebilir?
4. Gavriloff ve arkadaşlarının deneyi, Levent Bey'in sabah bildirimi gördükten sonra yorgunluk hissetmesini anlamaya nasıl yardım eder?
5. Smith ve arkadaşlarının kılavuzu ile Khosla ve arkadaşlarının tutum belgesi arasındaki fark, klinik aktigrafi ile tüketici saati arasındaki ayrımı nasıl açıklar?

Yanıtlar

Cihaz uykuyu hareketsizlikten çıkarır ve beyin dalgası görmez; sessizce uzanan uyanık biri onun için uyuyordur. Bu yüzden toplam uykuyu uzun, gece uyanık geçen süreyi kısa gösterir.

Uyku dilimlerinin en az yüzde 93'ünü, uyanık dilimlerin ise yüzde 18 ile 54'ünü doğru tanıdılar. Başarı bilerek bölünmüş gecelerde düştü.

Üçü de cihazın gösterdiği uyku süresini artırmak için yatakta fazla zaman geçiriyordu. Yatakta uyanık geçen süre arttıkça yatak uyanıklıkla eşleşir ve uyku daha da bölünebilir; BDT-İ'nin uyku kısıtlaması tam bu süreyi azaltmayı hedefler.

Deneyde gerçek uykudan bağımsız olarak "kötü uyudun" denen kişiler gün içinde kendilerini daha yorgun ve daha az zihnen açık bildirdi, ama dikkat testinde fark çıkmadı. Levent Bey'in türküsünün yarıda kalması da gecenin değil, sayının etkisi olabilir.

Kılavuz onaylı tıbbi aktigrafiyi uykusuzlukta ve biyolojik saat bozukluklarında koşullu öneriyor; tutum belgesi doğrulanmamış tüketici cihazlarını tanıda kullanılamaz sayıyor. Aynı hareket ilkesi, doğrulamadan geçince klinik araca dönüşüyor.

Sonraki derse köprü

O sabah Levent Bey'in omuzları bir sayı yüzünden ağırlaştı; bedeni ortada hiçbir tehlike yokken küçük bir alarm verdi. Stres, Dinlenme, Toparlanma modülü bu alarmın kendisiyle açılıyor: 32.1 "Stres tepkisi", bedenin hızlı ve yavaş iki koldan kurduğu alarmın neye yaradığını ve kapanmasının neden önemli olduğunu soruyor.