Spor salonunun sağlık kültürü

Bir an

Çarşamba gecesi, üniversite spor salonunun buharlı soyunma odası. Yiğit dolabının önünde ayakkabısını bağlıyor: yirmi yaşında, meslek yüksekokulunda elektrik okuyor, akşamları markette kasada. Salona geleli üç ay oldu; kollarını her sabah aynada ölçüyor ve üç haftadır bir değişim göremiyor.

Arka sırada iki genç alçak sesle konuşuyor. "Sekiz haftada on kilo aldı, gördün mü? Doğal yolla bu imkânsız." Öteki gülüyor: "Herkes yapıyor abi. Kür bitince toparlanıyorsun, o kadar." Telefonda bir fitness hesabının videosu dönüyor; altında yüzlerce yorum, çoğu aynı soruyu soruyor: "Natty or not?" Doğal mı, değil mi?

Yiğit çıkışta, bankta dizini sarmaya çalışan Taylan'ın yanında duruyor. Taylan kırk dört yaşında, belediyede itfaiye eri, yirmi yıldır bu salonda kuvvet kaldırma çalışıyor. "Abi, sen hiç yaptın mı? Herkes yapıyormuş."

Taylan bandı bırakıyor. "Herkes yapmıyor. Ama işe yaradığı doğru, onu sana kimse yalan diye satmasın. Mesele, bedelini kimin, ne zaman ödediği." Kapıdan geçen antrenör Okan bir an duruyor, Yiğit'e başıyla selam veriyor.

Soru

Spor salonu kültürü sağlık için hangi iyi alışkanlıkları taşır, hangi normlar insanı anabolik-androjenik steroidlere yaklaştırır; bu ilaçların kalbe, hormon eksenine ve ruh hâline etkisi hakkında kanıt ne söylüyor?

Nasıl işler

Spor takviyeleri dersi raftaki kavanozları sınadı. Bu ders, rafa konmayan ama soyunma odasında konuşulan maddelere bakıyor.

Önce salonun iyi tarafı: salon bir topluluktur. Birlikte çalışanlar birbirini gelmeye zorlar, teknik bilgi ustadan çırağa geçer, Taylan gibi biri yeni gelene dizini nasıl saracağını gösterir.

Aynı topluluk bazı normları da taşır. Birincisi hız beklentisidir: kas kazancı aylar ve yıllar içinde, yavaşlayarak gelir; üç aylık bir üyenin ilk hızlı ilerlemesinin durulması olağandır, ama salon dili bunu "takıldın" diye okur. İkincisi kıyas ölçütüdür: sosyal medyadaki fiziklerin bir kısmı ışıkla, açıyla ve kimi zaman ilaçla üretilir; "natty or not" tartışmaları ölçütün ne kadar kaydığını gösterir. Üçüncüsü sessizliktir: ilaç kullanımı konuşulur ama hekimle konuşulmaz.

Testosteronu cinsiyet hormonları dersinde tanıdık. Dışarıdan bol miktarda geldiğinde beyin bunu görür ve testisi uyaran iki hormonu kısar; erkek üreme sistemi dersinde bu frenin testisi nasıl susturduğunu ve sperm üretimini azalttığını konuştuk. "Kür bitince toparlanıyorsun" cümlesinin sorusu burada başlar: fren kalkınca sistem ne kadar sürede, ne kadar eksiksiz geri döner?

Kullananların bir kısmında arkada başka bir şey de yatar: aynadaki bedenin hiçbir zaman yeterince büyük görünmemesi.

Kanıt

Etkinin varlığı da kanıtlı: Bhasin ve arkadaşlarının 1996'da New England Journal of Medicine'de yayımladığı denemede, tedavi düzeyinin üstünde testosteron alan ve ağırlık çalışan sağlıklı erkekler on haftada ortalama 6,1 kilogram yağsız kütle kazandı. Taylan'ın "işe yaradığı doğru" cümlesi bu yüzden dürüst. Endokrin Derneği'nin Pope ve arkadaşlarınca yazılan 2014 bildirgesi ise kullananların çoğunun sporcu değil, yarışmayan ağırlık çalışanları olduğunu vurguluyor; karaciğer sorunları da bu bildirgenin listesinde, doğal güvenli midir dersinde tanımlanan hepatotoksisitenin bir başka kaynağı olarak. Etiket: Çerçeve.

Yaygın yanılgılar

Sayılarla

Sagoe'ya göre her yüz erkekten yaklaşık altısı bu ilaçları en az bir kez kullanmış. Kadınlar için Piatkowski ve arkadaşlarının 2024 derlemesi genel nüfusta yüzde 1,4, salon kullanıcıları ve sporcularda yüzde 4,4, vücut geliştirenlerde yüzde 16,8'lik oranlar hesapladı.

Baggish'te kalbin her atımda pompaladığı kan oranı, ejeksiyon fraksiyonu, kullananlarda ortalama yüzde 52, kullanmayanlarda yüzde 63'tü. Halen kullananlarda yüzde 49, ara vermiş olanlarda yüzde 58'di.

Rasmussen'in eski kullanıcılarının yüzde 27'sinin testosteronu referans sınırın altındaydı; kontrollerde bu oran sıfırdı. Aynı grupta depresif belirti yüzde 24, cinsel istekte azalma yüzde 40 sıklıktaydı. Horwitz'in kohortunda yıllık hastane başvurusu kullananlarda ortanca 0,81, kontrollerde 0,36'ydı.

Türkiye'de bu ilaçları salon dışında kullananların oranına dair ulusal, güvenilir bir sayı kolay bulunmuyor.

Herkes için aynı mı?

Kadınlarda risk başka bir yüze sahiptir. Havnes ve arkadaşlarının 2021 tarihli görüşme çalışmasında 16 kadının çoğu bu ilaçlara güvendiği bir partner, arkadaş ya da antrenör aracılığıyla başlamıştı; birçoğu ses kalınlaşması ve klitoris büyümesi gibi erkekleştirici etkilere hazırlıksızdı. Yazarlar bu etkilerin kalıcı olabileceğini vurguluyor; kadınların en zor kabullendiği değişiklik, kullanımı herkese duyurabilen ses kalınlaşmasıydı.

Çocuk sahibi olmak isteyen bir erkek için testisin susması doğrudan bir doğurganlık meselesidir: Rasmussen'in çalışmasında halen kullananlarda sperm üretimini yansıtan iki hormon, inhibin B ve anti-Müller hormonu, belirgin biçimde düşüktü. Ailesinde erken yaşta kalp hastalığı olan, tansiyonu ya da kolesterolü zaten yüksek biri Baggish'in gösterdiği yüke daha yüksek bir başlangıçtan girer.

Kas dismorfisi yalnız erkeklerde görülmez; Pope'un ilk tanımında kadın vakalar da vardı. Yeme bozuklukları modülünde konuşulan beden kaygısının erkeklerde sık görülen kas odaklı bir yüzü de var: aynı kaygı bir kişide yemeyi, bir başkasında iğneyi yönetebilir.

Ne zaman hekime?

Kullanmaya devam eden biri için en tehlikeli durum sessizliktir. Baggish'in gösterdiği kalp yükü düşünüldüğünde, dinlenirken başlayan göğüs sıkışması ya da bayılacak gibi olmayla gelen çarpıntı beklenmez, 112 aranır; ekibe kullanılan maddeyi söylemek tedaviyi değiştirebilir. Enjeksiyon yerinde günler içinde büyüyen kızarıklık, sıcaklık ve ateş apse olabilir. Bırakıp haftalar sonra derin bir isteksizlik, uykusuzluk, cinsel istekte belirgin düşüş ya da kendine zarar verme düşünceleri başlarsa bunu "kür sonrası düşüş" diye beklemeye bırakma; bu tablo tedavisi olan bir sorundur.

Bırakmak isteyen biri için yol aile hekiminden başlar; kan değerleri, tansiyon ve gerekirse endokrinoloji ile psikiyatri yönlendirmesi oradan açılır. Avustralya Aile Hekimliği Dergisi'nde Eu ve arkadaşlarının 2026 tarihli yazısı, damgalama ve gizlilik kaygısının kullanımı saklatabildiğini, yargılamayan bir zarar azaltma yaklaşımının ise konuşmayı kolaylaştırdığını yazıyor.

Kendi hayatında

Taylan'ın cümlesinin iki yarısı da doğru: Bhasin etkinin gerçek olduğunu gösterdi, ötekiler bedelin nerede tahsil edildiğini. Bir salon kültürünü değerlendirirken sorulacak soru "burada kim ilaç kullanıyor?" değil, "burada ilerleme neye göre ölçülüyor?" sorusudur. Üç aylık bir üyenin yavaşlaması bir başarısızlık değil, beklenen eğridir. Telefondaki fiziğin nasıl üretildiğini bilemezsin; kendi defterindeki tekrar ve ağırlık ise sana aittir.

Türkiye'de testosteron içeren ilaçlar için Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu'nun düzenlemesi, Tüm Eczacı İşverenler Sendikası'nın Kasım 2024'te aktardığına göre, bu ilaçları yalnız elektronik reçeteyle ve eczaneye atanan bir kotayla verilebilir hâle getirdi. Soyunma odasında elden dolaşan bir şişe bu zincirden geçmez. Lisanslı yarışan biri için bir de doping kontrolü vardır; takviye dersindeki kesin sorumluluk ilkesi burada da geçerlidir.

Kapanış

1. Spor salonu topluluğu bilgi, destek ve süreklilik sağlar; aynı topluluk hız beklentisi, sosyal medya kıyası ve konuşulmayan ilaç kullanımı gibi riskli normlar da taşır.
2. Anabolik-androjenik steroidler kas kazancını gerçekten artırır; bedeli kalpte zayıflama ve plak, yıllarca sürebilen düşük testosteron ve depresyon, enjeksiyonla bulaşan enfeksiyonlar ve kadınlarda kalıcı olabilen erkekleştirici etkilerdir.
3. Kaçak ürünün içeriği belirsizdir; kullanan ya da bırakmak isteyen biri için en güvenli adım hekimle açık konuşmaktır ve bu konuşmanın amacı yargı değil izlemdir.

Beş soru

1. Sagoe'nun meta-analizi yaşam boyu kullanımda erkek ve kadın oranlarını nasıl verdi, oranı yükselten etkenlerden biri neydi?
2. Baggish'in çalışmasında kalp ultrasonu ve koroner tomografi kullananlarla kullanmayanlar arasında hangi farkları gösterdi?
3. "Kür bitince toparlanırsın" cümlesini Rasmussen ve Kanayama'nın bulguları nasıl sınar?
4. Chegeni'nin meta-analizi saldırganlık konusunda ne buldu ve bu bulgu neden salondaki kullanıma doğrudan taşınamaz?
5. Hill ve Waring'in anketi kullanıcıların sağlık hizmetinden neden uzak durduğunu ve hekimler tarafındaki eksikliği nasıl gösterdi?

Yanıtlar

Erkeklerde yüzde 6,4, kadınlarda yüzde 1,6; fark anlamlıydı. Örneklemin sporculardan oluşması, verinin görüşmeyle mi ankete mi toplandığı ve erkek oranı sonucu değiştiren etkenlerdi.

Kullananlarda pompalama gücü ve gevşeme işlevi daha zayıftı, ejeksiyon fraksiyonu yüzde 52'ye karşı 63'tü; koroner plak hacmi daha büyüktü ve kullanım süresi uzadıkça artıyordu.

Rasmussen'de bırakalı ortalama iki buçuk yıl olanların yüzde 27'sinin testosteronu referans sınırın altındaydı. Kanayama'da yedi eski kullanıcı bırakma döneminde majör depresyon yaşamıştı; dördü için bu ilk depresyondu.

Kendi bildirilen saldırganlıkta küçük bir artış buldu; gözlemci ölçümlerinde ve uzun süreli denemelerde artış görülmedi. Denemeler etik nedenlerle salondaki gibi birden çok maddeyi uzun süre ve yüksek miktarda veremez.

Kullanıcıların yüzde 72'si azarlanmaktan korkuyor, yüzde 71'i kullanımını söylemiyordu. Hekimlerin yüzde 97'si eğitim almamıştı, yüzde 82'si izlem için hangi kan testlerinin gerektiğini bilmiyordu.

Sonraki derse köprü

Taylan'ın yirmi yılı ilacın değil, alışkanlığın hikâyesi: sıkıldığı, sakatlandığı, ilerlemenin durduğu dönemlerde de salona geri dönmenin. Hareketi başlatmak bir beceri, onu sürdürmek başka bir beceri. Bir egzersiz alışkanlığı neden bazı insanlarda kalıcılaşır, bazılarında birkaç haftada söner? 30.10 bu sorunun peşine düşüyor.