Geri çekilen makale

Bir an

Salı akşamı Sevgül, okulun veli mesaj grubunu okuyor. Ertesi hafta ilkokul öğrencilerine okulda aşı yapılacağı duyurulmuş. Bir veli, Nermin Hanım, uzun bir mesaj yazmış: "Bu aşının otizme yol açtığı dünyanın en saygın tıp dergisinde yayımlandı. Lancet'te. İnanmayan buyursun okusun." Altında bir bağlantı var. Birkaç veli "kalp" işareti bırakmış, biri "biz de imzalamayacağız" yazmış.

Sevgül bağlantıyı açıyor. Gerçekten de Lancet'in sitesinde, 1998 tarihli bir makale. Yazar listesi uzun, başlık teknik terimlerle dolu. Ama sayfanın her yerinde, kırmızı harflerle ve çapraz bir damgayla aynı kelime yazıyor: "RETRACTED". Geri çekildi.

Sevgül bir süre ekrana bakıyor. Nermin Hanım yalan söylemiyordu: makale gerçekten o dergide yayımlanmıştı. Ama eksik söylüyordu. Sevgül kendine soruyor: Bir dergi bir makaleyi geri çektiyse, o makale neden on yıllar sonra hâlâ veli gruplarında dolaşıyor? Ve geri çekilmiş olması tam olarak ne anlama geliyor?

Soru

Bir bilimsel makalenin geri çekilmesi ne demektir, hangi nedenlerle olur ve geri çekilmiş bir makalenin yaydığı iddia neden yıllar boyunca dolaşmaya devam edebilir?

Nasıl işler

Bir araştırma bilimsel bir dergide yayımlanmadan önce genellikle bir denetimden geçer.

Hakem değerlendirmesi önemli bir süzgeçtir, ama bir doğruluk garantisi değildir. Hakemler ham veriyi çoğunlukla görmez; yazarların bildirdiği şeyin gerçekten yaşanıp yaşanmadığını denetleyemez. Uydurulmuş ya da çarpıtılmış bir veri, iyi yazılmış bir makalede kusursuz görünebilir. Analizi sonuca bakarak şekillendirmek (3.2) ya da yalnız olumlu ölçümleri öne çıkarmak (3.1) da hakemin gözünden kaçabilir. Bu yüzden bilim, yayından sonra da işleyen bir düzeltme yoluna ihtiyaç duyar.

Geri çekmenin nedenleri farklıdır. Bazen yazarlar kendi analizlerinde dürüst bir hata bulur ve makaleyi kendileri geri çeker; bu, bilimin sağlıklı işleyişinin bir parçasıdır. Bazen veriler tekrar üretilemez ya da laboratuvarda bir karışıklık ortaya çıkar. Bazen de veri uydurma, çarpıtma, başkasının çalışmasını kendine mal etme ya da etik onay olmadan araştırma yapma gibi bilimsel suistimal söz konusudur. Geri çekme bildirimini okumak, hangisinin geçerli olduğunu anlamanın tek yoludur.

Geri çekmenin bir sınırı vardır: makaleyi okumuş, alıntılamış ya da paylaşmış herkese ulaşamaz. Geri çekme dergi sayfasında olur; ama bir iddia o sayfadan çoktan çıkmış, haberlere, kitaplara, başka makalelere ve mesaj gruplarına yayılmıştır. Bu kopyaların hiçbirine "geri çekildi" damgası basılmaz. Üstelik insanların zihnindeki bir bilgi, sonradan düzeltilse bile kolay silinmez; yanlış iddia, düzeltmesinden daha akılda kalıcı olabilir.

Kanıt

Sevgül'ün açtığı makale, geri çekme tarihinin en çok bilinen örneklerinden biridir.

Makalenin geri çekilmesi tek bir adımda olmadı. 2004'te on yazar, Lancet'te Retraction of an interpretation başlıklı bir mektupla makaledeki yorumu, yani aşıyla bağ kuran kısmı geri çektiklerini bildirdi.

Peki geri çekme sonrasında bu makale bilim dünyasında nasıl anıldı?

Yaygın yanılgılar

Sayılarla

Wakefield'ın makalesi on iki çocuğu kapsıyordu: ortalama yaşları altıydı ve on biri erkekti. Ailelerin aşıyla ilişkilendirdiği çocuk sayısı sekizdi. Kontrol grubu yoktu, çocuklar rastgele seçilmemişti ve hepsi belirli yakınmalarla aynı birime yönlendirilmişti. 2.3'te gördüğümüz gibi, iki şeyin birlikte görülmesi neden olduğunu göstermez; bu çalışma, birlikte görülmeyi bile sistemli olarak ölçmemişti.

Makaleden yirmi bir yıl sonra yayımlanan bir Danimarka kohort çalışması, Hviid ve arkadaşlarının Measles, mumps, rubella vaccination and autism: a nationwide cohort study (Ann Intern Med, 2019) makalesi, 657.461 çocuğu izledi. Aşılanan ve aşılanmayan çocuklarda otizm tanısı karşılaştırıldığında tehlike oranı 0,93 bulundu; güven aralığı 0,85 ile 1,02 arasında uzanıyordu ve 1'i içeriyordu. Yani aşının otizm riskini artırdığına dair bir işaret yoktu.

Suelzer ve arkadaşları, Wakefield makalesine atıf yapan 1.153 yayını inceledi. Bunların 838'i, yani yüzde 72,7'si makaleyi olumsuz anlamda andı; 106'sı, yüzde 9,2, yalnızca geçerken andı; 94'ü, yüzde 8,2, bulgularını onaylar biçimde aktardı. 2005–2010 arasında yayımlanan 322 yayının 123'ü, yüzde 38,2, 2004'teki kısmi geri çekmeden söz etti. 2010'daki tam geri çekmeden sonra, 2011–2018 arasındaki 502 yayının 360'ı, yüzde 71,7, geri çekmeyi belirtti. Bu da tam geri çekmeden sonra bile, bilimsel yayınların yaklaşık her dört atıfından birinde geri çekmenin anılmadığı anlamına geliyor.

Herkes için aynı mı?

Geri çekilmiş bir makalenin etkisi herkese aynı biçimde ulaşmaz. İngilizce okuyamayan ya da dergi sitelerini kullanmaya alışık olmayan biri, "geri çekildi" damgasını hiç görmeyebilir; yalnızca Türkçe bir mesaj grubunda dolaşan özeti görür. Bu yüzden geri çekmenin yükü, en az erişimi olan okurun üzerine en ağır biçimde biner.

Ebeveynler için durum daha da hassastır. Bir çocuğu korumak için verilen karar, korkuya en açık olan karardır; bir veli grubunda gelen tek bir mesaj, düzeltmesinden çok daha hızlı yayılabilir. Okulda, mahallede ya da ailede bir iddiayı paylaşan kişi çoğunlukla kötü niyetli değildir; Nermin Hanım da büyük ihtimalle çocuğunu korumaya çalışıyordu. Doğru bilgiyi paylaşırken bu kaygıyı küçümsememek, düzeltmenin karşı tarafa ulaşma ihtimalini artırır.

Ne zaman hekime?

Çocuğuna yapılacak bir aşı hakkında bir mesaj, haber ya da makale yüzünden kaygılanıyorsan, aşı randevusunu iptal etmek yerine bu kaygıyı aile hekimine ya da çocuğunun hekimine götür; okuduğun metni de yanında götürebilirsin. Çocuğunun bir aşıdan önce bilinen bir alerjisi, ağır bir hastalığı ya da bağışıklık sistemini etkileyen bir tedavisi varsa bunu aşıdan önce hekime mutlaka söyle. Aşıdan sonra yüksek ateş, uzun süren ağlama, aşı yerinde giderek büyüyen kızarıklık ya da şişlik görürsen hekime başvur. Aşıdan kısa süre sonra dudakları, göz kapakları ya da dili şişen, hırıltıyla nefes alan ya da gevşeyip tepkisizleşen bir çocuk için vakit kaybetmeden 112 aranır.

Kendi hayatında

Sevgül'ün yaptığı şey basitti: bağlantıyı açtı ve makalenin bugünkü durumuna baktı. Bunu her makale için yapmanın birkaç kolay yolu var.

Kapanış

1. Hakem değerlendirmesi önemli bir süzgeçtir ama doğruluk garantisi değildir; uydurulmuş ya da çarpıtılmış bir veri hakemden geçebilir.
2. Geri çekme, bir derginin bir makalenin bulgularına artık güvenilemeyeceğini resmen duyurmasıdır; makale damgalı olarak kalır, ama kopyaları ve alıntıları damgasız dolaşır.
3. Wakefield'ın makalesi on iki yıl sonra geri çekildi; geri çekmeden sonra bile bilimsel atıfların yaklaşık dörtte birinde geri çekme belirtilmedi.

Beş soru

1. Hakem değerlendirmesi neden uydurulmuş bir veriyi her zaman yakalayamaz?
2. Bir makalenin geri çekilme nedenleri nelerdir? Bunlar arasında bilimin sağlıklı işleyişinin parçası sayılan hangisidir?
3. Wakefield'ın makalesinin geri çekilme süreci hangi adımlardan geçti?
4. Suelzer ve arkadaşlarının çalışması, geri çekmeden sonra bile hangi sorunun sürdüğünü gösterdi?
5. Nermin Hanım'ın mesajındaki bilgi yanlış mıydı, eksik miydi? Neden?

Yanıtlar

Çünkü hakemler ham veriyi çoğunlukla görmez ve yazarların bildirdiği şeyin gerçekten yaşanıp yaşanmadığını denetleyemez; iyi yazılmış bir makalede uydurulmuş bir veri kusursuz görünebilir.

Dürüst bir hata, verilerin tekrar üretilememesi, laboratuvar karışıklığı ya da veri uydurma, çarpıtma ve etik ihlal gibi bilimsel suistimaller. Yazarların kendi hatalarını bulup makaleyi geri çekmesi bilimin sağlıklı işleyişinin bir parçasıdır.

1998'de Lancet'te yayımlandı; 2004'te on yazar makaledeki yorumu geri çekti; 2010'da Lancet makaleyi tamamen geri çekti; 2011'de BMJ bir başyazıyla makaleyi sahte olarak nitelendirdi.

Makaleye atıf yapan bilimsel yayınların bir kısmı, tam geri çekmeden sonra bile makalenin geri çekildiğini belirtmedi; küçük bir kısmı bulgularını onaylar biçimde aktarmayı sürdürdü.

Eksikti. Makale gerçekten Lancet'te yayımlanmıştı; ama Nermin Hanım makalenin aynı dergi tarafından geri çekildiğini ve iddianın sonraki büyük çalışmalarda desteklenmediğini söylemedi.

Sonraki derse köprü

Wakefield'ın iddiası dergide kalsaydı, belki birkaç uzmandan başkası onu hiç duymayacaktı. Bir araştırma, dergiden geniş kitleye geçtiği yolda büyür ve değişir. Sıradaki derste basın bülteninden manşete uzanan yolda abartının çoğunlukla nerede başladığını konuşacağız.