Aerobik kapasite

Bir an

Pazartesi akşamı, saat altıyı yirmi geçiyor. Üniversite spor salonunda personel saati başlamak üzere; Okan giriş masasında yeni üyelerin program kartlarını dolduruyor. Levent Bey üç aydır salona geliyor. Elli iki yaşında, üniversite matbaasında baskı şefi; gün boyu makinelerin arasında ayakta, ama yirmi yıldır spor yapmamış.

Masaya yaklaşıp bileğini uzatıyor. Ekranda bu sabah gelen bir bildirim: "Kondisyon yaşın: 58."

"Okan, ben elli ikiyim," diyor. "Bu alet bana altı yaş fazla veriyor. Dün akşam haberlerde gördüm, kondisyonu düşük olanlar sigara içenlerden daha erken ölüyormuş. Şimdi ben altı yıl erken mi gideceğim?"

Antrenörlük kursunda oksijen kapasitesinin ne olduğunu öğrenmiş, sporcuların laboratuvarda maske takıp koştuğunu görmüş. Ama bileğe takılan bir saatin bu sayıyı nereden çıkardığını bilmiyor ve bunu saklamıyor.

"Üç ay önce bu merdiveni nasıl çıkıyordunuz?" diye soruyor. Levent Bey gülüyor: ilk hafta ikinci katta durup soluklanırmış, şimdi durmuyor. "Saat bunu da biliyor mu?" diyor. "Yoksa bir sayı uydurup beni korkutuyor mu?"

Soru

Oksijen kapasitesi ile ölüm riski arasındaki ilişki ne kadar güçlü ve kademeli, bu kapasite laboratuvarda, sahada ve bilekte ne kadar doğru ölçülür ve ilişkinin ne kadarı neden-sonuç olabilir?

Nasıl işler

DSÖ hareket önerilerinin dersi etkinliğin şiddetini MET ile, yani dinlenmedeki enerji harcamasının katlarıyla ölçtü. Aynı birim bir kişinin taşıyabileceği en yüksek yükü de anlatır: koşu bandında 10 MET'e ulaşan biri, dinlenmedeki harcamasının on katına çıkabilmiş demektir. Bu tavanın adı kalp ve egzersiz dersinde konmuştu: maksimal oksijen tüketimi, VO₂maks. Kilo vermeden sağlık dersi de onun gündelik karşılığını, kardiyorespiratuvar uygunluğu tanımlamıştı.

Altın standart laboratuvar testidir. Kişi koşu bandında ya da bisiklette her birkaç dakikada ağırlaşan bir yükle tükenene kadar çalışır, ağzındaki maske soluduğu ve verdiği havayı ölçer. Yük arttığı hâlde oksijen tüketimi artık yükselmiyorsa tavana varılmıştır. Bu test pahalıdır, eğitimli personel ister ve kalp hastalığı olan birinde hekim gözetiminde yapılır. Mandsager'in ve Kokkinos'un kohortları gibi büyük çalışmalar bu yüzden maskeyi kullanmaz; koşu bandında ulaşılan en yüksek yükten MET tahmin eder.

En bilinen örnek on iki dakikalık yürüme-koşu testidir: kişi on iki dakikada gidebildiği kadar uzağa gider ve mesafe bir denklemle VO₂maks tahminine çevrilir. Cooper 1968'de saha sonuçlarını koşu bandı ölçümleriyle karşılaştırdığında yüksek bir uyum bulmuştu; sonraki araştırmacılar ise uyumu orta, hatta düşük buldu.

Bileğe gelince iş bir adım daha dolaylı olur. Akıllı saat oksijen ölçmez. Nabzını ölçmek dersindeki ışıkla nabız okumasından, kişinin girdiği yaş ve kilo gibi bilgilerden, kimi cihazlarda da yürüyüş ya da koşu sırasında toplanan verilerden bir algoritmayla tahmin üretir. "Kondisyon yaşı" gibi bir bildirim, bu tahmini bir yaşa çevirme denemesidir. Hesap yöntemi her cihazda aynı değildir.

Kapasite yaşla düşer. Fleg ve arkadaşlarının Baltimore'daki uzun izlem çalışmasında düşüş yirmili ve otuzlu yaşlarda on yılda yüzde 3 ile 6 arasındayken yetmişlerde on yılda yüzde 20'yi aştı. Ama antrenmanla yükselir de; HERITAGE ailelerinde kazancın kişiden kişiye çok değiştiği ve aile içinde benzeştiği görülmüştü.

Kanıt

Yaygın yanılgılar

Sayılarla

Blair'in kohortunda en az uygun erkeklerde yaşa göre düzeltilmiş ölüm hızı 10.000 kişi-yılda 64,0, en uygun erkeklerde 18,6 idi; kadınlarda 39,5 ve 8,5.

Kodama'nın 33 çalışması 102.980 kişiyi ve 6.910 ölümü kapsıyordu. Kapasitesi 7,9 MET'in altında olanların toplam ölüm riski, 10,9 MET ve üstündekilere göre 1,7 kattı.

Mandsager'in kohortunda katılımcıların yaş ortalaması 53,4'tü ve 13.637 kişi öldü. Düşük dilimdekilerin riski elit dilime göre yaklaşık 5 kattı. Ortalamanın altı ile üstü arasındaki fark, sigaranın ve diyabetin taşıdığı farkla aynı büyüklükteydi.

Kokkinos'un 750.302 gazisinde en düşük risk erkekte de kadında da yaklaşık 14 MET civarındaydı; en az uygun beşte birlik dilimin riski en uygun gruba göre yaklaşık 4 kattı.

Lang'ın şemsiye derlemesi 199 kohortu ve 20,9 milyon gözlemi kapsıyordu. Singh ve arkadaşlarının 42 çalışmalık analizinde, maskeyle ölçülen ve tahmin edilen kapasitenin ölümle ilişkisi benzerdi: MET başına yaklaşık yüzde 14 daha düşük risk.

Ölçüm tarafında Molina-Garcia'nın analizinde dinlenme bilgisine dayanan cihazlar kapasiteyi ortalamada kilogram başına dakikada 2,17 mililitre fazla tahmin etti; tek bir kişide hata eksi 13'ten artı 17 mililitreye uzanabiliyordu. Mayorga-Vega'nın analizinde on iki dakikalık testin laboratuvarla uyumu 0,78'lik bir korelasyondu.

Herkes için aynı mı?

Kanıtın büyük kısmı erkeklerden geliyor. Singh ve arkadaşlarının analizindeki gözlemlerin yüzde 81'i erkeklere aitti; Kokkinos'un gazileri arasında kadınlar 45.232 kişiydi, yani yaklaşık yüzde 6. Yine de kadınlarda ve erkeklerde, siyah, Hispanik ve yerli Amerikalı gazilerde, yetmişli ve seksenli yaşlarda ilişki aynı yönde ve kademeliydi. Yaşın kendisi kapasiteyi düşürdüğü için çalışmalar kişiyi kendi yaş ve cinsiyet grubuyla karşılaştırır; elli iki yaşında bir adamın sayısını yirmi yaşındaki bir koşucununkiyle kıyaslamak yanıltır. Fleg'in çalışmasında yaşla düşüş kırklı yaşlardan itibaren erkeklerde kadınlardan hızlıydı. Kalbi yavaşlatan ilaç grubunu kullanan biri, kalp hastalığı olan biri ya da gebe bir kadın için yorucu bir test ancak izleyen ekiple planlanır. Laboratuvar testi pahalıdır; saha testi yalnız bir pist ve bir saat ister.

Ne zaman hekime?

Saatin bildirdiği sayı tek başına bir randevu nedeni değildir. Ama sayının arkasında bedenin kendisi bir şey söylüyorsa durum değişir: birkaç hafta içinde, açık bir neden olmadan, eskiden rahat çıktığın yokuşta nefesinin yetmemesi; ayak bileklerinde akşamları belirginleşen şişlik; gece yattığında nefes almak için yastık sayısını artırmak. Bunları aile hekimine götür ve bileğindeki eğriyi de göster. Efor sırasında göğüste baskı ya da sıkışma hissedersen, egzersizin ortasında başın döner ve gözün kararırsa, kalbin düzensiz ve hızlı çarpmaya başlayıp dinlenince durmazsa egzersizi bırak; bu tablo geçmiyorsa 112 aranır. Kalbinden, akciğerinden ya da şekerinden izlenen bir hastalığın varsa, kendini sınamak için tükenene kadar koşacağın bir saha testine girmeden önce bunu hekiminle konuş.

Kendi hayatında

Levent Bey'in sorusunun iki yarısı var. İlki ilişkinin kendisi: büyük kohortlar, kapasitesi düşük olanların ölüm riskinin, sigara ve diyabetin taşıdığı risk kadar yüksek olabildiğini tutarlı biçimde gösteriyor. İkincisi bilekteki sayı: kaba bir tahmin, kehanet değil. Asıl bilgi eğilimdedir; üç ay önce ikinci katta duran adamın bugün durmaması, saatin söylediğinden daha az gürültülü bir veridir. Kapasitenin bir kısmı genlerde, bir kısmı yaşta, ama bir kısmı da haftalar içinde değişebilen alışkanlıklarda. Hangi hareketin sana uygun olduğu, varsa hastalıklarına ve ilaçlarına göre aile hekiminle konuşulacak bir şey.

Kapanış

1. Kapasite ile ölüm riski arasındaki ilişki kademelidir: yaklaşık her bir MET'lik fark yüzde 11 ile 17 arasında daha düşük riskle birlikte gidiyor ve en uygun dilimde bir üst sınır görülmedi.
2. Laboratuvar testi kapasiteyi ölçer, saha testi ve akıllı saat tahmin eder; tahminler topluluk düzeyinde işe yarar ama tek bir kişide hata büyüktür.
3. İlişki güçlü ve tutarlı, ama gözlemseldir: ters nedensellik ve kalıtımın payı tam ayıklanmış değil; Amerikan Kalp Derneği yine de uygunluğun muayenede rutin bakılan bir bulgu olmasını öneriyor.

Beş soru

1. Kodama'nın meta-analizine göre 1 MET'lik fark gündelik hayatta neye denk gelir ve toplam ölüm riskindeki farkla nasıl ilişkiliydi?
2. Mandsager'in kohortundaki katılımcıların kim olduğu, sonucun genellenmesini nasıl sınırlıyor?
3. Molina-Garcia'nın analizinde dinlenme bilgisine dayanan cihazlarla egzersiz bilgisine dayananlar nasıl ayrıştı?
4. Ters nedensellik kapasite ile ölüm arasındaki ilişkiyi nasıl şişirebilir ve Kjaergaard'ın genetik analizi bu tartışmaya ne ekliyor?
5. Bir saha testinin sonucu neden bir ölçüm değil de bir tahmin olarak okunmalı?

Yanıtlar

Saatte yaklaşık bir kilometre daha hızlı koşabilmeye denk gelir. Her bir MET'lik yüksek kapasite, toplam ölüm riskinde yüzde 13 daha düşük riskle birlikte gitti.

Katılımcılar bir akademik hastanede koşu bandı testine bir nedenle gönderilmiş hastalardı ve kohort geriye dönüktü. Testi isteyen bir yakınma ya da şüphe olduğu için sonuç, sağlıklı genel nüfusa doğrudan aktarılamaz.

Yalnız dinlenme bilgisini kullanan cihazlar kapasiteyi ortalamada fazla tahmin etti ve kişisel hatası çok genişti. Egzersiz sırasında toplanan bilgiyi kullananlar ortalamada isabetliydi, ama tek bir kişide hata onlarda da büyüktü.

Henüz fark edilmemiş bir hastalık hem kapasiteyi düşürüp hem ölümü yaklaştırabilir; böylece kapasitenin etkisi olduğundan büyük görünür. Kjaergaard'ın analizinde doğuştan gelen yüksek kapasite uzun yaşamla ilişkili çıkmadı, ama yöntem antrenmanla kazanılan kapasitenin rolünü sınamıyor.

Sonuç kişinin o günkü motivasyonundan, havadan ve tempoyu ayarlama becerisinden etkilenir ve mesafe bir denklemle oksijen kapasitesine çevrilir. Mayorga-Vega'nın analizinde en iyi saha testlerinin bile laboratuvarla uyumu orta ile yüksek arasındaydı.

Sonraki derse köprü

Oksijen kapasitesi bedenin dayanıklılık yüzünü anlatıyor. Ama Levent Bey'in matbaada kaldırdığı kâğıt balyaları başka bir yetenek istiyor. Sıradaki ders, 29.4, kasın tek bir çabada üretebildiği kuvvete bakıyor: elin sıkma gücü gibi basit bir ölçümün kan şekeri, kemik ve gündelik işler hakkında ne söyleyebildiğine.