Kilo neden geri alınır?

Bir an

Cumartesi akşamüstü, Tuğçe'nin Ankara'daki evi. Kuzeninin düğününe iki saat var; annesi Kayseri'den dün gelmiş, ütü masasının başında gömleğini düzeltiyor. Tuğçe dolabın en arkasından geçen bahardan kalma koyu mavi kot pantolonu çıkarıyor. O pantolonu, yirmi sekiz günlük planın sonunda dört kilo eksikken almıştı; mağazadaki aynanın önünde Defne'ye fotoğrafını bile atmıştı.

Fermuar yarıda kalıyor. Tuğçe nefesini tutup bir daha deniyor, olmuyor.

Annesi ütüyü kaldırmadan konuşuyor: "Ben sana demedim mi kızım? Bıraktın, hepsi geri geldi. Biraz irade lazım, başka bir şey değil."

Tuğçe cevap vermiyor. Aklında başka bir şey var: diyetten önce akşam yemeğinden sonra mutfağa gitmek aklına gelmezdi. Son aylarda gece onda dolabın kapağını açarken buluyor kendini. Aynı Tuğçe, aynı ev, aynı iş. Pazartesi sabahı servis durağında Defne'ye soruyor: "Gerçekten iradesizlik mi bu? Yoksa bedenim bana bir şey mi yapıyor?"

Soru

Kilo verdikten sonra beden hangi yollarla eski ağırlığına doğru çekilir, bu çekiş ne kadar güçlüdür ve verilen kiloyu yıllarca koruyanlar neyi farklı yapmıştır?

Nasıl işler

Beden kitle indeksi bir anın fotoğrafıdır; bu ders ona zamanı ekliyor.

M26'nın açılış dersi metabolik adaptasyonu tanımlamıştı: kilo kaybından sonra dinlenme harcamasının, küçülen bedenin açıklayacağından da fazla düşmesi. Orada bakılan, harcama tarafıydı. Ama harcamanın düşüşü iki parçadan oluşur ve ikisini ayırmak gerekir.

İlk parça beklenen kısımdır. Verilen kilonun bir bölümü yağ, bir bölümü yağsız kütledir: kas, organ dokusu, su. Daha küçük bir beden, daha az kasla ve daha az taşınacak ağırlıkla günde daha az enerji harcar. Bu bir bozulma değil, aritmetiktir. İkinci parça, Rosenbaum ve arkadaşlarının ölçtüğü artık kısımdır: vücut bileşimindeki değişim hesaba katıldıktan sonra da toplam harcama beklenenden düşük kalır. Rosenbaum'un çalışmasında bu fark en çok gün içindeki hafif hareketin harcamasında görüldü; dinlenme harcamasındaki pay daha küçüktü.

Fakat Polidori ve arkadaşlarına göre resmin büyük kısmı harcamada değil, iştahta. Kilo kaybından sonra leptin düşer, grelin ve açlık hissi artar; iştah hormonlarının dersi bunu ayrıntısıyla anlatmıştı. Polidori'nin ekibi bu tepkinin büyüklüğünü kalorilere çevirmeye çalıştı. Kilo verdikçe insanlar, farkında olmadan, kaybedilen her kilo için başlangıçtakinden biraz daha fazla yemeye başladı. Bu iştah artışı, aynı kişilerdeki harcama düşüşünün üç katından da büyüktü. Tuğçe'nin gece ondaki dolap kapağı, bu geri bildirimin sıradan bir görünüşü olabilir.

Bedenin bu savunmasını anlatmak için iki model yarışıyor. Homeostaz dersinde vücut ısısının bir ayar noktası etrafında tutulduğunu görmüştük. Ayar noktası modeli aynı mantığı yağa taşır: beyin bir hedef yağ miktarını korur, sapma olunca iştahı ve harcamayı düzelterek geri çeker. Speakman ve arkadaşlarının derlemesine göre bu model biyolojiyi iyi açıklıyor ama bir şeyi açıklamakta zorlanıyor: 1980'lerden bu yana pek çok ülkede insanların büyük bir kısmının birlikte kilo almasını. Hedef sabitse, nasıl olup da milyonlarca insanın hedefi aynı anda kaydı?

Speakman'ın ekibi iki modelin de tek başına yetmediğini söylüyor ve araya çözümler öneriyor; bunlardan biri, bedenin yalnız bir alt ve bir üst sınırı sıkıca koruduğu, aradaki bölgede ise çevrenin belirleyici olduğu ikili müdahale noktası modeli. Tuğçe için pratik çevirisi şu: kilo kaybına karşı güçlü bir biyolojik direnç var, ama bu direnç kaderi yazan sabit bir sayı değil.

Kanıt

Yaygın yanılgılar

Sayılarla

Polidori'nin analizi 153 kişinin 52 haftalık verisine dayanıyor. Kaybedilen her kilogram, iştahı başlangıcın günde yaklaşık 100 kilokalori üstüne itti. Tuğçe'nin dört kilosunu bu ortalamaya koyarsan, kaba bir hesapla günde 400 kilokaloriye yakın bir ek yeme itkisi çıkar; bu bir kişiye ait ölçüm değil, ortalamadan yapılmış bir örnek.

Martins'in çalışmasında 71 kişi sekiz hafta günde 1.000 kilokalorilik diyetle ortalama 14 kilogram verdi. Dinlenme harcamasındaki uyum dokuzuncu haftada günde 92, on üçüncü haftada 38 kilokaloriydi; her ölçümü tam olan 45 kişide bir yılda 7 kilokaloriye indi. Bir yılda katılımcılar verdiklerinin yüzde 29'unu geri almıştı.

DiRECT'te her grupta 149 kişi vardı. İki yılda müdahale grubunun yüzde 11'i en az 15 kilogramlık kaybı korudu, kontrolde ise yalnız yüzde 2'si; diyabet remisyonu yüzde 36'ya karşı yüzde 3 oldu. Look AHEAD'de tip 2 diyabetli 5.145 yetişkinin sekiz yıllık izleminde yoğun program grubunun yüzde 50,3'ü başlangıç kilosunun en az yüzde 5'ini, yüzde 26,9'u en az yüzde 10'unu korudu.

Washburn'ün denemesinde rastgele ayrılan kişilerin fiilen yaptığı egzersiz haftada ortalama 129, 153 ve 179 dakikada kaldı; bir yıllık geri alım 1,1, 3,2 ve 2,8 kilogramdı.

Herkes için aynı mı?

Rosenbaum ve Leibel'in derlemesine göre bedenin kilo kaybına karşı direnci hem kilosu yüksek hem normal kilolu kişilerde işler; yani savunma bir kilo grubuna özgü değil. Kanıtın çoğu belirli insanlardan geliyor: DiRECT diyabeti altı yıldan kısa süren, insülin kullanmayan, yirmi ile altmış beş yaş arası yetişkinleri aldı; Look AHEAD yalnız tip 2 diyabetlileri izledi. Bu sonuçların gençlere, yaşlılara ya da diyabeti olmayanlara aynı büyüklükte taşınıp taşınmadığı ayrıca sınanmalı. Şeker ilacı kullananlar, Erol gibi, yeni bir diyete başlamadan önce ilaçlarını hekimle gözden geçirmeli. Gebelikte ve emzirmede kilo vermek hedeflenmez. Vardiyalı çalışan, spor salonuna parası ya da vakti yetmeyen, akşam yemeğini kalabalık bir sofrada yiyen biri için koruma planının ayrıntısı da başka olur; DiRECT'teki gibi aylarca süren yapılandırılmış destek her bölgede ve her bütçe için erişilebilir değil.

Ne zaman hekime?

Beslenmen ve hareketin değişmediği halde birkaç ay içinde belirgin kilo alıyorsan, bunu yalnız "yine kaçırdım" diye geçme; aile hekimine anlat. Yeni başlanan bazı ilaç grupları, tiroid sorunları ve başka durumlar da kiloyu artırabilir; nedenleri tek tek ayırmak hekimin işidir, ilacını kendi başına bırakma. Diyabet ya da tansiyon ilacı kullanıyorsan ve yeniden sıkı bir diyete girmeyi düşünüyorsan, DiRECT'te ilaçların programın başında hekim gözetiminde kesildiğini hatırla; aynı adımı kendi başına atma, planı başlamadan önce hekimle kur. Kilo geri geldikçe kendini cezalandırmak için yemeği kesiyorsan, kontrol edemediğin yeme ataklarının ardından kusuyor ya da müshil kullanıyorsan, ya da kilon aklını günün büyük bölümünde meşgul ediyorsa, bunlar yeme bozukluğunun işaretleri olabilir; aile hekimine açıkça söylemek yardımın ilk adımıdır.

Kendi hayatında

Tuğçe'nin annesinin cümlesi pek çok evde kurulur ve çoğu zaman sevgiden gelir. Ama "biraz irade" demek, gece onda açılan dolabı açıklamaz. Bu dersin sana önerdiği şey, geri alımı bir ahlak sınavı olarak değil, beklenen bir biyolojik tepki olarak okumak; sonra o tepkiye karşı neyin işe yaradığına bakmak. DiRECT'te kaybı koruyanlar yalnız bırakılmamıştı: düzenli görüşmeler, plan ve kilo geri gelmeye başlayınca uygulanacak bir yol vardı. Kendi hayatında da kilo vermekten çok, korumayı planlamak daha verimli bir soru olabilir.

Kapanış

1. Kilo verdikten sonra harcama düşer, ama bunun bir kısmı daha küçük bedenin beklenen sonucudur; beklenenin ötesindeki uyumun büyüklüğü ve süresi araştırmalar arasında tartışmalıdır.
2. Polidori'nin hesabına göre geri alımı sürükleyen kuvvetin büyük kısmı iştahta: kaybedilen her kilo yeme itkisini artırıyor ve bu itki harcamadaki uyumdan büyük.
3. Geri alım bir irade sınavı değil, biyolojik bir savunmadır; ama kader de değildir: yapılandırılmış, uzun süreli destek alanların önemli bir kısmı kaybını yıllarca korudu.

Beş soru

1. Kilo verdikten sonra harcamadaki düşüşün "beklenen" kısmı ile metabolik adaptasyon olarak sayılan kısmı neye göre ayrılır?
2. Polidori ve arkadaşları iştah artışını nasıl hesapladı ve bu yöntemin bulguyu sınırlayan yanı ne?
3. Martins'in bulgusu ile Rosenbaum'un bulgusu birbiriyle neden doğrudan çelişmeyebilir?
4. Ayar noktası modeli hangi gözlemi açıklamakta zorlanıyor ve yerleşme noktası modeli bunu nasıl karşılıyor?
5. Washburn'ün denemesi, haftada iki yüz elli dakikadan fazla hareketin kilo korumaya yardım ettiği fikrine ne ekledi?

Yanıtlar

Daha küçük bir beden, yağ ve yağsız dokusu azaldığı için daha az harcar; bu beklenen kısımdır. Metabolik adaptasyon, vücut bileşimindeki bu değişim hesaba katıldıktan sonra da harcamanın beklenenden düşük kalan kısmıdır.

Yeneni doğrudan ölçmediler; enerji açığını kişinin fark etmediği bir ilaç denemesindeki kilo eğrisinden, matematiksel modelle yeneni geriye hesapladılar. Katılımcıların diyabetli olması ve kaybın ilaçtan gelmesi, bulgunun diyetle kilo verenlere aynen taşınmasını sınırlar.

Martins yalnız dinlenme harcamasına baktı ve uyumun kilo sabitlenince küçüldüğünü buldu. Rosenbaum ise toplam harcamayı ölçtü ve en büyük farkı gün içindeki hareketin harcamasında gördü. Farklı parçaları ölçmüş olabilirler.

Ayar noktası modeli, 1980'lerden bu yana pek çok ülkede insanların büyük bir kısmının birlikte kilo almasını açıklamakta zorlanıyor. Yerleşme noktası modelinde sabit bir hedef yoktur; çevre ve günlük düzen değişince denge noktası da kayar.

Amerikan Spor Hekimliği Koleji'nin bildirgesi bu fikri gözlemsel çalışmalara dayandırmış ve randomize kanıtın eksik olduğunu söylemişti. Washburn'ün denemesinde üç egzersiz miktarı arasında geri alımda anlamlı bir fark çıkmadı; hareketin korumadaki payı daha belirsiz hale geldi.

Sonraki derse köprü

Bu ders, verilen kilonun neden geri döndüğünü bedenin içinden okudu: iştah, harcama, savunulan ya da yerleşilen bir denge. Yerleşme noktası modeli ise bir soruyu açık bıraktı: bedenin dengeye oturduğu nokta çevreyle kayıyorsa, o çevreyi oluşturan nedir? Obezitenin nedenleri tek bir kişinin tabağından daha geniş bir alana yayılır; genlerden uykuya, kullanılan ilaçlardan mahallenin ve gelirin koşullarına kadar. Sıradaki derste bu parçaları tek bir haritada görmeye çalışacağız.