BKİ ve sınırları

Bir an

Cumartesi öğleden sonra, Nurten Hanım'ın eczanesi. Bu ay Hatice Nine'nin ilaçlarını almaya nineyle birlikte Berk gelmiş. Kapının yanında yeni bir cihaz duruyor: üstüne çıkınca iki metal tutamağı kavradığın, sonunda fiş gibi bir kâğıt basan bir "vücut analiz tartısı".

Sabah antrenörü Okan Berk'e aynı cihazın spor salonundaki eşinden bir fotoğraf göndermiş. Kâğıtta boy bir metre yetmiş sekiz, kilo seksen sekiz, en üstte kalın harflerle "Beden kitle indeksi 27,8 · Fazla kilolu", yanında turuncu bir yüz. Altına Okan yazmış: "Makine beni fazla kilolu ilan etti. On yıldır her sabah salondayım."

Nine Berk'in koluna tutunup tartıya çıkıyor: elli bir kilo, indeks 22,1, yeşil bir yüz ve "Normal". Nine gülüyor. "Makine bana normal dedi. Pazar poşetini merdivenden iki kere dinlenmeden çıkaramıyorum ama normalmişim."

Nurten Hanım tezgâhın arkasından sesleniyor: "O cihaz iki sayıya bakıyor, Hatice Teyze. Boyuna ve kilona. Gerisini tahmin ediyor."

Her gün ağırlık kaldıran adam turuncu, poşet taşımakta zorlanan nine yeşil. Bu sayı neyi ölçüyor?

Soru

Beden kitle indeksi nasıl hesaplanır, hangi soruya cevap vermek için doğdu ve kas, yağın yeri, yaş ya da köken işin içine girince neden yanılır; bel çevresi ve vücut kompozisyonu ölçümleri bu boşluğu nasıl kapatır?

Nasıl işler

Obezite bir hastalık mı? dersinde 2025 Lancet komisyonunun bireyde indeksi tek başına yeterli saymadığını gördük. Şimdi indeksin içine bakalım.

Formül şu: BKİ = kilo ÷ (boy × boy). Okan'ın boyu 1,78 metre; karesi 1,78 çarpı 1,78, yaklaşık 3,17. Seksen sekiz kilogramı 3,17'ye bölünce yaklaşık 27,8 çıkıyor. Nine için boy 1,52 metre, karesi yaklaşık 2,31; elli bir bölü 2,31, yaklaşık 22,1. Cihaz başka bir şey yapmamış.

Dünya Sağlık Örgütü'nün Avrupa bölgesi sayfası yetişkinler için şu sınıfları verir: 18,5'in altı zayıf; 18,5 ile 24,9 arası normal ağırlık; 25,0 ile 29,9 arası obezite öncesi, yani fazla kilo; 30,0 ile 34,9 arası birinci sınıf, 35,0 ile 39,9 arası ikinci sınıf obezite; 40'ın üstü üçüncü sınıf obezite. Türkiye Endokrinoloji ve Metabolizma Derneği'nin (TEMD) 2024 obezite kılavuzu aynı eşikleri kullanır ve damgalamamak için "obez" yerine "obeziteli" demeyi önerir.

Sayının kökeni muayenehane değil. Eknoyan'ın 2008 tarihli Quetelet yazısına göre Belçikalı matematikçi, astronom ve istatistikçi Adolphe Quetelet 1830'larda insan büyümesini kesitsel verilerle incelerken, büyüme atılımları dışında ağırlığın boyun karesiyle arttığını yazdı. Onu ilgilendiren tek tek insanlar değil, "ortalama insan"dı. İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra kilo ile kalp hastalığı ilişkisini inceleyen epidemiyologlar en kullanışlı göreli ağırlık ölçüsü olarak bu oranı seçti; 1972'de Ancel Keys oranı beden kitle indeksi diye adlandırdı. Sayı binlerce kişiyi karşılaştırmak için doğdu; tek bir kişide yanılması da buradan gelir.

Birinci sınır: kas ile yağ aynı tartıya biner; Okan'ın fazlası büyük ölçüde kas olabilir. İkinci sınır: yağın nerede durduğunu söylemez. Karın içinde, organların arasında biriken yağ ile kalçadaki yağ aynı riski taşımaz; TEMD kılavuzu zayıf ve çelimsiz görünen bir kişide iç organ yağı fazla olsa bile indeksin obeziteyi işaret etmeyebileceğini yazar. Üçüncü sınır: yaş. Kas kütlesi ve yaş dersinde konuştuğumuz kas kaybı, kilo yerinde kalırken kası azaltıp yağı artırabilir. Aynı kılavuz yaşla kısalan boy yüzünden yaşlılarda indeksin olduğundan yüksek çıktığını da not eder.

Dünya Sağlık Örgütü'nün 2008 uzman toplantısı raporu ölçümün nasıl yapılacağını tarif eder: ayaklar bitişik, kollar yanda, ağırlık iki ayağa eşit dağılmış, üstte ince giysi; esnemeyen bir mezura; ölçüm sakin bir soluk verişin sonunda. İki kez ölçülür; iki değer arasında bir santimetreden az fark varsa ortalaması alınır, fazlaysa iki ölçüm yinelenir.

Eşikler ülkeden ülkeye değişir. Avrupa için sık kullanılan sınır erkekte 94, kadında 80 santimetre; Amerika'da yaygın olan erkekte 102, kadında 88. Dünya Sağlık Örgütü raporu, kendisine sıkça atfedilen bu sayıların aslında 2000 raporunda bir örnek olarak verildiğini ve kurumun önerisi olmadığını açıkça yazar. TEMD 2024 kılavuzu Türkiye için kadınlarda 90, erkeklerde 100 santimetreyi kabul eder ve indeksin 35'i geçtiği kişilerde bel ölçümünün ek yarar sağlamadığını belirtir.

Bel boyla da oranlanabilir. NICE'ın yetişkin ve çocuk önerileri bel/boy oranını şöyle okur: 0,40 ile 0,49 arası sağlıklı, 0,50 ile 0,59 arası artmış, 0,60 ve üstü yüksek karın bölgesi yağlanması. Söylenecek mesaj kısa: belini boyunun yarısından az tut. Kılavuz bu oranın, indeksi 35'in altındaki herkeste, iki cinsiyette, her kökende ve kaslı yetişkinlerde de kullanılabileceğini yazar. TEMD ölçümü doğrudan kalça kemiğinin üst çıkıntısı hizasından alır; ölçümlerini karşılaştırırken hep aynı yöntemi kullan.

Vücut kompozisyonuna, yani yağın ve yağsız dokunun oranına doğrudan bakmak için başka yöntemler gerekir. Eczanedeki cihaz biyoelektrik empedansla çalışır: bedenden hissedilmeyen zayıf bir akım geçirir, direnci ölçer ve bir denklemle yağsız kütleyi tahmin eder. Avrupa Klinik Beslenme Derneği'nin (ESPEN) çalışma grubuna göre sonuç ancak kişiye uygun, doğrulanmış bir denklemle ve sıvı dengesi bozuk olmayanlarda güvenilir. TEMD kılavuzu cihazın hesapladığı yağın iç organlarda mı deri altında mı olduğunu ayırt edemediğini ekler. Çift enerjili X ışını absorpsiyometrisi (DEXA) ise düşük radyasyonla toplam ve bölgesel yağı daha doğru ölçer; ama her yerde bulunmaz ve maliyetlidir.

Kanıt

Karşı uçta "normal kilolu obezite" var: Romero-Corral ve arkadaşlarının 2010 tarihli European Heart Journal çalışmasında indeksi normal, vücut yağı yüksek olanlarda metabolik sendrom yaklaşık dört kat sıktı. Bu da gözlemsel bir ilişki ve yağ eşiği çalışmanın kendi dağılımından çizildi.

Yaygın yanılgılar

Sayılarla

Okan'ın beli 84 santimetre olsaydı, bel/boy oranı 84 ÷ 178 ≈ 0,47 olurdu: NICE'ın sağlıklı aralığında ve TEMD'in erkekler için 100 santimetrelik eşiğinin çok altında. İndeksi 27,8 olan adam, ikinci ölçüye göre başka bir sınıfta duruyor.

Ode'nin çalışmasında 25 eşiğinin özgüllüğü erkek sporcularda, sporcu olmayan erkeklerde ve kadın sporcularda 0,27 ile 0,66 arasındaydı.

Ashwell'in 300.000'den fazla yetişkini kapsayan meta-analizinde, indeksle karşılaştırıldığında bel çevresi ayırt etme gücünü yüzde 3, bel/boy oranı yüzde 4 ile 5 artırdı.

Frija-Masson'un üç tartısında kilodaki ortanca hata 0,3 kilogramı geçmedi; yağ kütlesindeki ortanca sapma ise 2,2 ile 4,4 kilogram arasındaydı.

Romero-Corral'ın 6.171 kişilik verisinde normal kilolu obezite, erkeklerde yüzde 23,1'in, kadınlarda yüzde 33,3'ün üstündeki yağ oranı diye tanımlandı; metabolik sendrom bu grupta yüzde 16,6, düşük yağlı grupta yüzde 4,8 sıklıktaydı. Kramer'in sekiz çalışmasında 61.386 kişi vardı; metabolik açıdan sağlıklı obezitede olay riski uzun izlemde yaklaşık yüzde 24 yüksekti.

Herkes için aynı mı?

Aynı indeksin arkasında kadında ve erkekte farklı yağ oranları durur; TEMD kılavuzu bunu indeksin başlıca dezavantajı sayar. Köken de eşiği kaydırır: NICE Güney Asya, Çin, diğer Asya, Orta Doğu, Siyahi Afrika ve Afrika-Karayip kökenli kişilerde fazla kiloyu 23 ile 27,4, obeziteyi 27,5 ve üstü olarak okumayı önerir. Yaşlılıkta tablo tersine döner. Winter ve arkadaşlarının 65 yaş üstü yaklaşık 198.000 kişiyi kapsayan meta-analizinde fazla kilo daha yüksek ölüm riskiyle ilişkili bulunmadı; risk indeks 23'ün altına indikçe arttı ve 33'ün üstünde yükselmeye başladı. NICE de 65 yaş üstünde indeksin dikkatle okunmasını istiyor. Bel eşikleri gebe olmayan kadınlarda kurulmuştur; gebelikte karın ölçüsü bu sayılarla okunamaz. Çocuklarda indeks yaşa ve cinsiyete göre persentil eğrisiyle okunur; ayrıntısı Çocukluk obezitesi dersinde. Mezura her evde bulunur, DEXA bulunmaz.

Ne zaman hekime?

Ölçüm tek başına bir randevu sebebi değil; değişim öyle. Yaşlı bir yakının giysileri bollaşıyorsa, yüzüğü parmağında dönüyorsa ve bunun için bir şey yapmıyorsa, kilo yerinde dursa bile kolları incelip oturduğu yerden kalkması zorlaşmışsa, bunu ilk fırsatta aile hekimine götür; Winter'ın verisi bu yaşta açıklanamayan kilo kaybının erken ele alınmasını öneriyor. Kendinde de birkaç ay içinde nedenini bilmediğin belirgin bir kilo değişimi varsa konuş. Sayıların kendisi gününü yönetmeye başladıysa, tartı ya da bel ölçümü sonrası öğün atlıyor, kusuyor ya da kendini cezalandırıyorsan, ölçümden çok bu davranışı hekiminle konuş.

Kendi hayatında

İndeksi bir tartı, bir boy ölçüsü ve bir hesap makinesiyle kendin bulabilirsin; Okan'ın merakına cevap verecek ikinci ölçü bir terzi mezurası. Hatice Nine'nin sorusu daha zor: kâğıttaki yeşil yüz, poşeti taşıyamamasını açıklamıyor; orada bakılacak şey kuvvet ve günlük işler, bu da hekimin değerlendirmesi. Amaç bir sınıfa girmek değil, zaman içindeki yönü görmek.

Kapanış

1. BKİ kilonun boyun karesine bölünmesidir; nüfusları karşılaştırmak için doğdu, tek bir kişide kası yağdan, karın yağını kalça yağından ayıramaz.
2. Bel çevresi ve bel/boy oranı yağın yerini ekler; Türkiye için TEMD kadınlarda 90, erkeklerde 100 santimetreyi, NICE ise belin boyun yarısından az tutulmasını önerir.
3. Ev ve eczane tartılarının yağ yüzdesi bir tahmindir; DEXA daha doğrudur, normal kilolu obezite ve metabolik sağlıklı obezite ise indeksin iki yönde de yanılabileceğini gösteren, hâlâ tartışılan kavramlardır.

Beş soru

1. Boyu 1,65 metre, kilosu 68 kilogram olan bir yetişkinin indeksi yaklaşık kaçtır ve Dünya Sağlık Örgütü sınıflamasında nereye düşer?
2. Quetelet'nin ilgilendiği "ortalama insan" fikri, indeksin tek bir kişide yanılmasını nasıl açıklar?
3. Ode'nin çalışmasında erkek sporcularda 25 eşiğinin özgüllüğünün düşük çıkması pratikte ne demek?
4. Dünya Sağlık Örgütü'ne sıkça atfedilen 94 ve 80 santimetrelik bel eşikleri hakkında kurumun 2008 raporu ne söylüyor?
5. Kramer'in meta-analizi metabolik açıdan sağlıklı obeziteli kişileri hangi grupla karşılaştırdı ve uzun izlemde ne gördü?

Yanıtlar

1,65'in karesi yaklaşık 2,72'dir; 68 bölü 2,72 yaklaşık 25,0 eder. Bu değer 25,0 ile 29,9 arasındaki obezite öncesi, yani fazla kilo sınıfının alt ucuna düşer; bel ölçüsü olmadan bu kişinin yağı hakkında fazla bir şey söylenemez.

Quetelet bireylerle değil, ortalamayla ilgileniyordu. Nüfusta işe yarayan bir oran, kaslı sporcu ya da kas kaybetmiş yaşlı gibi ortalamadan uzak duran kişide yanılır.

Fazla yağı olmayan sporcuların önemli bir kısmının da fazla kilolu sınıfına düştüğü anlamına gelir. Kas, indeksi yağ olmadan da yükseltir.

Rapor bu sayıların 2000 raporunda yalnız örnek olarak verildiğini, kurumun önerisi olmadığını yazıyor.

Metabolik açıdan sağlıklı, normal kilolu kişilerle karşılaştırdı. On yıl ve daha uzun izlenen çalışmalarda olay riski yaklaşık yüzde 24 yüksekti; yazarlar bundan kilo fazlalığının sağlıklı bir örüntüsü olmadığı sonucunu çıkardı.

Sonraki derse köprü

Eczanedeki kâğıt bir günün fotoğrafı. Tuğçe gibi kilo verip aylar sonra eski pantolonuna sığmayan biri için asıl soru o fotoğrafın değil, filmin kendisi: verilen kilo neden geri gelir, bunda iştahın ve harcamanın payı ne kadardır? Ders 27.3 bedenin bu çekişini ölçen çalışmalara bakıyor.