Diyetisyen kimdir?

Bir an

Cuma akşamı, Ankara. Defne ile Tuğçe ofisin iki sokak aşağısındaki çorbacıda oturuyor. Tuğçe telefonunu masanın ortasına bırakıyor. Ekranda bir sosyal medya hesabı açık; profil yazısı üç satır: "Beslenme Koçu · Uluslararası sertifikalı · İki bini aşkın mutlu danışan." Altında bir paket ilanı: on iki haftalık "kişiye özel program", haftalık mesajlaşma, bir kutu "metabolizma hızlandırıcı bitki çayı" ve büyük harflerle "8 haftada 8 kilo garantili, olmazsa ikinci ay bizden."

"Bu sefer başka," diyor Tuğçe. "Uygulama gibi herkese aynı listeyi vermiyor. Önce kan tahlilimi istedi." Mesajı açıyor. Koç, Tuğçe'nin gönderdiği tahlil fotoğrafına bakıp şöyle yazmış: "TSH'n sınırda, tiroidin tembel çalışıyor. İnsülin direncin de var. Bu yüzden veremiyorsun, suç sende değil. Programın ilk ayında bunu düzelteceğiz."

Tuğçe hem rahatlamış hem tedirgin: "Bunu bana aile hekimim bile söylemedi."

Defne profili aşağı kaydırıyor. Sertifika bir çevrim içi akademinin altı haftalık programından; üniversite ya da bölüm adı yok. "Bu kişi diyetisyen mi?" diye soruyor. Tuğçe omuz silkiyor: "Ne fark eder? Diyetisyen de liste veriyor, koç da."

Soru

Türkiye'de kime diyetisyen denir, "beslenme koçu" ya da "diyet danışmanı" gibi unvanlar yasal olarak neye karşılık gelir ve bir diyetisyen görüşmesinden ne beklemelisin?

Nasıl işler

Kişiselleştirilmiş beslenmeyi konuşurken soru, kişiye özel bir önerinin neyle ölçüldüğüydü. Tuğçe'nin paketi de "kişiye özel" diye satılıyor; burada önce sorulacak olan, o öneriyi kimin yazdığı ve yazmaya yetkisi olup olmadığı.

Ünvan, önlük, sertifika dersinde sağlık meslek mensubunu ve mesleki yetki alanını tanımlamıştık; kanunun diyetisyeni de saydığını orada görmüştük. Bu derste beslenme tarafına yakından bakıyoruz.

Bu diploma üniversitelerin Beslenme ve Diyetetik bölümlerinden alınır; program en az dört yıllık bir lisans eğitimidir.

Diyetisyenin ne yaptığı da yazılıdır. Sağlık Bakanlığının 2014'te yayımladığı iş ve görev tanımları yönetmeliği, diyetisyenin sağlıklı kişiler için yaşa, cinsiyete ve fiziksel uğraşa göre enerji ve besin öğesi gereksinmesini belirlediğini söyler. Hastalar için ise iş hekimin yönlendirmesiyle başlar: diyetisyen kişinin hastalığına, vücut ölçümlerine, laboratuvar bulgularına ve tedavisine uygun gereksinmeyi belirler, diyet tedavisini planlar, uygular ve izler. Hastanede beslenme yetersizliğini önlemek ve toplu beslenme mutfaklarını denetlemek de aynı listededir.

Tuğçe'nin mesajı bu tanımın sınırından okunmalı. 1219 sayılı Kanun'a göre hekim ve diş hekimi dışındaki sağlık meslek mensupları hastalıklarla ilgili doğrudan teşhis koyup tedavi planlayamaz, reçete yazamaz. Yani diploması olan bir diyetisyen bile tahlil fotoğrafına bakıp "tiroidin tembel" demez; laboratuvar bulgusunu, hekimin koyduğu tanının ve tedavi planının içinde, tabağı ayarlamak için kullanır. Koçun mesajı ise tam olarak bir teşhis cümlesidir.

"Beslenme koçu", "diyet danışmanı", "beslenme uzmanı", "wellness koçu" gibi adların ise sağlık mevzuatında bir tanımı yok. Bu adları taşıyan kişinin bir kursu bitirmiş olması mümkün; ama kurs onu sağlık meslek mensubu yapmaz. Diploma olmadan diyetisyenin işini yapmanın ya da unvanını takınmanın kanunda ayrı bir cezası var. Genel bir sağlıklı beslenme sohbetinin nerede bitip kişiye özel bir diyet programının nerede başladığını kanun metni tek tek saymaz; ama tahlil okuyup hastalık adı koymak ve ona göre program satmak çizginin açıkça öbür yanındadır.

Serbest çalışan bir diyetisyenin elleri, sosyal medyadaki bir koçunkinden daha bağlıdır. 2025'te yayımlanan serbest meslek icrası yönetmeliğine göre diyetisyen ruhsatlı bir birimde çalışır; tabelasında ve internet sayfalarında adı ve unvanı dışında bir meslek adı ya da "uzman" sözü kullanamaz. Biriminde gıda takviyesi bulunduramaz ve satamaz. Kendisine başvurandan tahlil yaptırmasını isteyemez. Ruhsatlı birimi olmadan "danışmanlık, eğitim, koçluk" ya da başka bir ad altında sağlık hizmeti sunamaz. Yanıltıcı ve talep yaratmaya yönelik reklam yapamaz. "Garantili kilo" ilanı, çay kutusu ve tahlil isteği, bir diyetisyenin yapmasının yasak olduğu üç şey.

Unvan koruması başka ülkelerde de benzer: İngiliz Diyetisyenler Derneği'ne göre Birleşik Krallık'ta "dietitian" yasayla korunan tek beslenme unvanıdır, "nutritionist" ise herkes tarafından kullanılabilir.

Kanıt

Yaygın yanılgılar

Sayılarla

Mitchell ve arkadaşlarının derlemesinde sonuçlar, denemenin neyi hedeflediğine göre ayrıştı. Kan şekeri kontrolünü hedefleyen dört denemenin dördü, beslenme değişikliğini hedefleyen dört denemenin dördü anlamlı bir fark buldu. Kiloyu ve vücut ölçülerini hedefleyen yedi denemenin dördü, kolesterolü hedefleyen sekiz denemenin ikisi, trigliseridi hedefleyen beşin biri bir fark gösterdi; tansiyonu hedefleyen üç denemenin hiçbiri göstermedi.

Dudzik ve arkadaşlarının prediyabet meta-analizinde müdahaleler üç ay ile yirmi dört ay arasında sürdü. Diyetisyen grubunda HbA1c olağan bakıma göre ortalama 0,30 puan, açlık kan şekeri desilitre başına yaklaşık 5 miligram daha fazla düştü.

Kanunda da sayı var: diploma ya da meslek belgesi olmadan diyetisyenin yetkisindeki işi yapmanın ya da unvanını takınmanın cezası bir yıldan üç yıla kadar hapis ve iki yüz günden beş yüz güne kadar adlî para cezasıdır.

Türkiye'de sosyal medyada beslenme danışmanlığı yapan hesapların kaçının diyetisyen olduğunu gösteren, yöntemi açık bir sayım kolay bulunmuyor; bu yüzden burada oran yok.

Herkes için aynı mı?

Sağlıklı bir yetişkinde zararsız kalan genel bir öneri, bazı kişilerde ciddi sonuç doğurabilir. Diyabet ilacı kullanan biri için öğün atlamak şeker düşmesi riski taşıyabilir; böbrek hastalığında protein ve sıvı miktarı tedavinin parçası olabilir. Gebelikte, emzirirken ve büyüyen çocukta enerji kısıtlaması ayrı bir hesap ister. Yaşlılarda sorun fazlalık değil yetersizlik de olabilir; hastanede beslenme yetersizliğini önlemek diyetisyenin görev tanımında yazılıdır. Yeme bozukluğu öyküsü olan biri için "garantili kilo" vaadi bir tetikleyici olabilir.

Erişim de eşit değil: paket bir tıkla satın alınır, hastanedeki bir diyetisyene ulaşmak ise randevu ve yönlendirme gerektirebilir. Sağlık sistemine erişimi zayıf olan için hızlı olan seçenek daha cazip görünür.

Ne zaman hekime?

Bir danışman tahlilinden hastalık adı çıkardıysa, o tahlili ve danışmanın mesajını aile hekimine götür; teşhisin doğru olup olmadığını ancak o görüşme gösterir. Diyabet, tansiyon ya da tiroid için ilaç kullanıyorsan ve bir program ilacını azaltmanı ya da bırakmanı söylüyorsa hiçbir değişikliği hekimin bilgisi dışında yapma; ilacı bıraktıran program kendi başına kırmızı bayraktır. Böbrek hastalığın varsa, gebeysen ya da emziriyorsan beslenme planı hekimin yönlendirmesiyle bir diyetisyenle kurulmalı. Tartı istemeden ve hızla düşüyorsa bunu bir paketin başarısı sayma, hekime anlat. Yemek ve tartı düşüncesi günü kaplıyor, yediklerini kusarak ya da kendini cezalandırır gibi spor yaparak dengelemeye çalışıyorsan bunu da aile hekimine söyle; bu ayrı bir yardım ister.

Kendi hayatında

Ödeme ekranından önce Defne dört şeye bakıyor. Profilde diyetisyen unvanı ve bir üniversitenin Beslenme ve Diyetetik bölümü var mı? Kişi serbest çalışıyorsa ruhsatlı bir birimin adı ve adresi yazıyor mu? Paketin içinde satılan bir ürün var mı? İlanda garanti, "kür", ilaç bırakma ya da tahlilden teşhis var mı? Koçun hesabı dört sorunun hiçbirinden geçemiyor.

Tuğçe hâlâ kararsız, ama tahlilini önce aile hekimine götürecek; tiroid sorusunun cevabı orada. Bir diyetisyene nasıl ulaşacağını da soracak: aile hekiminden yönlendirme isteyebilir ya da bir hastanenin beslenme ve diyet biriminden randevu alabilir; ücretin nasıl karşılandığını randevu alırken öğrenecek.

İyi bir diyetisyen görüşmesinin neye benzediği yönetmelikte ve derlemelerde tarif edildiği gibidir: önce ölçüm (boy, kilo, gerekiyorsa bel çevresi), sonra öykü (ne yediğin, hangi hastalıkların ve ilaçların olduğu, hekiminin planı), ardından seninle birlikte konulan, ölçülebilir bir hedef ve izlem görüşmeleri.

Sağlıkla ilgili şikâyet ve bilgi için Sağlık Bakanlığı İletişim Merkezi'ne (SABİM) ALO 184'ten ulaşılabilir; ruhsatlı birimlerin bekleme salonlarında bu merkezin karekodunun asılı olması zorunlu. Ruhsat ve denetim işleri il sağlık müdürlüklerinin elindedir.

Kapanış

Diyetler modülünün her dersi aynı soruyu başka bir kapıdan sordu. Diyet neden işe yarar gibi görünür? tartıdaki ilk düşüşün ne kadarının su olduğunu, Düşük karbonhidrat ve ketojenik ketozisin bir ölçü değil bir durum olduğunu, Aralıklı oruç saatin kalori kısıtlamasına ne kattığını sordu. Ramazan orucu ve sağlık kronik hastalıkta oruç kararını hekime, Vejetaryen ve vegan planlamayı yaşa bağladı; Glutensiz beslenme glutenin kimin tabağından çıkacağını ayırdı. Alkali, kan grubu ve detoks diyetleri üç iddiayı fizyolojiyle sınadı, Paleo ve "atalar" anlatısı evrimsel argümanı tarttı, Kişiselleştirilmiş beslenme kişiye özel önerinin ölçüsünü sordu. Ortak soru: bu düzen kime, hangi ölçüyle, ne kadar süre için? Bu ders bir soru ekliyor: bunu kim söylüyor?

1. Türkiye'de diyetisyen unvanını beslenme ve diyetetik lisans diploması verir; "beslenme koçu", "diyet danışmanı" gibi adların sağlık mevzuatında karşılığı yoktur ve diploma olmadan diyetisyenin işini yapmak ya da unvanını takınmak cezası olan bir suçtur.
2. Diyetisyen bile teşhis koymaz; hastalar için programı hekimin yönlendirmesiyle kurar. Serbest çalışan diyetisyen takviye satamaz, tahlil isteyemez, garanti ve yanıltıcı reklam yapamaz; bu yüzden tahlilden teşhis, çay kutusu ve "garantili kilo" kırmızı bayraktır.
3. Diyetisyenin bire bir görüşmesi denemelerde kan şekerinde, beslenme kalitesinde ve kiloda yarar gösterdi; kan yağları ve tansiyonda kanıt tutarlı değil. İyi bir görüşme ölçüm, öykü, ortak hedef ve izlemle ilerler.

Beş soru

1. Koçun Tuğçe'ye yazdığı "tiroidin tembel çalışıyor" cümlesi, bir diyetisyen yazsaydı bile neden mevzuatın dışında kalırdı?
2. 2025 serbest meslek icrası yönetmeliği, Tuğçe'nin gördüğü pakette yer alan hangi üç unsuru ruhsatlı bir diyetisyen birimine yasaklıyor?
3. Mitchell ve arkadaşlarının derlemesinde diyetisyen görüşmesi hangi hedeflerde tutarlı, hangilerinde tutarsız sonuç verdi?
4. Dudzik'in prediyabet meta-analizinin sonucunu okurken hangi iki sınırı akılda tutmak gerekir?
5. Birleşik Krallık'ta "dietitian" ile "nutritionist" unvanları arasındaki yasal fark nedir?

Yanıtlar

Çünkü bu bir teşhis cümlesidir ve 1219 sayılı Kanun hekim ile diş hekimi dışındaki sağlık meslek mensuplarına doğrudan teşhis koymayı yasaklıyor. Diyetisyen laboratuvar bulgusunu hekimin yönlendirmesiyle, tabağı ayarlamak için kullanır.

Bitki çayı kutusu, çünkü birimde gıda takviyesi bulundurulamaz ve satılamaz; tahlil isteği, çünkü başvurandan tetkik ve tahlil yaptırması istenemez; "garantili kilo" ilanı, çünkü yanıltıcı ve talep yaratmaya yönelik reklam yasak.

Kan şekeri kontrolünü ve beslenme değişikliğini hedefleyen denemelerin hepsinde fark çıktı, kiloda yedi denemenin dördünde. Kolesterolde sekiz denemenin ikisi, trigliseritte beşin biri, tansiyonda üç denemenin hiçbiri fark gösterdi.

Kanıtın kesinliği açlık şekerinde orta, HbA1c'de ve diyabete geçişte düşük; tip 2 diyabete geçişte anlamlı bir fark görülmedi. Ayrıca yazarların bir kısmı diyetisyenleri temsil eden bir kuruluşun kanıt biriminde çalışıyor; sonuç yine kanıta dayanıyor ama bu bağı bilmek okurun hakkı.

"Dietitian" yasayla korunuyor ve yalnız devletin sağlık meslekleri düzenleyicisine kayıtlı kişiler kullanabiliyor. "Nutritionist" korunmuyor; eğitimi ne olursa olsun herkes kullanabiliyor.

Sonraki derse köprü

Tuğçe'nin koçu kiloyu bir kişisel başarısızlık gibi ele alıyordu, diyetisyen ise bir ölçüm gibi. Sıradaki modül kilonun kendisine dönüyor ve tartışmalı bir soruyla açılıyor: Obezite bir hastalık mıdır, yoksa bir risk durumu mu? Bu soruya verilen cevap, kimin tedavi göreceğini, kimin damgalanacağını ve sağlık sisteminin neyi karşılayacağını değiştiriyor; 27.1 tanımın kendisini ve sonuçlarını tartıyor.