Ramazan orucu ve sağlık

Bir an

Ramazan'a dört hafta var. Dr. Aylin'in odasında altmış üç yaşındaki emekli tornacı İsmail Bey ve ilaç kutularını bir bez çantaya doldurmuş kızı Merve oturuyor. İsmail Bey'i Rıza bağlama kursundan tanıyor; randevuyu da Rıza'nın ısrarıyla almışlar.

İsmail Bey'in böbrekleri birkaç yıldır az çalışıyor. Diyalize girmiyor, üç ayda bir nefroloji polikliniğine gidiyor; bir tansiyon ilacı, bir de idrar söktürücü kullanıyor.

"Hocam, ben bu sene de tutacağım," diyor, daha oturur oturmaz. "Geçen yaz da tuttum, bir şey olmadı."

Merve çantayı masaya bırakıyor. "Bir şey olmadı demeyelim baba. İftara yakın kahveden kalkarken başın döndü, iki kişi koluna girdi. Bir hafta da ilaçları sahurda hepsini birden içtin, öğlen tuvaletten çıkamadın."

Dr. Aylin kutuları masaya diziyor. "Tutun ya da tutmayın demek için çağırmadım sizi. Önce birkaç şeyi bilmem lazım. İlaçlarını şu an saat kaçta içiyorsun? Sahurda ne yiyip içiyorsun? En son kan tahlilin ne zamandı ve nefroloji hocan senin oruç tutmak istediğini biliyor mu?"

İsmail Bey son soruda duraksıyor. "Ona sormadım. Sorsam tutma der."

Soru

Kronik bir hastalıkla yaşayan biri Ramazan'da oruç tutmak istediğinde, Ramazan'dan önce hekimiyle yapacağı görüşmede neler konuşulmalı ve bu kararın hangi kısmı kanıta, hangi kısmı kişinin kendisine aittir?

Nasıl işler

Aralıklı oruç dersinde saat, sağlıklı bir yetişkinin seçtiği bir yeme düzeniydi ve su serbestti. Ramazan orucu bundan üç noktada ayrılır. Birincisi, imsakten iftara kadar yemekle birlikte su da kesilir; vücut gün boyu sıvı kaybını yerine koyamaz. İkincisi, süre takvime ve coğrafyaya bağlıdır. Hicri takvim güneş yılından kısa olduğu için Ramazan her yıl biraz daha erkene kayar ve zamanla bütün mevsimleri dolaşır. Malik ve arkadaşlarının derlemesine göre ılıman kuşakta yaz aylarında oruç günde yirmi saate kadar uzayabiliyor. Üçüncüsü, bir ay boyunca hem öğünlerin hem uykunun hem de ilaç saatlerinin yeri değişir.

Su ve elektrolitler dersinde vücudun sıvıyı nasıl dengelediğini konuştuk; antidiüretik hormon susuz kalınan saatlerde böbreğe suyu tutmasını söyler. Sağlıklı bir böbrek bunu sessizce yapar. Böbrek bir süzgeçtir dersindeki glomerüler filtrasyon hızı zaten düşük olan birinde ise yedek pay azdır. Uzun bir yaz gününün sıvısızlığına idrar söktürücü bir ilaç, sıcakta terleme ya da ishal eklenirse kan hacmi azalır, ayağa kalkınca tansiyon düşebilir ve böbreğe giden kan akımı azalabilir. İsmail Bey'in baş dönmesinin nedenini ise ancak hekim söyleyebilir.

Kalp yetmezliğinde iftarda bir anda yenen tuzlu yemek, bir anda içilen bol sıvı ya da sahurda unutulan bir ilaç kalbin dengesini bozabilir. Gebelikte ise hem annenin hem bebeğin ihtiyacı söz konusudur. Diyabetin şeker düşmesi riskini Yemek ve kültür dersinde Erol'un iftar sofrası üzerinden konuştuk; orada anlatılan risk gruplarını burada yeniden saymayacağız. Bu dersin sorusu daha önceki bir an: o risk gruplarına kimin, nasıl ve ne zaman yerleştirildiği.

Hekimin "tutma" demesi görüşmenin olası bir sonucudur, amacı değil. Bu görüşmenin dinî bir karşılığı da var: Diyanet İşleri Başkanlığı Din İşleri Yüksek Kurulu'nun uzman hekimin oruç tutmamasını önerdiği kişiye dair cevabı, Bakara suresinin 184. ayetine dayanarak hastaya ruhsat tanır; geçici hastalıkta tutulamayan günler sonra kaza edilir, iyileşme umudu olmayan hastalıkta fidye verilir.

Kanıt

Yaygın yanılgılar

Sayılarla

Fernando ve arkadaşlarının meta-analizi 70 yayından 2.947 kişiyi kapsıyor. Fazla kilolu ya da obez kişilerde vücut yağ yüzdesi Ramazan'da ortalama 1,46 puan azaldı; kilosu normal olanlarda anlamlı bir değişim görülmedi.

Kan yağlarında Jahrami ve arkadaşlarının 2021'de 91 çalışmayı ve 4.431 sağlıklı yetişkini birleştiren meta-analizi var: LDL hafifçe düştü, HDL hafifçe yükseldi, ama kan yağlarındaki etki büyüklüklerinin hepsi istatistikte küçük etki için kullanılan eşiğin bile altında kaldı.

Kalp yetmezliği çalışmasında 249 hastanın 227'si ayın tamamını tuttu. Bunlardan 18'inde, yani yaklaşık yüzde 8'inde, durum bozuldu. Bozulan grupta ilaçlara uyum yüzde 67, dengede kalanlarda yüzde 94'tü; diyete uyum da yüzde 39'a karşı yüzde 79'du.

Gebelik derlemesi 31.374 gebeliği kapsıyor; 18.920'si oruca maruz kalmıştı. Erken doğum için olasılık oranı 0,99 çıktı; bu karşılaştırma yalnız 5.600 gebeliğe dayanıyordu.

Tourkmani'nin derlemesinde şeker düşmesi için olasılık oranı 0,19'du; Gad'ınkinde anlamlı fark yoktu.

Herkes için aynı mı?

Hayır. Böbrek hastalığında risk hastalığın ilerleme düzeyine, kullanılan ilaçlara ve tahlillerdeki potasyum gibi değerlere göre değişir. Kalp yetmezliğinde kalbin pompalama gücü ve son aylarda hastaneye yatış öyküsü belirleyicidir.

Gebelik ve emzirme dinî açıdan muafiyet sayılır; Glazier'in derlemesine göre doğum ağırlığı etkilenmedi, ama bebeğin öteki sonuçları için kanıt yetersiz. Bu yüzden karar, gebeliğin seyrini bilen kadın doğum uzmanıyla verilmeli. Yaşlılıkta susama duygusu zayıflar, birden çok ilaç kullanılır; düşme ve baş dönmesi riski olan biri için ayağa kalkarken tansiyon düşmesi ayrıca önemlidir.

Yaz Ramazanında açık havada çalışan biri çok daha fazla ter kaybeder; vardiya ilaç saatini kaçırtabilir. Kanıtın büyük kısmı Körfez ülkelerinden, Güney Asya'dan ve Avrupa'daki göçmen topluluklardan geliyor; Türkiye'deki hastalar için ayrı sınanmış değil.

Ne zaman hekime?

Kronik bir hastalığın varsa ve oruç tutmayı düşünüyorsan, randevuyu Ramazan başladıktan sonra değil, birkaç hafta önceden al; hastalığını izleyen uzman hekimin de bu niyetten haberdar olsun.

Oruç sırasında idrarın gün boyu belirgin biçimde azaldıysa, ayağa kalkınca başın dönüyor ve gözün kararıyorsa, bayılacak gibi oluyorsan orucunu o anda aç; bu belirtiler geçse bile hekimin durumdan o gün haberdar olsun. Kalp yetmezliğin varsa ayak bileklerinde artan bir şişlik, birkaç günde hızla artan kilo ya da sırtüstü yatınca nefes alamayıp kalkıp oturma ihtiyacı acil değerlendirme ister. Göğüste baskı, bilinç bulanıklığı ya da bayılma olursa 112. Orucu ya da sahuru kilo vermenin aracına çevirdiğini, iftardan sonra kontrolsüz yeme ve kusma döngüsü yaşadığını fark edersen, bunu bir ruh sağlığı uzmanıyla ya da hekiminle konuş.

Kendi hayatında

İsmail Bey'in hikâyesinde Dr. Aylin karar vermiyor; karar için gereken malzemeyi topluyor. Nefroloji hocasına bir not yazıyor, Ramazan'dan önce bir kan tahlili istiyor ve İsmail Bey tutmaya karar verirse ilk hafta içinde bir tahlil daha yapılmasını öneriyor. İlaç saatlerini nefroloğa ve eczacıya danışarak planlayacak. İsmail Bey'in kararı henüz yok.

Sahur ve iftar sofrası da bu planın parçası. Böbrek ve kalp hastasında iftar ile sahur arasında ne kadar sıvı alınacağı, kişiye göre hekimin söyleyeceği bir sayıdır. Tuz ve böbrek dersinde konuştuğumuz tuz, Ramazan sofrasında pide, turşu, peynir ve zeytinle kolayca artar ve susuzluğu derinleştirir. Kızartmalar ve şerbetli tatlılar küçük hacimde çok enerji taşır; Fernando'nun derlemesinde kaybedilen kilonun bayramdan sonra geri gelmesi, Ramazan'ın kendiliğinden bir zayıflama yöntemi olmadığını hatırlatıyor. Bunlar yasak listesi değil; hangi tabağın tuz ve şeker yükünü taşıdığını bilmek, seçimi sofrada yapabilmek demek.

Kapanış

1. Ramazan orucu aralıklı oruçtan farklı olarak suyu da keser, takvimde kayarak bütün mevsimleri dolaşır ve yaz aylarında uzun saatlere çıkabilir; bu yüzden aynı kişi için her yılın orucu ayrı bir değerlendirme ister.
2. Sağlıklı yetişkinlerde kilo ve kan yağlarındaki değişimler küçük ve geçicidir; kronik böbrek hastalığında, kalp yetmezliğinde ve gebelikte kanıt gözlemsel ve tutarsızdır, güvenlik ya da zarar konusunda kesin bir söz söylemeye yetmez.
3. Kronik hastalıkta karar, Ramazan'dan haftalar önce yapılan bir değerlendirmede, ilaç saatleri, ölçüm planı ve orucu bozma işaretleri konuşularak hekimle verilir; dinî çerçeve de hastaya ruhsat tanır ve hekimin değerlendirmesine yer açar.

Beş soru

1. Ramazan orucunu, aralıklı oruç dersinde konuşulan zaman kısıtlı beslenmeden ayıran üç özellik nedir?
2. Fernando ve arkadaşlarının meta-analizinde Ramazan'da verilen kilo bayramdan sonraki haftalarda ne oldu ve bu sofra planı için ne söylüyor?
3. Bello ve arkadaşlarının böbrek derlemesinde oruç tutanlarda böbrek değerlerinin değişmemesi, böbrek hastası için orucun güvenli olduğunu göstermek için neden yetmez?
4. Kalp yetmezliği çalışmasında durumu bozulan hastaları dengede kalanlardan ayıran özellik neydi?
5. Ramazan öncesi eğitim üzerine iki derleme şeker düşmesi konusunda nasıl ayrışıyor, hangi sonuçta buluşuyor?

Yanıtlar

Su da kesilir. Süre takvime ve coğrafyaya bağlıdır; ılıman kuşakta yazın günde yirmi saate kadar uzayabilir. Bir ay boyunca öğün, uyku ve ilaç saatleri birden yer değiştirir.

Ölçümler iki ila beş hafta içinde Ramazan öncesine doğru ya da tamamen geri döndü. Yani Ramazan kendiliğinden bir zayıflama yöntemi değil.

Çalışmalar gözlemseldi ve bazılarında oruç tutmayan bir karşılaştırma grubu yoktu. Oruç tutmayı seçenler zaten daha dengeli hastalar olabilir.

İlaçlara ve diyete uyumları belirgin biçimde daha düşüktü. İlaç saatlerinin planı bu yüzden görüşmenin merkezinde durur.

Tourkmani'nin derlemesinde eğitim alanlarda şeker düşmesi olasılığı yaklaşık beşte bire indi; Gad'ınkinde şeker düşmesi olaylarında anlamlı fark çıkmadı. İkisinde de Ramazan öncesi eğitim üç aylık şeker ortalamasını iyileştirdi.

Sonraki derse köprü

Ramazan orucu yemeğin saatini değiştiriyordu, tabağın içeriğini değil. Bazı insanlar ise inanç, vicdan ya da sağlık gerekçesiyle tabaktan belli yiyecekleri sürekli çıkarır. Sıradaki derste vejetaryen ve vegan beslenmenin sağlık sonuçlarına ne kadar güvenilir kanıtla bakabildiğimizi ve bitki temelli bir tabağın hangi besin öğeleri için önceden planlama istediğini soracağız.