Organik, GDO, katkısız

Bir an

Pazar akşamı, Ankara. Gizem'in mutfak masasında bir yığın market fişi var; Serkan ay sonu hesabını yapıyor, telefonun hesap makinesinde parmağı aynı satırda takılıp kalıyor. Ada mama sandalyesinde, önünde ezilmiş havuç. Kavanozun etiketinde küçük bir yeşil yaprak ve iki söz: "organik" ve "GDO içermez".

"Ada'nın kavanozları geçen ayın neredeyse iki katı tuttu," diyor Serkan. "Meyveyi, sebzeyi, yoğurdu da organikten alıyoruz. Ay sonunu getiremiyoruz Gizem."

Gizem kaşığı bırakıyor. "Bebeğin ağzına ilaçlı domates mi sokayım?"

Yasemin akşam yemeğine gelmiş, telefonunu ablasına uzatıyor. Ekranda bir video dönüyor: boynunda ve karnında iri şişlikler olan beyaz fareler, kırmızı harflerle bir başlık: "GDO'lu mısır kanser yapıyor. Bilim kanıtladı. Market raflarındaki her şeyde var."

"İşte," diyor Gizem, "ben bu yüzden organik alıyorum."

Yasemin videonun altındaki tarihe bakıyor: görüntüler on dört yıllık. Serkan fişi çeviriyor. Üçü de aynı şeyi soruyor ama farklı sözcüklerle: bu para neyi satın alıyor?

Soru

Organik gıda daha besleyici ya da daha güvenli midir, onaylanmış genetiği değiştirilmiş ürünlerin insan sağlığına ek bir riski gösterilmiş midir ve "doğal" ile "yapay" ayrımı bir riskin ölçüsü olabilir mi?

Nasıl işler

Kalıntı ve kirleticileri konuşurken asıl sorunun bir maddenin varlığı değil, miktarı olduğunu tartmıştık. Bu ders aynı soruyu üç etikete soruyor. Üçünün de ortak bir yanı var: ürünün içeriğini değil, nasıl üretildiğini anlatırlar.

Bu tanımda üç ayrıntı önemli. Birincisi, etikette "organik", "ekolojik" ve "biyolojik" sözleri yönetmeliğe göre eşdeğerdir; üçü de aynı sertifikayı ister. İkincisi, yurt içinde üretilip satılan organik üründe Bakanlığın organik ürün logosu ve sertifikayı veren kuruluşun adı, kod numarası ile ürün sertifika numarası bulunmalıdır. Gizem kavanozu çevirip bu numarayı arayabilir; "doğal", "köy" ya da "katkısız" sözlerinin ise böyle bir sertifikası yoktur. Üçüncüsü, organik "ilaçsız" demek değildir. Yönetmeliğin ekinde organik üretimde kullanılmasına izin verilen bitki koruma maddelerinin bir listesi vardır. Arazinin organik sayılması için de bir geçiş süreci gerekir: 2010 yönetmeliğine göre tek yıllık bitkilerde en az iki, çok yıllık bitkilerde üç yıl.

Videodaki ikinci söz başka bir yöntemi anlatıyor. Gen dersinde genin bir protein tarifi olduğunu konuşmuştuk; genetik mühendisliği bu tarifi bir canlıdan alıp başka bir canlıya yerleştirmektir.

Türkiye'nin kuralı sert. 2010 tarihli Biyogüvenlik Kanunu genetiği değiştirilmiş bitki ve hayvanların üretimini yasaklar; yani Türkiye'de GDO'lu tohum ekilemez. Onay almamış GDO piyasaya sürülemez, onaylı olan da yalnız Biyogüvenlik Kurulu'nun belirlediği amaçla kullanılabilir. Kurul'un onayları hayvan yemi içindir: 2015'te üç mısır ve bir soya çeşidinin yalnız yem ya da yem hammaddesi olarak kullanılmasına izin verildi, Eylül 2026'da bu izinler on yıl uzatıldı. Gizem için en önemli satır ise kanunun beşinci maddesinde: GDO ve ürünlerinin bebek mamalarında, devam formüllerinde, bebek ve küçük çocuk ek besinlerinde kullanılması yasaktır. Kavanozdaki "GDO içermez" sözü doğrudur, ama Türkiye'de satılan her bebek ek besini için zaten doğru olmak zorundadır.

Üçüncü sözü, "katkısız"ı, bu modülde iki kez açtık. Sağlık beyanları dersinde 2026 etiketleme kılavuzunun "tamamen katkısız" ve "yüzde yüz doğal" gibi mutlak ifadeleri yasakladığını gördük. Katkı maddeleri dersinde de bebek ek gıdalarında yalnız özellikle izin verilen katkıların kullanılabildiğini. Burada yalnız ortak noktaya bakalım: "katkısız" da, "organik" de, "GDO içermez" de bir üretim yolunu tarif eder, bir riskin büyüklüğünü değil.

Kanıt

Yaygın yanılgılar

Sayılarla

İki büyük kohort aynı soruya farklı cevap verdi. Baudry'nin Fransız çalışmasında 68.946 gönüllü izlendi ve 1.340 yeni kanser saptandı. En çok organik yiyen dörtte birlik grubun tehlike oranı 0,75'ti; yani kanser görülme tehlikesi yaklaşık dörtte bir daha düşüktü. Ama mutlak risk farkı yüzde 0,6'ydı: tehlike oranı ile mutlak riski ayırdığımız derslerde konuştuğumuz üzere, çarpıcı göreli farkın arkasında küçük bir mutlak fark durabilir.

Bradbury'nin İngiltere çalışması ise 623.080 kadını ortalama 9,3 yıl izledi ve 53.769 kanser saptadı. Genellikle ya da her zaman organik yiyenlerle hiç yemeyenler arasında toplam kanserde göreli risk 1,03'tü, yani fark yoktu. Hodgkin dışı lenfomada 0,79 ile daha düşük, meme kanserinde 1,09 ile biraz daha yüksekti.

Altın pirinç farklı bir sayıyı taşır. Tang ve arkadaşlarının 2009'daki denemesinde beş gönüllü, genetiği değiştirilerek beta karoten eklenmiş bu pirinci yedi ve beta karotenin vücutta A vitaminine dönüştüğü gösterildi. Filipinler Temmuz 2021'de ticari ekimine izin verdi; Nisan 2024'te bir temyiz mahkemesi kararıyla bu izin iptal edildi.

Türkiye'de organik ve geleneksel ürünlerin fiyat farkını yöntemiyle veren, kaynağı açık bir karşılaştırma kolay bulunmuyor; farkı en güvenilir biçimde kendi fişin gösterir.

Herkes için aynı mı?

Hayır. Bebekler ve küçük çocuklar vücut ağırlıklarına göre yetişkinden daha çok yer ve içer; kalıntı tartışmasının çocuklarda ayrıca sorulması bundandır. Smith-Spangler'in derlemesinde organik beslenen çocukların idrarında tarım ilacı düzeyinin daha düşük bulunduğu iki çalışma vardı; ama bu çocukların sağlığında bir fark gösterilmedi.

Gelir burada belirleyicidir. Bütçe ve beslenme dersinin sorusu burada geri dönüyor: kısıtlı bir bütçede asıl soru hangi besinin sepete girebildiğidir. Organiğe ödenen fark sebze, meyve ve bakliyattan kesiliyorsa kazanç kayba dönebilir: daha az sebze yemenin bedeli, kalıntı farkının belirsiz bedelinden çok daha iyi bilinir.

Gebeler ve kronik hastalığı olanlar için de ölçü aynıdır: önce ne yendiği, sonra nasıl üretildiği. Besin alerjisi olan biri için ise GDO sorusu ayrı bir yerde durur. Nordlee ve arkadaşları 1996'da Brezilya fındığından aktarılan bir proteinin genetiği değiştirilmiş soyada alerji yapabildiğini gösterdi; yeni proteinlerin alerji açısından sınanması bu yüzden değerlendirmenin bir parçasıdır.

Ne zaman hekime?

Etiket kararı hekim kararı değildir, ama korkuyla daralan bir beslenme hekimin işidir. Bir bebeğin ya da çocuğun beslenmesini "organik değil" ya da "GDO'lu olabilir" diye bir besin grubunu tümden çıkararak daraltıyorsan, bebek kilo almıyor, büyüme eğrisinden düşüyor ya da ek gıdayı uzun süredir reddediyorsa bunu izlem randevusunu beklemeden aile hekimine götür. Yeni bir besin denendikten sonra dudaklar ve göz kapakları şişiyor, bebek tekrar tekrar kusuyor, hırıltıyla soluk alıyor ya da gevşeyip tepkisizleşiyorsa bu, besin alerjisinin en ağır biçimi olabilir; hemen 112'yi ara. Gıda kaygısı uykunu, alışverişini ve aile içi konuşmayı yönetmeye başladıysa bunu da hekiminle konuş.

Kendi hayatında

Gizem'in sorusu ahlaki değil, bir hesap sorusu: kısıtlı parayla Ada'nın tabağına en çok neyi koyabilir? Organik almak meşru bir tercih; ama "ilaçlı domates" ile "temiz domates" ikiliği, kanıtın söylediğinden keskin. Kavanozdaki "GDO içermez" sözüne ise hiç para ödenmiyor; kanun bunu herkes için zaten şart koşuyor.

Kapanış

Bu dersle gıda etiketi modülü kapanıyor. Besin öğesi tablosunu sabit porsiyonla okumayı, içindekiler listesinin sırasını, beslenme beyanının yasal eşiklerini, E kodunun bir kayıt numarası olduğunu, mikropların ve mutfak alışkanlıklarının gıda zehirlenmesindeki payını, kalıntıların doz mantığıyla tartılmasını konuştuk. Hepsinin ortak sorusu aynıydı: etiketteki söz neyi ölçüyor, neyi ölçmüyor?

1. Organik, sertifikalı ve denetlenen bir üretim yöntemidir; derlemeler organik üründe kalıntıya daha seyrek rastlandığını ve bazı bileşiklerin daha yüksek olduğunu gösteriyor, ama besin değerinde tutarlı bir üstünlük ve insan sağlığında bir fark henüz kanıtlanmış değil.
2. Ulusal Akademiler'in 2016 raporu onaylanmış GDO'lu ürünlerden elde edilen gıdaların ötekilerden daha az güvenli olduğuna dair kanıtlanmış bir bulgu görmedi; Türkiye GDO ekimini ve bebek gıdalarında GDO kullanımını yasaklıyor, yem için onay veriyor; kanser videolarının kaynağı olan fare çalışması 2013'te geri çekildi.
3. "Doğal" ile "yapay", "organik" ile "geleneksel", "katkılı" ile "katkısız" ayrımları üretim yolunu anlatır, riskin büyüklüğünü değil; risk maddenin ne olduğuna ve ne kadar alındığına bağlıdır. Çevresel etki ise ayrı bir sorudur ve ayrı bir kanıtla tartılmalıdır.

Beş soru

1. Dangour'un 2009 derlemesiyle Barański'nin 2014 meta-analizi organik gıdanın bileşimi hakkında neden farklı sonuçlara ulaştı?
2. Baudry'nin çalışmasında tehlike oranı 0,75 iken mutlak risk farkının yüzde 0,6 olması neyi gösterir?
3. Gizem'in kavanozundaki "GDO içermez" sözü neden ek bir bilgi taşımıyor?
4. Séralini çalışması hangi gerekçelerle geri çekildi?
5. Ulusal Akademiler raporu GDO'lu gıdalar için hangi sonuca vardı ve yeni çeşitler için ne önerdi?

Yanıtlar

Dangour yalnız yeterli kalitedeki elli beş çalışmaya ve en sık ölçülen on bir besin grubuna baktı, sekizinde fark bulmadı. Barański 343 yayını kullandı ve antioksidanlar, kadmiyum ve kalıntı sıklığı gibi Dangour'un ele almadığı ölçüleri de analize kattı. Biri besin öğelerine, öteki daha geniş bir bileşen yelpazesine baktı.

Göreli olarak büyük görünen bir azalmanın, kanserin zaten seyrek görüldüğü bir grupta mutlak olarak küçük kaldığını gösterir. Üstelik bu gözlemsel bir ilişkidir; organik yiyenler başka alışkanlıklarıyla da farklı olabilir.

Biyogüvenlik Kanunu GDO ve ürünlerinin bebek mamalarında ve bebek ile küçük çocuk ek besinlerinde kullanılmasını yasaklıyor. Türkiye'de satılan her bebek ek besini bu koşulu zaten karşılamak zorunda.

Her grupta hayvan sayısı azdı ve seçilen fare soyunda tümörler zaten sık görülüyordu. Editör sahtecilik bulmadı ama bu örneklemle kesin bir sonuca varılamayacağını belirtti.

Zaman içindeki kanser ve diğer hastalık verilerinde GDO'lu ürünlerden elde edilen gıdaların daha az güvenli olduğuna dair kanıtlanmış bir bulgu görmedi. Yeni bir çeşidin, genetik mühendisliğiyle ya da klasik ıslahla üretilmiş olsun, yeni bir özellik taşıyorsa güvenlik açısından sınanmasını önerdi.

Sonraki derse köprü

Bu modül boyunca ambalajdaki bir sözün bir ürünü olduğundan sağlıklı gösterebildiğini gördük. Sıradaki modülde aynı soru tabağın tamamına taşınıyor. Bir diyet ilk haftalarda neden bu kadar etkili görünür? Tartıdaki ilk kaybın ne kadarı yağdır, ne kadarı sudur, ve bir yıl sonra geriye ne kalır? 26.1 bu üç ölçüyü birbirinden ayırarak başlıyor.