Sağlık beyanları

Bir an

Cumartesi öğleden sonra, Karaca'ların apartmanında merdiven sahanlığı. Saadet Hanım'ın kapısında bir kargo kolisi duruyor. Saadet Hanım koliyi açarken Sevgül de marketten dönüyor, elinde iki file.

Kolinin içinden cam bir kavanoz çıkıyor. Etiketinde bir saman yığını resmi, bir inek ve iri harflerle "Köy tereyağı. Katkısız. Yüzde yüz doğal." yazıyor. Saadet Hanım internette bir "köy ürünleri" sayfasından sipariş vermiş. "Otuz yıl ilaç etiketi okudum," diyor gülerek, "bunun neresine bakılır bilmiyorum."

Sevgül filesinden bir paket kurabiye çıkarıyor. Ön yüzde yeşil bir yaprak ve "Light" yazıyor. Rıza için almış. "Geçen hafta da bundan almıştım," diyor Sevgül, "akşam baktım, paketin yarısı bitmiş. 'Light değil mi, bir şey olmaz' demiş."

Saadet Hanım iki ürünü yan yana tutuyor. "Kurabiyenin hafifi nasıl olur? Bunlar birinin uydurduğu sözler mi, yoksa bir yerde yazılı anlamları var mı?"

Soru

Ambalajın ön yüzündeki "light", "doğal", "katkısız", "köy" gibi sözlerden hangisinin yasal bir tanımı ve eşiği vardır, hangisi yalnız bir pazarlama sıfatıdır ve bu sözler yiyenin davranışını nasıl değiştirir?

Nasıl işler

İçindekiler listesini konuşurken paketin arka yüzünü okumuştuk. Ön yüzün işi başka: seni rafta durdurmak. Oradaki sözler hukuken üç ayrı rafa düşer ve hangi rafta oldukları, onlara ne kadar güveneceğini belirler.

Birinci raf besin içeriğine dair sözlerdir.

Yani "az yağlı" bir sıfat değil, bir eşiktir. Katı bir gıdada yüz gramda en çok üç gram yağ demektir; sıvıda yüz mililitrede bir buçuk gram. "Yağsız" için sınır yüz gramda yarım gram. "Şekersiz" de yarım gramla sınırlı; "az şekerli" katıda yüz gramda en çok beş gram. "Lif kaynağı" yüz gramda en az üç gram lif ister, "yüksek lif" altı gram. Beyan taşıyan üründe besin öğesi tablosu zorunludur; beyanı onunla sınayabilirsin.

"Şeker ilavesiz" ayrıca dikkat ister. Bakanlığın kılavuzuna göre bu beyan için ürüne hiçbir tek ya da çift şeker eklenmemiş olmalı, bal, pekmez, hurma şurubu, meyve suyu konsantresi gibi tatlandırıcı bir gıda da katılmamış olmalı. Ürünün kendi şekeri varsa etikette büyük harflerle "DOĞAL OLARAK ŞEKER İÇERİR" yazmak zorunludur. Şeker dersindeki "rafine şeker içermez" bisküvisi gibi konsantreyle tatlandırılmış bir ürüne kılavuz yalnız "meyveyle tatlandırılmıştır" gibi bilgilendirici bir cümle bırakır.

Peki "light"? Yönetmeliğin listesinde "light" diye bir satır yok. Listede "azaltılmış" ya da "daha az" beyanı var: enerjide ya da bir besin öğesinde benzer ürünlere göre en az yüzde otuzluk bir azalma. Bakanlığın 2025'te güncellenen kılavuzu "light" ve "hafif" sözcüklerine yalnız bu koşulda izin verir: ürün azaltma koşulunu karşılıyorsa ve etikette neyin azaltıldığını söyleyen "azaltılmış" ya da "daha az" beyanı da yazıyorsa. Sevgül'ün paketinde "Light" yazısının yakınında "yüzde otuz daha az şeker" gibi bir cümle yoksa, o söz orada olmamalıdır. Varsa bile kurabiyenin az enerjili olduğunu değil, benzerlerine göre bir şeyin azaltıldığını söyler.

İkinci raf sağlıkla ilgili sözlerdir. Sağlık beyanını takviye denetimi dersinde tanımlamıştık: bir gıdanın ya da içindeki bir öğenin sağlıkla ilişkisini kuran söz. Yasakları orada saydık; burada iki ek koşul var. Sağlık beyanı taşıyan bir ürünün etiketinde dengeli ve çeşitli beslenmenin önemini belirten bir ifade ve beyan edilen etki için ne kadar tüketmek gerektiği yazılmalıdır. Bir hastalığın riskini azalttığını söyleyen beyanda ise o hastalığın birden çok risk etkeni olduğu ve bunlardan birini değiştirmenin yararlı olabileceği ya da olmayabileceği de yazılmak zorundadır. Kabul edilmiş beyanlar Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu'nun kılavuz eklerinde listelenir; ürün listeye girmeyen bir sağlık sözü kuramaz.

Üçüncü raf, Saadet Hanım'ın kavanozundaki sözlerdir: "doğal", "katkısız", "köy", "ev yapımı", "geleneksel". Bunlar ne beslenme beyanıdır ne sağlık beyanı. Uzun süre yalnız "etiket yanıltıcı olamaz" genel kuralına bağlıydılar; Mart 2026'da son kez güncellenen etiketleme kılavuzu çoğuna ayrı bir çerçeve çizdi.

"Doğal", kılavuza göre tek bileşenli, katkı ve aroma dahil hiçbir ilave içermeyen, yapısını önemli ölçüde değiştiren bir işlem görmemiş gıdalar için kullanılabilir. Bütün bileşenleri bu koşulu karşılayan bir üründe "doğal bileşenlerden üretilmiştir" yazılabilir. Ama "yüzde yüz doğal", "hakiki doğal", "en doğal" gibi ifadeler kullanılamaz; çünkü doğal sayılan her gıda zaten aynı koşulu karşılamak zorunda. "Katkısız" ancak katkı kullanımına izin verilen bir gıdada, bileşenlerden taşınan katkı dahil hiçbiri yoksa yazılabilir; "yüzde yüz katkısız", "tamamen katkısız" yazılamaz. Endüstriyel ölçekte üretilen gıdada "ev yapımı" kullanılamaz, "ev yapımı tadında" ise serbest.

Süt ürünleri için kılavuz daha da kesin: etiketlerinde "köy", "ev", "geleneksel", "çiftlik", "yüzde yüz" gibi ifadelere yer verilemez; markalar da bir ürünü köy ürünüymüş gibi gösterecek biçimde kullanılamaz. Saadet Hanım'ın tereyağı bir süt ürünü. Kavanozdaki "köy" ve "yüzde yüz doğal" sözleri, kılavuzun diliyle, o etikette bulunmaması gereken sözlerdir. İşletmelerin uyum süresi 31 Aralık 2026'da doluyor; eski etiketleri bir süre daha rafta görebilirsin.

Rıza'nın paketin yarısını bitirmesinde sözün de payı var.

Kanıt

Yaygın yanılgılar

Sayılarla

Hieke ve arkadaşlarının beş Avrupa ülkesinde 2.034 hazır ambalajlı gıda ve içecek üzerinde yaptığı taramada ürünlerin yüzde 26'sında en az bir beyan vardı. Bulunan beyanların yüzde 64'ü beslenme, yüzde 29'u sağlık beyanıydı.

Bu sözlerin etkisi de ölçüldü. Faulkner ve arkadaşlarının 186 kişiyle yaptığı çalışmada katılımcılara her biri aynı enerji yoğunluğunda olan "sağlıklı" ve standart ürün çiftleri verildi. Katılımcılar sağlıklı görünen ürünlerin hepsinin enerjisini daha düşük tahmin etti ve "yağı azaltılmış" lahana salatasından kendilerine standart olanından daha büyük porsiyon koydu. Oostenbach ve arkadaşlarının on bir çalışmalık sistematik derlemesi de yağ, şeker ve enerji beyanlarının uygun porsiyonu büyük, enerjiyi küçük gösterdiğini ve bazı kişilerde tüketimi artırdığını buldu.

Türkiye'deki ürünlerin kaçında beyan bulunduğunu ve bunların ne kadarının eşiklere uyduğunu gösteren, yöntemi açık ve doğrulayabildiğimiz bir sayıya ulaşamadık.

Herkes için aynı mı?

Hayır. Oostenbach ve arkadaşlarının derlemesinde beyanın tüketimi artırma etkisi kişinin kilo durumuna göre değişiyordu; satın alma niyetine etkisi de kişinin sağlığa ne kadar önem verdiğine göre farklılaşıyordu. Provencher'in deneyinde ise diyet yapma alışkanlığı fark yaratmadı.

Kronik hastalığı olanlar için ön yüz sözleri ayrıca yanıltıcı olabilir. Erol gibi diyabetle yaşayan biri için "şekersiz" yazan bir bisküvi hâlâ undan, yani nişastadan yapılmıştır; fırındaki "diyabetik" ekmeği konuştuğumuz karbonhidrat dersindeki tuzak burada da geçerli. Tansiyonu için tuzunu azaltan Sevgül'e "tuzu azaltılmış" beyanı yalnız benzer ürünlere göre en az yüzde yirmi beşlik bir azalma vaat eder, ürünün az tuzlu olduğunu değil; "az tuz" ayrı ve daha sıkı bir eşiktir.

Hatice Nine gibi küçük yazıyı okumakta zorlanan biri için ise ön yüzün iri sözü, arka yüzün küçük tablosundan çok daha baskın kalır.

Ne zaman hekime?

Ambalaj sözü değil, ona dayanarak verdiğin bazı kararlar hekimi ilgilendirir. Diyabet ya da böbrek hastalığı nedeniyle şeker veya tuz hesabı yapıyorsan "light", "şekersiz", "tuzu azaltılmış" ürünleri günlük planına katmadan önce bunu seni izleyen hekim ya da diyetisyenle konuş. Besin alerjin varsa "doğal" ve "katkısız" sözleri alerjen içermediği anlamına gelmez; içindekiler listesindeki koyu yazılı bileşenlere bak. Bir ürünü yedikten sonraki dakikalarda kurdeşen bütün vücuda yayılır, ses kısılır ya da yutkunmak zorlaşırsa, alerji dersinde anafilaksi için anlattığımız gibi kendi imkânınla yola çıkmayı bırak ve 112'yi çağır. Etiketi yanıltıcı bulduğun bir ürün için ise yol hekim değil, Tarım ve Orman Bakanlığı'nın 174 numaralı Gıda Hattı'dır.

Kendi hayatında

Sahanlıkta Sevgül kurabiye paketini çevirip "light" yazısının çevresinde bir azaltma cümlesi arıyor; Saadet Hanım kavanozun üreticisini. Soru aynı: bu söz hangi rafta?

Amaç ürünü yasaklamak değil; onu ön yüzdeki sözün değil, arka yüzdeki sayıların söylediği kadar yemek.

Kapanış

1. Beslenme beyanı yönetmelikteki listeye ve sayısal eşiklere bağlıdır: "az yağlı" katıda yüz gramda en çok üç gram yağ, "lif kaynağı" en az üç gram lif demektir; "light" ise ancak benzerlerine göre en az yüzde otuzluk bir azaltma ve etikette neyin azaltıldığını söyleyen bir cümleyle birlikte kullanılabilir.
2. "Doğal", "katkısız", "ev yapımı", "geleneksel" sözleri beslenme ya da sağlık beyanı değildir; 2026'da güncellenen etiketleme kılavuzu onları koşula bağlar, "yüzde yüz doğal" ve "yüzde yüz katkısız" gibi mutlak ifadeleri yasaklar ve süt ürünlerinde "köy" ile "ev" sözlerine izin vermez.
3. Sağlık halesi gerçektir: beyanlar ürünü daha sağlıklı, enerjisini daha düşük ve uygun porsiyonu daha büyük gösterir; ön yüz sözünü arka yüzdeki tabloyla sınamak bu etkinin en basit panzehiridir.

Beş soru

1. Beslenme beyanı ile sağlık beyanı arasındaki fark nedir? Her birine bir örnek ver.
2. Sevgül'ün kurabiye paketindeki "Light" sözü kılavuza göre hangi iki koşulda kullanılabilir?
3. "Şeker ilavesiz" yazan ve kendi doğal şekerini içeren bir üründe etikette ne yazmak zorundadır?
4. Saadet Hanım'ın tereyağı kavanozundaki hangi sözler etiketleme kılavuzuyla çelişiyor ve neden?
5. Provencher ve arkadaşlarının kurabiye deneyi sağlık halesi hakkında ne gösterdi, bu sonucu markete taşırken neden dikkatli olmak gerekir?

Yanıtlar

Beslenme beyanı gıdanın enerjisi ya da bir besin öğesi hakkındadır: "az yağlı", "lif kaynağı", "şeker ilavesiz". Sağlık beyanı ise gıdayla sağlık arasında bir ilişki kurar: "kemiklerin korunmasına katkıda bulunur" gibi.

Ürünün enerjisinde ya da bir besin öğesinde benzer ürünlere göre en az yüzde otuzluk bir azalma olmalı ve etikette bu azaltmayı adlandıran "azaltılmış" ya da "daha az" beyanı da yer almalıdır. Bu beyan yoksa "light" sözü de kullanılamaz.

Etikette büyük harflerle, beyanın yapıldığı her yerde ve onunla aynı yazı tipinde "DOĞAL OLARAK ŞEKER İÇERİR" ifadesi bulunmalıdır.

"Köy" ve "yüzde yüz doğal" sözleri. Tereyağı bir süt ürünüdür ve kılavuz süt ürünlerinin etiketinde "köy", "ev", "geleneksel", "çiftlik", "yüzde yüz" gibi ifadelere izin vermez; "yüzde yüz doğal" ise hangi gıdada olursa olsun kullanılamayan mutlak bir ifadedir.

Aynı kurabiyeyi sağlıklı diye tanıyan kadınlar onu sağlıksız diye tanıyanlardan yaklaşık yüzde otuz beş daha fazla yedi; yani tek bir söz yenen miktarı değiştirdi. Ama deney tek laboratuvarda, doksan dokuz genç kadınla ve tek bir atıştırmalıkla yapıldı.

Sonraki derse köprü

Saadet Hanım'ın kavanozunda "katkısız" yazıyordu ve bu sözün yasal bir koşulu olduğunu gördük. Ama sözcüğün kendisi bir soru bırakıyor: Katkı dediğimiz şey tam olarak nedir, içindekiler listesindeki E harfli kodlar neyi adlandırır ve bir maddenin güvenli sayılacağına kim, hangi ölçüyle karar verir? Sıradaki derste gıda katkı maddeleri bu sorularla ele alınacak.