Akraba evliliği

Bir an

Perşembe akşamı, Karaca evinin salonu. Sevgül sofrayı kaldırırken Hatice Nine'nin telefonu çalıyor; köyden, nine'nin yeğeni Şerife arıyor. Haber güzel: Şerife'nin kızı Gönül, yaz sonunda teyzesinin oğlu Oğuz'la evlenecek. "Bak gördün mü, kız el kapısına gitmiyor. Teyzesi ona kendi kızı gibi bakar. Kan karışmaz, iyidir."

Kapı komşusu Saadet Hanım o akşam çaya gelmiş. Fincanını bırakırken sesini alçaltıyor. "Hatice abla, kusura bakma ama ben otuz yıl hastanede çalıştım. Çocuk servisinde akraba evliliğinden olan ne bebekler gördüm. Teyze oğlu olmaz, sakat çocuk olur. Şerife'ye söyleyin, vazgeçsinler."

Nine'nin gülümsemesi soluyor. "Bizim köyde kimin kimle akraba olduğunu saymaya kalksan işin içinden çıkamazsın. Hepsinin çocuğu da maşallah, turp gibi. Bizde olmadı, olmaz."

Hafta sonu eve gelen Berk kanepeden dinliyor. Seçmeli biyoloji dersinde çekinik kalıtımı yeni işlediler: çekinik bir hastalık için aynı varyantın iki kopyasının, biri anneden biri babadan, bir araya gelmesi gerekiyordu. Berk'in aklına bir soru takılıyor ve odadaki iki kadından hiçbiri bu soruya bir sayı söylemiyor: Kaç bebekten kaçı?

Soru

İki kuzen evlendiğinde çocuklarında çekinik bir hastalık ya da doğumsal bir sorun görülme olasılığı gerçekte ne kadar artar ve Türkiye'de bu evlilikler ne kadar yaygındır?

Nasıl işler

Kalıtım biçimlerini konuşurken, çekinik bir hastalığın ancak iki kopya buluştuğunda ortaya çıktığını gördük; tek kopya taşıyan biri çoğu zaman bunu hiç bilmeden yaşar. Akraba olmayan iki insanın aynı gende aynı nadir varyantı taşıması düşük bir olasılıktır. Akrabalık bu olasılığı değiştirir, çünkü iki eş aynı kaynaktan beslenmiştir.

Gönül ile Oğuz'un anneleri kız kardeş; ortak ataları, ikisinin de anneannesi ve dedesidir. O iki atanın genomunda bir yerde, kimsenin farkında olmadığı tek kopyalık bir varyant varsa, o varyantın kuşaklar boyunca hem Şerife'ye hem de kız kardeşine, oradan da iki gence ulaşmış olma ihtimali vardır. Hamamy'nin derlemesi, Bennett ve arkadaşlarının hesabını aktararak bu ortaklığı sayıya döker: birinci derece kuzenlerin genlerinin ortalama sekizde birini (yüzde 12,5) ortak atadan aynı kopya olarak paylaştığı öngörülür. Bu yüzden onların çocuklarında, gen bölgelerinin ortalama on altıda birinde (yüzde 6,25) iki kopya da aynı atadan gelir.

Şimdi çekinik hastalığa dönelim. Bir çocuğun iki kopyası aynı atadan geldiğinde, o kopya zararlı bir varyantsa çocuk onu iki doz alır. Akraba olmayan bir çiftte bu, iki ayrı aileden rastlantıyla aynı varyantın gelmesini gerektirir; kuzen bir çiftte ise ortak kök aynı varyantı iki yandan birden taşıyabilir. Akrabalık yeni bir varyant yaratmaz; zaten var olan nadir bir varyantın iki kopyasının buluşma ihtimalini artırır. Aynı mekanizma, Hamamy'nin vurguladığı bir noktayı da açıklar: ebeveynlerden birinde baskın kalıtılan bir hastalık varsa, akrabalık onun çocuğa geçme riskini genelde değiştirmez, çünkü o hastalığın ortaya çıkması için zaten tek kopya yeter.

Bu artış ne kadar? Bennett ve arkadaşlarının yönettiği Ulusal Genetik Danışmanlar Derneği (NSGC) çalışma grubunun önerilerine dayanarak Hamamy şu iki ifadeyi verir. Ailede bilinen bir genetik hastalık yoksa, birinci derece kuzenlerin çocuklarında doğumsal bozukluk riski genel nüfus riskinin yaklaşık iki katı olarak söylenir: yüzde 2,5 yerine yüzde 5 gibi. Öbür ifade biçimiyle, risk nüfusun temel riskinin 1,7 ile 2,8 yüzde puan üstündedir ve bu fazlalığın büyük kısmı çekinik hastalıklardan gelir.

Bu iki cümle aynı gerçeğin iki yüzüdür ve "Göreli risk, mutlak risk" dersinin tam konusudur. "İki kat" göreli risktir ve kulağa korkutucu gelir. "Yüzde 2,5'ten yüzde 5'e" ise mutlak risktir: yüz bebekten iki üçünün yerine dört beşinde bir sorun görülmesi, yüz bebekten doksan beş kadarında bu türden bir sorun görülmemesi demektir. Saadet Hanım'ın çocuk servisi ise sağlıklı doğan doksan beş bebeği hiç görmez.

Kanıt

Koç'un 2003 araştırmasını inceleyen çalışması (Prevalence and sociodemographic correlates of consanguineous marriages in Turkey, Journal of Biosocial Science, 2008), akraba evlilikleri içinde birinci derece kuzen evliliklerinin payının bir evlilik kuşağından ötekine azaldığını gösterir ve bunu kadınların eğitimine, kente göçe ve küçülen ailelere bağlar.

Yaygın yanılgılar

Sayılarla

Türkiye'nin en güncel temsilî verisi 2018 Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırması'dır. Araştırmaya katılan, hiç evlenmiş 15–49 yaşındaki 5.141 kadının yüzde 24'ü eşiyle akraba; evliliklerin yüzde 11'i birinci derece kuzenler arasında. Baba tarafından ve anne tarafından kuzen evlilikleri birbirine yakın (yüzde 6'ya yüzde 5).

Oran ülke içinde çok değişiyor. Kırda yüzde 29, kentte yüzde 22. On iki bölgeli ayrımda en yüksek oran Güneydoğu Anadolu'da (yüzde 43), en düşük oran Batı Marmara'da (yaklaşık yüzde 10). Eğitimi olmayan kadınlarda yüzde 40, lise ve üzeri eğitimlilerde yüzde 10. Hane refahının en düşük olduğu dilimde yüzde 35, en yüksek dilimde yüzde 12.

Zaman içinde düşüş ise yavaş. Koç ve Eryurt'un aktardığına göre 1968'de oran yüzde 27'ydi; sonraki araştırmalar yüzde 22–24 aralığında kaldı. 2013 araştırmasının akraba evliliği oranını birincil rapordan doğrulayamadık, bu yüzden burada vermiyoruz.

Risk tarafında mutlak ölçek: yüz bebekte yaklaşık 2,5 olan doğumsal bozukluk riski, birinci derece kuzenlerin çocuklarında yaklaşık 5'e çıkar.

Herkes için aynı mı?

Hayır. Yukarıdaki sayılar, ailesinde bilinen bir kalıtsal hastalık olmayan birinci derece kuzenler için bir ortalamadır. Ailede talasemi, işitme kaybı ya da çocuklukta açıklanamamış ölümler gibi bir öykü varsa risk o ailenin kendine özgü hesabına bağlıdır ve ortalamadan çok yüksek olabilir. Talasemi gibi bazı hastalıklar için Türkiye'de evlilik öncesi tarama yapılıyor; "Oksijen taşımak" dersinde bu programa değinmiştik, taşıyıcılığın ne anlama geldiğini ise genetik danışmanlık dersinde ayrıca konuşacağız.

Toplumun geçmişi de hesabı değiştirir. Hamamy, kuşaklar boyunca akraba ya da aynı topluluk içinde evliliğin sürdüğü yerlerde, uzak akraba sayılan iki kişinin bile genetik olarak birinci derece kuzenler kadar yakın olabileceğini yazar. Tersine, böyle bir geçmişi olmayan toplumlarda ikinci derece kuzenlerin riski akraba olmayanlarınkine yaklaşır.

Sosyoekonomik koşullar da önemlidir. Born in Bradford'da annenin eğitimi bütün gruplarda koruyucuydu ve 34 yaşın üstündeki annelerde de akraba evliliğindekine benzer büyüklükte bir artış vardı. Bittles ve Black'in derlemesine göre demografik, toplumsal ve ekonomik koşullar akrabalığın çocuk ölümüne etkisini belirgin biçimde değiştirebilir.

Ne zaman hekime?

Akraba bir çift, bir hastalık şüphesi olmadan da yalnız bilgi almak için genetik danışmanlığa başvurabilir. Başvuruyu özellikle değerli kılan durumlar: ailenin herhangi bir kolunda çekinik bir hastalık tanısı almış biri, doğuştan işitme ya da görme kaybı, nedeni bulunamamış gelişme geriliği ya da bebeklikte açıklanamamış bir ölüm. Gebelik başladıysa, akrabalığı izleyen ekibe söylemek önemlidir; Bennett önerileri bu çiftlere gebelikte ayrıntılı ultrason ve serum taramasının sunulmasını ister. Aynı öneriler doğumdan sonra işitme taramasının ve tedavi edilebilir metabolizma hastalıkları için yapılan taramanın atlanmamasını ister; bu hastalıkların bir kısmı erken fark edildiğinde tedavi edilebildiği için, bir tarama sonucu için yeniden çağrıldığınızda bunu ertelemek bebeğin aleyhine işler.

Kendi hayatında

Nine bir ömür boyunca sağlıklı doğan yüzlerce köy çocuğu gördü; Saadet Hanım ise mesleğinin en ağır günlerini hasta doğan bebeklerin başında geçirdi. İkisi de kendi penceresinden doğruyu görüyor; eksik olan, pencereyi aşan bir sayıdır.

Hamamy'nin derlemesi bu evliliklerin toplumsal gerekçelerini sayar: çiftin ve ailelerin birbirini önceden tanıması, gelinin yeni ailesinde destek bulması, evlilik pazarlıklarının kolaylaşması, aile bağlarının güçlenmesi. Bu gerekçeler genetik riskin yanında tartılacak gerçek şeylerdir. Koç da 2008 çalışmasında, akraba evliliği toplumsal yaşamın bir parçası olduğu sürece onu nüfus düzeyinde caydırma çabalarının uygun ve istenir görünmediğini, bunun yerine yüksek riskli ailelerin bulunup genetik danışmanlık sunulmasını önerir. Damgalama ise kimseyi korumaz: Hamamy'nin aktardığı gibi aileler, "kalıtsal hastalık" etiketinden korktukları için ailedeki bir hastalığı saklayabilir ve tam da danışmanlığın işe yarayacağı bilgi kaybolur.

Kapanış

1. Akraba evliliği çekinik bir varyantın iki kopyasının aynı kökten gelip buluşma olasılığını artırır; birinci derece kuzenler genlerinin ortalama sekizde birini ortak atadan paylaşır.
2. Ailede bilinen bir kalıtsal hastalık yoksa birinci derece kuzenlerin çocuklarında doğumsal sorun riski yaklaşık yüzde 2–3'ten yüzde 4–6'ya çıkar: göreli olarak iki kat, mutlak olarak yüz bebekte iki üç bebek fazla.
3. Türkiye'de 2018'de hiç evlenmiş kadınların yüzde 24'ü eşiyle akrabaydı ve oran bölgeye, eğitime ve refaha göre büyük farklar gösteriyor; genetik danışmanlığın işi yasaklamak değil, çiftin kendi kararını bilerek vermesini sağlamaktır.

Beş soru

1. Akrabalık bir çocuğun çekinik bir hastalık taşıma olasılığını hangi mekanizmayla artırır ve baskın kalıtılan hastalıklarda neden aynı etkiyi yapmaz?
2. Birinci derece kuzenlerin çocukları için verilen "iki kat" ve "1,7–2,8 yüzde puan fazla" ifadeleri aynı riski nasıl anlatır?
3. 2018 Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırması akraba evliliğinin yaygınlığı ve dağılımı hakkında ne gösterdi?
4. Born in Bradford çalışmasında akraba evliliğinin yanında hangi etkenlerin anomali riskiyle ilişkili olduğu bulundu?
5. Bennett önerileri ve Koç'un çalışması akraba çiftlere yaklaşım konusunda ne söylüyor?

Yanıtlar

Birinci derece kuzenler genlerinin yaklaşık sekizde birini ortak atadan aynı kopya olarak paylaşır, çocuklarında da gen bölgelerinin yaklaşık on altıda birinde iki kopya aynı atadan gelir. Atada sessiz bir zararlı varyant varsa çocuk onu iki doz alabilir. Baskın hastalıklar için tek kopya yeterli olduğundan, akrabalık genelde onların riskini değiştirmez.

"İki kat" göreli ifadedir: yüzde 2,5'lik temel risk yaklaşık yüzde 5 olur. "1,7–2,8 yüzde puan fazla" ise aynı farkı mutlak olarak söyler: yüz bebekte iki üç bebek daha fazla.

Hiç evlenmiş kadınların yüzde 24'ü eşiyle akrabaydı ve evliliklerin yüzde 11'i birinci derece kuzenler arasındaydı. Oran kırda, eğitimi olmayan kadınlarda ve yoksul hanelerde daha yüksekti; Güneydoğu Anadolu'da yüzde 43'e çıkıyordu.

34 yaşından büyük beyaz İngiliz annelerde akraba evliliğindekine benzer bir risk artışı görüldü; annenin üniversite düzeyinde eğitimi her etnik grupta riskin azalmasıyla ilişkiliydi. Akraba evliliğinin etkisi yoksunluk hesaba katıldıktan sonra da sürdü.

Bennett önerileri, ayrıntılı bir aile öyküsünün ötesinde akraba çiftlere ek bir gebelik öncesi tarama önermez; gebelikte ayrıntılı ultrason ve serum taraması, yenidoğanda işitme ve metabolizma taraması sunulmasını ister. Koç, akraba evliliğini nüfus düzeyinde caydırmanın uygun olmadığını, yüksek riskli ailelerin bulunup danışmanlık sunulmasını önerir.

Sonraki derse köprü

Bu derste tek bir genin iki kopyasının buluşup buluşmamasına baktık ve sonuç evet ya da hayır kadar keskindi. Oysa Berk'in boyu ya da Sevgül'ün kan şekeri gibi özellikler böyle bir düğmeye bağlı değil. Sıradaki derste yüzlerce küçük etkinin toplandığı bu dünyaya ve "bu iş genlerde" sözünün bir sayıya döküldüğünde aslında neyi ölçtüğüne bakacağız.