Cinsel tepki

Bir an

Salı sabahı, aile sağlığı merkezinin bekleme salonu. Erol yıllık diyabet kontrolü için sıra bekliyor. Hemşirenin uzattığı iki sayfalık formda ayaklarda uyuşmayı, gözlerde bulanıklığı soran kutuları tek tek işaretliyor. İkinci sayfanın ortasında bir soru var: "Son bir yılda cinsel işlevinizde bir değişiklik oldu mu? Evet / Hayır / Konuşmak istemiyorum."

Kalemi sorunun üstünde bekliyor, yanındakilere bakıyor ve hiçbir kutuyu işaretlemeden sayfayı çeviriyor.

Sabah otobüste telefonunda aynı reklam iki kez çıkmıştı: "Bitkisel güç kapsülü. Yüzde yüz doğal, yan etkisiz, reçetesiz, kapıda ödeme." İkisini de hızla kapatıp etrafına bakmıştı.

İçeride Dr. Aylin formu okurken boş kalan satırda duruyor. "Bu soruyu diyabeti olan herkese soruyoruz," diyor. "Şeker, tansiyon, kullandığımız bazı ilaçlar bu konuyu etkileyebiliyor. Bugün konuşmak istemezseniz bir dahaki sefere de olur." Erol gülümsüyor: "Bizim yaşta öyle şeyler mi konuşulur, hocam." Dr. Aylin formun kenarına küçük bir not düşüyor ve tansiyon ölçümüne geçiyor. Satır boş kalıyor.

Soru

Cinsel tepki vücutta hangi fizyolojik adımlarla gerçekleşir, bu tepkiyi anlatan modeller neden birbirinden farklıdır ve bu konu bir sağlık kontrolünde neden sorulmaya değer?

Nasıl işler

Cinsel gelişim ve çeşitlilik dersinde, erkek ve kadın üreme organlarının aynı başlangıç dokusundan iki farklı yöne geliştiğini konuştuk. Bu dersin fizyolojisi o ortak başlangıcın bir sonucunu kullanıyor: aynı kökten gelen yapılar yetişkinlikte de benzer biçimde çalışır.

İlk sistemli model 1966'da William Masters ve Virginia Johnson'dan geldi. Laboratuvar gözlemlerine dayanarak dört evreli, doğrusal bir şema çizdiler: uyarılma, plato, orgazm ve çözülme. Doğrusal demek, her evrenin bir öncekinin ardından sırayla geldiği varsayımıdır.

1970'lerde cinsel terapi alanında çalışan Kaplan, bu şemada bir eksik gördü: uyarılmadan önce gelen istek. 1977'deki makalesinde istekle ilgili güçlüklerin yaygın olduğu halde ihmal edildiğini yazdı; ardından modelin başına istek evresini koyan üç evreli bir şema önerdi. Böylece tepki zihinde başlayan bir süreç olarak tarif edildi.

2000'de Vancouver'daki British Columbia Üniversitesi'nden Basson farklı bir soru sordu: uzun ilişkilerdeki pek çok kadının deneyimi bu düz çizgiye uyuyor mu? Önerdiği döngüsel modelde istek her zaman başlangıçta değildir. Kişi yakınlık gibi başka nedenlerle başlayabilir, istek uyarılmayla birlikte ya da ondan sonra ortaya çıkabilir ve memnuniyet bir sonraki kez için geri besleme olur. Basson'ın açık amacı, tepki yalnızca geleneksel şemadan farklı diye kimseye işlev bozukluğu tanısı konmasını önlemekti.

Modeller evrelerin sırasını tartışıyor, ama bedensel olaylarda büyük ölçüde anlaşıyor; merkezde kan akışı var.

Bu kan akımını otonom sinir sistemi yönetir. Otonom sinir sistemi dersinde iki kolu tanımıştık: parasempatik ve sempatik. Genital uyarılmada parasempatik lifler kolaylaştırıcı, sempatik lifler ise baskılayıcı rol oynar. Uyarılma sırasında sinir uçlarından salınan nitrik oksit, damar duvarındaki düz kası gevşetir, damar genişler ve doku kanla dolar. Damarın iç yüzü dersinde nitrik oksidin damar sağlığındaki yerini görmüştük; burada aynı molekül bu kez genital damarlarda çalışıyor. Kadında artan kan akımı, damarlardan sızan bir sıvıyla vajinanın nemlenmesini sağlar.

Homolog dokular bu noktada önem kazanır. Erkekte penisin ve kadında klitorisin gövdesi, aynı türden süngerimsi, kanla dolabilen (erektil) dokudan oluşur. Anatomi çalışmaları bu iki dokunun mikroskop altındaki yapısının ve ilaçlara verdiği yanıtın birbirine benzediğini gösteriyor; nitrik oksit iki cinsiyette de düz kası gevşeten başlıca haberci. Erkekte ereksiyon, boşalma ve orgazm ayrı sinirsel denetimlere bağlıdır; biri etkilenirken öteki korunabilir.

Kısacası cinsel işlev damarlara, sinirlere ve hormonlara dayanır; bunları etkileyen her durum onu da etkileyebilir.

Kanıt

Yaygın yanılgılar

Sayılarla

Önce sessizliğin boyutu. Moreira ve arkadaşlarının anketi kırk ile seksen yaş arasındaki 27.500 kadın ve erkeği kapsadı. Cinsel yönden etkin olanların neredeyse yarısı en az bir cinsel sorun yaşamıştı; yardım almak için hekime başvuranlar erkeklerde yüzde 18,0, kadınlarda yüzde 18,8 idi. En sık yapılan şey eşiyle konuşmaktı (yüzde 39). Son üç yılda rutin bir muayenede hekimin cinsel sağlığı sorduğu kişilerin oranı yalnız yüzde 9'du.

Damar bağlantısı: Thompson'ın çalışması 9.457 erkeği izledi. Başlangıçta erektil işlev bozukluğu olmayan erkeklerde bir kalp-damar olayı riski kişi başına yılda 0,015, olanlarda 0,024 idi. Öteki etkenler düzeltildikten sonra yeni başlayan işlev bozukluğu, kalp-damar olayı riskini yaklaşık dörtte bir artırıyordu (tehlike oranı 1,25); yazarlar bu ilişkinin büyüklüğünü sigara içmenin ya da ailede kalp krizi öyküsünün oluşturduğu riskle aynı aralıkta buldu.

Kronik hastalık: Kouidrat ve arkadaşlarının 145 çalışmayı ve 88.577 erkeği birleştiren meta-analizinde diyabeti olan erkeklerde erektil işlev bozukluğu sıklığı yüzde 52,5 bulundu.

Takviyeler: Tucker ve arkadaşlarının incelediği on yılda 776 takviye gizli ilaç içeriyordu; bunların 353'ü, yani yüzde 45,5'i cinsel güç ürünüydü. Bu 353 ürünün 166'sında reçeteli bir ilacın etken maddesi saptandı.

Herkes için aynı mı?

Hayır. Yaş ilerledikçe damarlar, sinirler ve hormonlar değişir; Thompson'ın çalışmasındaki erkekler elli beş yaşın üstündeydi ve işlev bozukluğu bu yaş grubunda yaygındı. Menopozda östrojen azalır. Cinsiyet hormonları dersinde bu geçişin gece terlemesi gibi belirtilerini konuşmuştuk; aynı düşüş genital dokuları da etkileyebilir. Uzmanlar bu tabloya menopozun genital ve idrar yolu sendromu adını veriyor: kuruluk, yanma, ilişki sırasında ağrı ve tekrarlayan idrar yolu enfeksiyonları bunun bir parçası olabilir ve tedavi seçenekleri var. Diyabet, yüksek tansiyon ve damar hastalıkları cinsel işlevi kan akımı ve sinirler üzerinden etkileyebilir. Omurilik yaralanması, yaralanmanın düzeyine göre tepkinin farklı bileşenlerini farklı ölçüde değiştirir. Bazı ilaç grupları da etkili olabilir: Serretti ve Chiesa'nın meta-analizi, bazı antidepresanlarda cinsel yan etkilerin sık olduğunu, bazılarında ise plasebodan farklı olmadığını gösterdi. Utanç da bir etkendir; bazı yaşlarda bu konu hekime hiç taşınmaz.

Ne zaman hekime?

Ereksiyonla ilgili yeni başlayan ve süren bir güçlük, yalnız bir uzmanlık alanının değil, kalp ve damar sağlığının da konusu olabilir; Thompson'ın çalışmasının yazarları bunun risk etkenlerinin araştırılmasına yol açması gerektiğini yazdı. Yeni bir ilaca başladıktan sonra cinsel işlevin değiştiyse ilacı kendi başına bırakma; nöron ve sinaps dersinde antidepresanları konuşurken değindiğimiz gibi ani bırakmanın kendi sorunları olabilir. Değişikliği ilacı yazan hekime söyle; aynı grup içinde farklı seçenekler olabilir. Menopozdan sonra ilişki sırasında yeni başlayan ağrı, kuruluk ya da sık tekrarlayan idrar yolu enfeksiyonları muayeneye götürülmeye değer. İçeriği belli olmayan bir güç ürünü kullandıktan sonra göğsün sıkışırsa ya da başın döner, gözün kararırsa, durumu kendi başına yönetmeye çalışma ve acil yardım için 112'yi ara; yardım ekibine ne kullandığını mutlaka söyle.

Kendi hayatında

Erol'un boş bıraktığı satır sık görülen bir şey. Gott ve Hinchliff'in yaşlı hastalarla yaptığı görüşmelerde insanlar cinsel sorunlarını aile hekimiyle konuşmak istiyordu, ama utanç, korku, sorunu "yaşlılığın gereği" sanmak ve hekimin tutumu konusundaki çekince onları susturuyordu. Aynı ekibin hekimlerle yaptığı görüşmeler, hekimlerin de konuyu kendiliğinden açmadığını gösterdi; sessizlik iki taraflı. Serretti ve Chiesa da ilaçların cinsel yan etkilerinin hekim doğrudan sormadıkça az bildirildiğini yazıyor.

Formdaki soru bir sınav değil, bir kapı: cinsel işlevdeki bir değişiklik şekerle, tansiyonla ya da bir ilaçla ilgili bir ipucu taşıyabilir. Reklamdaki kapsül ise sorunu kimse bilmeden çözme vaadi satıyor; sessizliğe yaslanan bir ürün.

Kapanış

1. Cinsel tepki farklı modellerle anlatılır: Masters ve Johnson'ın dört evreli doğrusal modeli, Kaplan'ın istek evresi eklemesi ve Basson'ın döngüsel modeli; kadınların deneyimi üçüne de yaklaşık eşit oranda uyuyor, bu yüzden tek bir doğru şema yok.
2. Bedensel temel ortaktır: uyarılma, parasempatik sinirlerin ve nitrik oksidin yönettiği kan akımı artışıyla (vazokonjesyon) gerçekleşir ve erkekte ve kadında aynı kökten gelen erektil dokular benzer biçimde çalışır; sempatik sistem bu tepkiyi baskılar.
3. Cinsel işlev damar, sinir, hormon ve ilaçlardan etkilenir; erektil işlev bozukluğu kalp-damar riskiyle ilişkilidir, "doğal" güç ürünlerinde gizli ilaç bulunabilir ve hem hastalar hem hekimler bu konuyu az açar, bu yüzden söylemek değerlidir.

Bu dersle Üreme Biyolojisi modülü kapanıyor: iki üreme sistemi, adet döngüsünün hormonları, doğurganlık penceresi, cinsel gelişimin çeşitliliği ve cinsel tepki. Ortak çizgi, üreme sağlığının bütün bedenin sağlığından ayrı olmaması ve tabu sayılan soruların da tıbbi sorular olmasıydı.

Beş soru

1. Masters ve Johnson'ın modeli hangi dört evreden oluşur ve "doğrusal" sözcüğü bu modelde neyi anlatır?
2. Basson döngüsel modeli önerirken hangi klinik sorunu önlemek istiyordu?
3. Cinsel uyarılmada parasempatik ve sempatik sinir sisteminin rolleri nasıl ayrılır ve nitrik oksit bu süreçte ne yapar?
4. Thompson'ın çalışmasındaki bulgu, ereksiyon güçlüğünü kalp-damar sağlığıyla neden birlikte düşünmemiz gerektiğini nasıl gösteriyor ve bu bulgunun sınırı ne?
5. Bir ilaca başladıktan sonra cinsel işlevinde değişiklik fark eden biri ne yapmalı, neden?

Yanıtlar

Uyarılma, plato, orgazm ve çözülme. Doğrusal, her evrenin bir öncekinin ardından sırayla geldiği tek yönlü bir çizgi varsayımıdır. Kaplan bu çizginin başına istek evresini ekledi.

Basson'a göre uzun ilişkilerdeki pek çok kadında istek uyarılmaya yanıt olarak doğar. Amacı, tepki yalnızca o şemadan farklı diye kimseye işlev bozukluğu tanısı konmasını önlemek ve gerçek işlev bozukluğunun alt gruplarını daha açık tanımlamaktı.

Parasempatik lifler genital uyarılmayı kolaylaştırır, sempatik lifler baskılar. Uyarılma sırasında salınan nitrik oksit damar duvarındaki düz kası gevşetir; damar genişler, doku kanla dolar. Bu kan akımı artışı, iki cinsiyette de erektil dokuların şişmesinin ve kadında vajinanın nemlenmesinin temelidir.

Yaş, tansiyon, kan yağları, diyabet ve sigara hesaba katıldıktan sonra da erektil işlev bozukluğu olan erkeklerde sonraki kalp-damar olayları daha sıktı; yazarlar ilişkinin büyüklüğünü sigara ya da aile öyküsünün riskine benzetti. Sınırı, bunun bir ilişki olması ve elli beş yaş üstü erkeklerden gelmesidir; her bireyde bir hastalık habercisi olduğu anlamına gelmez.

İlacı kendi başına bırakmamalı, değişikliği ilacı yazan hekime söylemeli. Bazı ilaç gruplarında cinsel yan etkiler sıktır, ama ilaçtan ilaca büyük fark vardır; hekim dozu ya da seçeneği değiştirebilir. Ani bırakmanın kendi sorunları olabilir ve hasta söylemedikçe bu yan etkiler çoğu zaman fark edilmez.

Sonraki derse köprü

Bu modülde üreme sistemini hormonlar, dokular ve kan akımı düzeyinde inceledik. Ama her yumurta ve her sperm hücresi, kendisinden doğacak kişinin talimatlarını da taşır. Sıradaki modülde bu talimatların nasıl yazıldığına ve okunduğuna geçiyoruz: DNA'dan gene, genden protein yapımına uzanan bilgi akışına ve bu akışın hücrede nasıl işlediğine.