Göreli risk, mutlak risk

Bir an

Pazartesi gecesi, Ankara. Defne yatmadan önce telefonunda haberlere bakarken bir başlıkta duruyor: "Uzmanlar uyardı: Bu doğum kontrol hapı pıhtı riskini ikiye katlıyor!" Haberin altındaki fotoğrafta tanıdık bir kutu var; Defne'nin iki yıldır kullandığı haplardan biri.

Defne'nin kalbi hızlanıyor. Ev arkadaşı Yasemin'e sesleniyor: "İkiye katlıyormuş! Yarın sabah bırakıyorum." Yasemin kapıdan başını uzatıyor: "Dur bir dakika. Neyin ikiye katı? Bin kişide bir mi, iki mi? Yoksa on kişide bir mi?"

Defne haberi baştan okuyor. Metinde "riskte yüzde yüz artış" yazıyor, "uzmanlar dikkatli olunmasını öneriyor" yazıyor. Ama pıhtı riskinin zaten ne kadar olduğu, hapı kullanmayan bir kadında ne olduğu, hapı kullananlarda neye çıktığı hiçbir yerde yazmıyor. Yasemin'in sorusu ekranda cevapsız duruyor.

Soru

"Riski ikiye katlıyor" ya da "riski yarıya indiriyor" gibi bir cümle, bir sağlık kararında ne kadar önemli bir değişikliği anlatıyor ve bunu anlamak için hangi sayıya ihtiyacımız var?

Nasıl işler

Her risk bir başlangıç noktasından ölçülür. Bir şeyin riskini değiştirdiğini söylemek için önce o şey olmadan riskin ne olduğunu bilmek gerekir.

Mutlak risk tek başına bir başlangıç noktası verir. Haberlerin çoğu ise bu başlangıç noktasını vermez; onun yerine iki grubun riskini birbirine bölerek elde edilen bir oranı verir.

Göreli risk, temel riskten bağımsız görünür ve tam da bu yüzden yanıltıcı olabilir. On binde ikiden on binde dörde çıkan bir risk de "ikiye katlanır", yüzde yirmiden yüzde kırka çıkan bir risk de. İlkinde on bin kişiden fazladan iki kişi etkilenir; ikincisinde on bin kişiden fazladan iki bin kişi. Aynı "ikiye katlıyor" cümlesi, bin kat farklı büyüklükte iki gerçeği anlatabilir.

Mutlak risk farkını bulmak için yapılacak hesap basittir: iki grubun mutlak riskini birbirinden çıkarırsın. On binde dört eksi on binde iki, on binde iki eder. Bu fark, bir kararın gerçek ağırlığını gösterir. Göreli bir sayıyla karşılaştığında yapılacak ilk iş, onu bu çıkarma işlemine çevirmektir. Sağlık Laboratuvarı'ndaki risk çevirici bu işlemi senin için yapar ve sonucu yüz kişilik bir şekil üzerinde gösterir.

Kanıt

Göreli sayının bu kadar sık seçilmesinin bir nedeni de büyük görünmesidir. "Yüzde 25 azalma", "bin kişide bir kişi" ifadesinden çok daha etkileyicidir. Gigerenzer ve arkadaşları bu tercihin bazen bilgisizlikten, bazen de bilinçli bir ikna çabasından doğduğunu yazıyor: aynı kaynak faydayı göreli bir sayıyla, zararı ise mutlak bir sayıyla verdiğinde, fayda büyük, zarar önemsiz görünür. Bu karışık sunumu fark etmek, iki sayıyı aynı ölçeğe çevirmenin ilk adımıdır.

Göreli riskin yalnız başına verilmesinin bedeli ölçülmüş bir olaydır. 1995'te İngiltere'de ilaç güvenliği kurulu, bazı doğum kontrol haplarının toplardamarlarda pıhtı riskini artırdığına dair bir uyarı yayımladı. Defne'nin okuduğu başlık, o günlerde yaşananı andırıyor.

Yaygın yanılgılar

Sayılarla

Furedi'nin değerlendirmesine göre 16 yaşın altındaki gençlerde doğum kontrol hapı kullanımı, 1995-1996 ile 1996-1997 arasında yüzde 40'tan yüzde 27'ye düştü. Ortaya çıkan ek doğum ve kürtajların İngiltere ulusal sağlık hizmetine maliyeti, doğum bakımı için yaklaşık 21 milyon sterlin, kürtaj hizmetleri için yaklaşık 46 milyon sterlin olarak hesaplandı.

Şimdi kendi hesabımızı yapalım. Bir olayın temel riski on bin kişide 2 olsun ve bir şey bu riski ikiye katlasın. Yeni risk on bin kişide 4 olur; mutlak fark on bin kişide 2'dir. Aynı göreli artış, temel riski yüzde 20 olan bir olayda yüzde 40'a çıkış demektir; mutlak fark yüz kişide 20, yani on bin kişide 2.000'dir. İki durumda da başlık "ikiye katlıyor" der. Gigerenzer'in örneğinde de aynı mantık işliyor: yüzde 25'lik göreli azalma, bin kadında yaklaşık 4'ten 3'e inen bir ölüm riskine karşılık gelir; mutlak fark bin kadında 1'dir.

Herkes için aynı mı?

Göreli risk çoğu zaman farklı gruplarda benzer kalır, ama temel risk gruplar arasında çok değişir; bu yüzden aynı göreli etkinin mutlak karşılığı herkes için farklıdır. Pıhtı riski yaşla, sigarayla, fazla kiloyla, yakın zamanda geçirilmiş bir ameliyatla, gebelikle ve ailede pıhtı öyküsüyle artar. Aynı hapın göreli etkisi, temel riski düşük yirmi beş yaşında bir kadında çok küçük bir mutlak artışa, temel riski yüksek otuz beş yaşında sigara içen bir kadında daha büyük bir mutlak artışa karşılık gelebilir. Bir risk haberini kendine uygularken sorulacak soru şudur: benim gibi birinin temel riski ne kadar?

Ne zaman hekime?

Bir haber yüzünden doğum kontrol yöntemini ya da kullandığın başka bir ilacı aniden bırakma; korunmayı bırakmanın, örneğin istenmeyen bir gebeliğin de kendi riskleri vardır. Kaygın varsa hekiminle ya da aile planlaması hizmeti veren birimle konuş ve kendi temel riskini sor: yaşın, sigara, kilo, ailede pıhtı öyküsü bu hesabı değiştirir. Tek bacakta yeni başlayan şişlik, ağrı, ısı artışı ya da kızarıklık toplardamarda pıhtının işareti olabilir; beklemeden hekime başvur. Birdenbire nefes darlığı, nefes alırken artan batma ya da kan tükürme olursa 112'yi ara.

Kendi hayatında

Bu dersin en kalıcı alışkanlığı tek bir soruya dayanır: "Neyin kaç katı?" Önümüzdeki günlerde bu soruyu yüksek sesle sormaya başlayacaksın.

İstersen Sağlık Laboratuvarı'ndaki risk çeviriciye iki grubun oranını girip sonucu yüz kişilik şekilde de görebilirsin.

Kapanış

1. Mutlak risk "kaç kişiden kaçı" sorusunu cevaplar; göreli risk ise iki grubun riskini birbirine oranlar ve temel risk olmadan büyüklüğü göstermez.
2. Aynı "ikiye katlıyor" cümlesi on binde ikilik bir artışı da yüzde yirmilik bir artışı da anlatabilir; bir kararın gerçek ağırlığını mutlak fark gösterir.
3. 1995'teki doğum kontrol hapı uyarısının ardından korunmayı bırakan kadınlar, riskin düzeyi yerine yalnızca yönünün iletilmesinin bedelinin ölçülebilir olduğunu gösterdi.

Beş soru

1. Bir haber bir ilacın bir hastalığın riskini "yüzde 50 azalttığını" söylüyor. Bu ifadenin gerçek önemini anlamak için hangi bilgiye ihtiyacın var?
2. Temel riski bin kişide 1 olan bir olayın riski ikiye katlanırsa, mutlak fark nedir?
3. Gigerenzer'in örneğinde "yüzde 25 azalma" bin kadında kaç kadına karşılık geliyordu?
4. Aynı göreli riskin iki farklı kişide farklı mutlak sonuçlar doğurmasının nedeni nedir?
5. Defne'nin haberi okuduktan sonra hapı hemen bırakması neden riskli olabilir?

Yanıtlar

Temel riske, yani ilacı almayan gruptaki mutlak riske ihtiyaç vardır. Temel risk yüzde 20 ise yüzde 50 azalma yüz kişide on kişilik bir kazançtır; binde 2 ise bin kişide bir kişilik bir kazançtır.

Risk bin kişide 1'den 2'ye çıkar; mutlak fark bin kişide 1 kişidir. Göreli olarak yüzde yüz artış, mutlak olarak binde birlik bir değişiklik demektir.

Bin kadında bir kadına karşılık geliyordu: bu hastalıktan ölen kadın sayısı bin kadında bir azalıyordu. Yüzde 25 göreli bir sayıydı; mutlak karşılığı çok daha küçüktü.

Çünkü temel risk kişiden kişiye değişir. Göreli risk aynı kalsa bile, temel riski yüksek olan kişide mutlak artış ya da azalma daha büyük, temel riski düşük olan kişide daha küçük olur.

Haber yalnızca göreli bir artıştan söz ediyor ve Defne'nin kendi temel riskini vermiyor. Hapı birden bırakmak istenmeyen gebelik riskini doğurur ve gebeliğin kendisi de pıhtı riskini artıran durumlardan biridir. Doğru adım, hekimiyle konuşarak kendi riskini öğrenmek ve gerekiyorsa başka bir yönteme geçmektir.

Sonraki derse köprü

Mutlak farkı bulduk: on bin kişide iki, bin kadında bir. Bu farkı bir adım daha somutlaştırmanın bir yolu var: bir kişinin fayda görmesi için kaç kişinin tedavi edilmesi gerektiğini sormak. Sıradaki derste tedavi edilmesi gereken sayıyı ve onun karşılığı olan, bir kişinin zarar görmesi için kaç kişinin tedavi edilmesi gerektiğini gösteren sayıyı hesaplayacağız.