Saç

Bir an

Şubat ortası, cumartesi sabahı. Berk banyo aynasının önünde ıslak saçını tararken tarağın dişlerine takılan tutama bakakalıyor. Sonra gidere bakıyor: orada da koyu bir yumak. Salondan babası Rıza'nın sesi geliyor; Berk kapı aralığından babasının yıllardır seyrek olan tepesine bakıyor. Aklına Hatice Nine'nin duvarındaki siyah beyaz fotoğraf geliyor: Hüseyin Dede, kırkında bile alnı şakaklarından geriye çekilmiş.

Telefon titriyor. Yurttaki oda arkadaşı Emre bir ekran görüntüsü atmış: pembe kutuda ayıcık biçiminde şekerlemeler, üstünde "Saç, deri, tırnak vitamini — 30 günde gürleşen saçlar". "İkimize sipariş ettim," diye yazmış. "Benimki de dökülüyor, sınav stresi. İçinde biotin var, bilimsel."

Berk aynaya dönüyor. Bu saçlar babasından kalan bir miras mı, yoksa geçici bir şey mi? Emre'nin ayıcıkları bu sorulardan hangisine yanıt veriyor?

Cilt bakımı pazarını konuşurken kavanozların vaadini derinin gerçek ihtiyacıyla tartmıştık. Saç o pazarın en kalabalık rafı; ama önce saçın nasıl büyüdüğünü ve neden düştüğünü bilmek gerekiyor.

Soru

Tarakta görülen saç bir dökülme hastalığının işareti mi, yoksa saçın her gün yaşadığı olağan bir döngünün parçası mı; ikisi nasıl ayırt edilir?

Nasıl işler

Her saç teli derinin içine gömülü küçük bir organdan, kıl folikülünden çıkar. Folikülün dibindeki hücreler bölündükçe keratinden yapılmış tel yukarı itilir. Deri bir organdır dersinde epidermis hücrelerinin sürekli yenilendiğini görmüştük; folikülün farkı, sürekli değil dönemler hâlinde çalışmasıdır.

Natarelli ve arkadaşlarının 2023 tarihli derlemesine göre saçlı deride anagen yaklaşık iki ila sekiz yıl sürer, kaşta ise yalnız iki üç ay; kaşın neden hiç omuza inmediğinin cevabı bu. Katagen yaklaşık iki hafta, telogen yaklaşık iki üç ay sürer. Dinlenme bitince folikülün dibinde yeni bir tel büyür ve eskisini dışarı iter. Tarakta gördüğün tellerin çoğu, aylar önce büyümeyi bırakmış, yerine yenisi gelmekte olan tellerdir.

Foliküllerin büyük çoğunluğu her an büyüme evresindedir. Dinlenen payı kaynaklar farklı veriyor: Natarelli ve arkadaşları yaklaşık yüzde 9, StatPearls'ün telogen effluvium bölümü yaklaşık yüzde 15 diyor. İkisinin ortak söylediği, bu payın küçük olduğu. Peki birden büyürse?

Bu dökülmeyi şaşırtıcı yapan şey gecikmedir. Dinlenmeye geçen teller ancak iki üç ay sonra düşer. Rebora 2019 tarihli derlemesinde bu üç aylık gecikmenin hep var olduğunu vurgular: İnsan hekime geldiğinde neden çoktan geride kalmış olabilir. StatPearls bölümünün saydığı tetikleyiciler arasında yüksek ateşli hastalık, ağır enfeksiyon, büyük ameliyat, doğumdan sonraki hormon değişimi, tiroit bezinin az çalışması, sert diyet, düşük protein alımı ve demir eksikliği var. Amerikan Dermatoloji Akademisi'nin halk sayfası iş kaybı ya da hasta bir yakına bakmak gibi ağır stresi de ekler.

Berk kasım sonunda yurtta otuz sekiz buçuk ateşle battaniyelerin altında titrediğini hatırlıyor; arada iki buçuk ay var. Bu bir olasılık, tanı değil; dökülmenin türünü ayırt etmek dermatoloğun işi.

Öteki büyük tür, androgenetik alopesi (androgenetic alopecia) denen kalıtsal saç kaybı, bambaşka işler: Folikül döngüye devam eder, ama her döngüde anagen biraz kısalır ve tel biraz incelir. Erkeklerde alın çizgisi şakaklardan geri çekilir, tepe açılır. Fabbrocini ve arkadaşlarının 2018 tarihli derlemesine göre kadınlarda en sık görünüm, alın çizgisi korunurken tepede ve iki yanda yaygın incelmedir. Cinsiyet hormonları dersinde gördüğümüz testosteronun foliküldeki bir türevi bu süreçte rol oynar. Aynı derlemeye göre saç derisine sürülen ve ağızdan alınan, hekim önerisiyle kullanılan ilaç grupları hafif ve orta düzeyde kayıpta çoğu hastada ilerlemeyi durdurabiliyor; tedaviler yeni saç çıkarmaktan çok kaybı durdurmada etkili olduğu için erken başvurmak önemli.

İki tür daha kısaca. Alopesi areata (alopecia areata), otoimmünite dersinde konuştuğumuz türden bir yanlış hedeflemedir: Bağışıklık sistemi büyüme evresindeki folikülleri hedef alır, çoğunlukla saçlı deride sınırları belirgin, yuvarlak kel alanlar açılır; folikül yok olmadığı için saç geri gelebilir. Çekme alopesisi (traction alopecia) ise mekaniktir: Saçın yıllarca sıkı örgü, topuz, at kuyruğu ya da eklentiyle çekilmesi en çok alın ve şakak kenarlarında saçı azaltır; çekme sürerse kalıcı hasar bırakabilir.

Kanıt

Yaygın yanılgılar

Sayılarla

Biotinin asıl riski laboratuvardadır. Li ve arkadaşlarının 2017'de JAMA'da yayımlanan küçük denemesinde altı sağlıklı yetişkin bir hafta boyunca takviyelerde yaygın olan yüksek miktarda biotin aldı. Biotin-streptavidin bağına dayanan 23 testin 9'unda, yani yüzde 39'unda sonuç bozuldu; bu bileşeni kullanmayan 14 testin hiçbirinde bozulma olmadı. Bazı testler yanlışlıkla yüksek, bazıları yanlışlıkla düşük çıktı; aralarında tiroit testleri ve ferritin vardı. ABD Gıda ve İlaç Dairesi FDA 2017'de uyarı yayımlayıp sonradan güncelledi; 2022'de güncellenen bir sayfasında, kalp krizi tanısında kullanılan troponin testinin biotin yüzünden yanlışlıkla düşük çıktığı bildirimler almayı sürdürdüğünü yazıyor.

Pratt ve arkadaşlarının 2017 tarihli derlemesine göre alopesi areata insanların yaklaşık yüzde 2'sini hayatlarının bir döneminde etkiler. Hussain ve arkadaşlarının 2022 tarihli sistematik derlemesi COVID-19 sonrası dökülme yaşayan 465 hastayı 19 çalışmadan topladı: Belirtilerin başlangıcından dökülmeye ortalama 74 gün geçmişti ve çoğu hasta düzelmişti; veriler karşılaştırma grubu olmayan olgu serilerinden geliyor.

Herkes için aynı mı?

Hayır. Fabbrocini ve arkadaşlarının aktardığı bir İngiliz çalışmasında kadın tipi saç kaybı yirmi dokuz yaşına kadar kadınların yüzde 12'sinde, kırk dokuz yaşına kadar yüzde 25'inde, altmış dokuz yaşına kadar yüzde 41'inde görülüyordu. Rebora telogen effluvium şikâyetinin çoğunlukla kadınlardan geldiğini, bunun kısmen kısa saçta dökülmenin fark edilmemesinden kaynaklanabileceğini yazar. Natarelli ve arkadaşlarına göre yaşla büyüme evresi kısalır ve saç incelir.

Saç tipi ve ten de önemlidir. Billero ile Miteva'nın 2018 tarihli derlemesine göre çekme alopesisi, uzun süre saçı çeken biçimler kullanan Afrika kökenli kadınların üçte birini etkiler; risk çekmenin şiddeti ve süresiyle, kimyasal düzleştirmeyle artar. En riskli biçimler arasındaki sıkı örgüler ve eklentiler, sıkı kıvırcık saçın bakımında sık seçilir. Aynı derleme dini ya da mesleki nedenle saçı sürekli sıkı toplayanları da sayar. Bir uyarı daha (19.2): koyu tende saç derisindeki kızarıklık başka renkte görünür ve gözden kaçabilir.

Doğum ayrı bir başlık. Amerikan Dermatoloji Akademisi doğumdan yaklaşık iki ay sonra artan, dördüncü ay civarında en yükseğe varan ve altı ila dokuz ayda düzelen dökülmeyi olağan ve geçici sayar. Mirallas ve Grimalt'ın 2016 tarihli incelemesi ise gebelikle doğum sonrası arasında dökülme farkını gösteren anlamlı bir veri bulamadı; sıklık belirsiz.

Ne zaman hekime?

Saçlı deride, sakalda ya da kaşta sınırları belirgin, yuvarlak bir kel alan fark edersen dermatoloğa göster; Pratt ve arkadaşlarına göre alopesi areatanın en sık biçimi budur ve çoğunlukla muayeneyle tanınır. Bir çocuğun başında pullanan, ortasında kırık tellerin siyah noktalar gibi göründüğü yamalar varsa gecikmeden muayene ettir; Borda ve Wikramanayake bu görünümü bulaşıcı bir mantar enfeksiyonunun işareti olarak sayar. Kadında saç kaybına artan kıllanma, düzensiz adet, inatçı sivilce ya da gebe kalmada güçlük eşlik ediyorsa Fabbrocini ve arkadaşlarına göre hormon kaynaklı bir neden araştırılmalıdır. Örgü yerlerinde ağrı ya da alın kenarında azalma görüyorsan çekmeyi gevşetip kalıcı hasar oluşmadan değerlendirilmek gerekir. Dökülme altı aydan uzun sürüyorsa aile hekiminle konuş. Biotin içeren bir takviye kullanıyorsan kan testinden önce, özellikle göğüs ağrısıyla acile başvurduğunda, bunu söyle.

Kendi hayatında

Berk'in elinde iki ayrı soru var. "Babamın tepesi bana da geçer mi?" sorusunu tarağa takılan teller yanıtlamaz; kalıtsal kayıp yıllar içinde yavaş bir incelme olarak görünür, ani tutamlarla değil. "Bu tutamlar neden şimdi?" sorusu ise takvime bakmayı ister; kasım sonundaki ateş bir aday olabilir ama ayrımı muayene yapar. Emre'nin ayıcıklarına gelince: Biotin eksikliği olmayan bir gençte saçı gürleştirdiğine dair kanıt yok, kan testlerini bozabileceği ise belgelenmiş. "30 günde gürleşen saç" vaadi döngünün takvimiyle de uyuşmuyor: Dinlenme evresi tek başına iki üç ay sürüyor.

Kapanış

1. Her saç folikülü yıllarca süren büyüme, iki haftalık gerileme ve iki üç aylık dinlenme evrelerinden oluşan kendi döngüsünü yaşar; tarakta görülen tellerin çoğu bu döngünün olağan sonudur ve "günde 50–100 tel" sınırı sık anılsa da ölçümü zayıftır.
2. Telogen effluvium ateşli hastalık, doğum, ameliyat, sert diyet ya da ağır stres gibi bir sarsıntıdan yaklaşık iki üç ay sonra bütün başta yaygın dökülme yapar ve çoğunlukla düzelir; kalıtsal saç kaybı ise telin yıllar içinde incelmesidir.
3. Biotin ve demir gibi takviyeler eksikliği olmayanda saç için kanıtlanmış bir yarar sunmuyor; biotin ise tiroit ve troponin dahil bazı kan testlerini bozabilir.

Beş soru

1. Saç döngüsünün üç ana evresi hangileridir ve saçlı deride kabaca ne kadar sürerler?
2. Tetikleyici bir olay ile telogen effluvium'da tellerin dökülmesi arasında neden aylarca gecikme vardır?
3. "Günde 50 ila 100 tel" sınırının ölçümü neden zayıf sayılıyor?
4. Li ve arkadaşlarının denemesinde biotin laboratuvar testlerine ne yaptı?
5. Çekme alopesisi kimlerde daha sık görülür ve erken fark edilmesi neden önemlidir?

Yanıtlar

Anagen büyüme evresidir ve saçlı deride yaklaşık iki ila sekiz yıl sürer. Katagen yaklaşık iki haftalık gerileme, telogen yaklaşık iki üç aylık dinlenme evresidir.

Sarsıntı sırasında büyümeyi bırakan foliküller önce dinlenmeye girer; bu evre iki üç ay sürdüğü için teller ancak sonra düşer. İnsan hekime çoğunlukla neden geçtikten sonra gelir.

Kaynaklar uyuşmuyor: Bir derleme günde 100 ila 150 tel diyor, Rebora ise standart koşullarda çocukların beş günde yalnız 11 kadar tel döktüğünü aktarıyor.

Biotin-streptavidin bağına dayanan 23 testin 9'unda sonucu bozdu; bazılarını yanlışlıkla yüksek, bazılarını yanlışlıkla düşük gösterdi. Tiroit testleri ve ferritin bunlar arasındaydı; FDA troponinin yanlışlıkla düşük çıktığı bildirimler aldı.

Saçı uzun süre sıkı örgü, topuz ya da eklentiyle çekenlerde, özellikle kimyasal düzleştirme de kullanan Afrika kökenli kadınlarda daha sıktır. Çekme sürerse folikül kalıcı hasar görebilir.

Sonraki derse köprü

Berk aynadan ayrılmadan Emre'nin kutusuna bir kez daha bakıyor: "Saç, deri, tırnak vitamini." Üçü de keratin taşıyan yapılar, ama vücut sıkıntıya girdiğinde her biri bunu kendi diliyle anlatıyor. Sıradaki derste bir tırnak üzerindeki çizginin, renk değişiminin ya da deride beliren bir lekenin ne zaman yalnız görünüş, ne zaman hekime götürülecek ipuçları olduğuna bakacağız.