Bellek

Bir an

Cuma akşamı, karne haftasının sonu. Sevgül mutfak masasında not çizelgelerinin son sayfasını kapatıyor ve Rıza'ya haftanın dökümünü veriyor. Pazartesi anahtarlarını yarım saat aradı; buzdolabının üstünde, ekmek poşetinin yanında çıktılar. Çarşamba 6-B'de arka sırada oturan, eylülden beri her gün yoklamada adını okuduğu çocuğa söz verecekti; çocuğun yüzü karşısındaydı, adı gelmedi. "Sen," dedi, parmağıyla gösterdi. Teneffüste ad kendiliğinden aklına düştü: Arda.

Perşembe akşamı Hatice Nine'yi aradılar. Nine, komşusunun torununun doğum gününü mutfaktaki takvime kırmızı kalemle yazdığını anlattı: "Eskiden yazmazdım, hepsi aklımdaydı." Sevgül güldü, ama telefonu kapatınca bir süre takvimi düşündü.

"Ben de annem gibi mi oluyorum, Rıza? Elli dört yaşındayım. Anahtar, isim, şimdi de dün ne pişirdiğimi düşünüyorum, bulamıyorum." Rıza "yorgunsun" diyor; soru bununla kapanmıyor. Üç gecedir saat üçte terle uyanıyor; karneler, veli toplantısı, bir de bu. Unuttuğu şeylerin hangisi sıradan, hangisi bir işaret?

Soru

Bellek hangi parçalardan oluşur, beyin yeni bir şeyi nasıl kalıcı hâle getirir ve bir anahtarı ya da bir adı unutmak ne zaman sıradan sayılır, ne zaman bir hekime anlatılması gereken bir değişimdir?

Nasıl işler

Ağrının nörobiyolojisini konuşurken beynin bedenden gelen sinyali olduğu gibi kaydetmediğini, yorumladığını gördük. Bellek de bir kayıt cihazı değildir. Beyin gelen bilginin çok azını saklar, sakladığını zamanla yeniden düzenler ve geri çağırırken her seferinde yeniden kurar. Bunu anlamak için belleği aşamalara ve türlere ayırmak işe yarar.

İlk aşama duyusal bellektir: gözün ve kulağın aldığı ham izlenim, saniyenin kesirlerinden birkaç saniyeye kadar kalır. Dikkatin seçmediği kısmı iz bırakmadan kaybolur, seçtiği parça çalışma alanına taşınır.

Cowan'ın The magical number 4 in short-term memory başlıklı derlemesi (2001), tekrar ve gruplama engellendiğinde insanların aynı anda ortalama dört kadar bilgi öbeği tutabildiğini savunur. Sevgül'ün pazartesi sabahı kafasında aynı anda servis saati, ekmek, unutulmamış bir veli mesajı ve anahtarın nereye bırakıldığı vardı. Anahtarı bırakma anı dikkat almadığı için çalışma belleğinde bir an kaldı ve hiçbir yere yazılmadan düştü.

Uzun süreli bellek ise kapasitesi pratikte sınırsız gibi görünen depodur ve iki büyük kola ayrılır. Squire'ın özetlediği ayrım, bilinçli olarak hatırlanabilen bellek ile bilinç dışında çalışan bellek arasındadır. Açık bellek (explicit memory) iki türü içerir: yaşanmış olaylar (dün akşam ne yediğin, geçen bayram kim geldi) ve olgu bilgisi (Ankara'nın başkent olduğu, bir öğrencinin adı). Örtük bellek (implicit memory) ise becerileri ve alışkanlıkları taşır: bisiklet sürmek, otobüs direksiyonunu çevirmek, yıllardır kullandığın bir telefonun tuş düzeni. Squire'a göre bu sistemler farklı yapılara dayanır; açık bellek için hipokampus ve çevresi öne çıkar. Bu yüzden biri bir adı bulamazken arabayı hatasız park edebilir.

Bir bilgi uzun süreli belleğe nasıl geçer? Beyin plastisitesi dersinde tanıdığımız uzun süreli güçlenme, tekrarlanan bir uyarıyla sinapsların güçlendiğini gösterir; ama tek bir güçlenme anı kalıcı bir anı demek değildir.

Pekiştirmenin en verimli çalıştığı zaman uykudur. Rasch ve Born'un derlemesine göre yüz yılı aşkın araştırma, uykunun öğrenilenin korunmasına yardım ettiğini gösteriyor. Güncel görüş uykunun yalnız bilgiyi dış uyarılardan koruduğu değil, etkin bir iş yaptığıdır: derin uykuda (yavaş dalga uykusu) yeni kodlanmış anılar yeniden etkinleşir ve hipokampustaki geçici kayıttan korteksteki kalıcı ağlara aktarılır; ardından gelen REM uykusu bu dönüşmüş anıları sağlamlaştırıyor olabilir. Biyolojik saat dersinde konuştuğumuz sirkadiyen ritim kaydığında ya da uyku bölündüğünde bu gece mesaisi de kısalır.

Son parça geri çağırmadır. Bir anıyı hatırlamak, onu kaydedildiği ipuçlarıyla yeniden kurmaktır. Teneffüste "Arda" adının kendiliğinden gelmesi, kaydın yerinde durduğunu, yalnız o an yanlış ipucuyla arandığını gösterir.

Unutmak da sistemin parçasıdır. Richards ve Frankland'ın The Persistence and Transience of Memory derlemesine (2017) göre belleğin amacı geçmişi eksiksiz taşımak değil, karar vermeyi iyileştirmektir; geçen yılın park yerini unutman, bu yılkini bulmana yarar.

Kanıt

Yaygın yanılgılar

Sayılarla

Ebbinghaus'un 1880'de kendi üzerinde ölçtüğü değerlere Murre ve Dros'un tablosundan bakalım. Ölçü "tasarruf"tur: bir listeyi yeniden öğrenmek, ilk öğrenmeye göre ne kadar daha az zaman alıyor? Yirmi dakika sonra tasarruf yüzde 58 civarındaydı, bir saat sonra yüzde 44'e, bir gün sonra yüzde 34'e, 31 gün sonra yüzde 21'e indi. Yani kaybın büyük kısmı ilk saatlerde oluyor, sonra eğri yataylaşıyor. Yüzde 21 tasarruf "yüzde 21'ini hatırlıyorum" demek değil; bir ay sonra bile izin bir kısmının durduğunu gösterir.

Shields ve arkadaşlarının meta-analizi 113 bağımsız çalışmayı ve 6.216 katılımcıyı bir araya getirdi. Greendale ve arkadaşları 2.362 kadını dört yıl izledi. Cepeda ve arkadaşlarının aralıklı tekrar üzerine yaptığı nicel derleme, 184 makaledeki 317 deneyden 839 ölçümü topladı ve bilgi ne kadar uzun süre lazımsa en verimli tekrar aralığının da o kadar uzadığını buldu.

Herkes için aynı mı?

Hayır. Yaş, belleğin bütün parçalarını aynı ölçüde etkilemez; Squire'ın ayırdığı sistemler ayrı devrelere dayandığı için, yeni bir bilgiyi kodlamak zorlaşırken yıllarca kullanılan bir beceri yerinde durabilir. Menopoz geçişi de bir etkendir. Cinsiyet hormonları dersinde östrojenin bu dönemde düştüğünü konuşmuştuk; Greendale'in verisi, geç perimenopozda öğrenmenin geçici olarak yavaşladığını ve sonra toparlandığını gösteriyor. Sevgül'ün üç gecedir bölünen uykusu da bu tablonun içinde, çünkü uykunun her uyanışla parçalanması pekiştirmeye ayrılan zamanı kısaltır. Depresyon, kaygı, tiroid sorunları, işitme ve görme kaybı da belleği zayıflatmış gibi görünebilir; işitme kaybı olan biri adı unutmaz, hiç duymamış olabilir. NHS, bazı reçeteli ilaçları ani kafa karışıklığının nedenleri arasında sayıyor; birden çok ilaç kullanan biri için hatırlamadaki bir değişimi, ilaçları reçete eden hekimle ve eczacıyla birlikte gözden geçirmek anlamlıdır. Gece vardiyasında çalışan ya da bir hastaya bakan birinin uykusu zaten kısa, çalışma belleği zaten doludur.

Ne zaman hekime?

NHS'nin bellek kaybı sayfası, ara sıra unutmanın çok yaygın olduğunu, ama bellek sorunları günlük hayatını etkilemeye başladığında bunu aile hekimine götürmeyi öneriyor; çünkü nedenin stres, kaygı, depresyon ya da uyku sorunu gibi tedavi edilebilir bir şey olma ihtimali var. Ölçüt tek tek unutulan anahtarlar değil, gidişattır: Faturayı ödemeyi, ilacı almayı, tanıdık bir yolu art arda karıştırmak; yıllardır pişirilen bir yemeğin adımlarını şaşırmak; bir yakının da fark ettiği, haftalar ve aylar içinde belirginleşen bir değişim. Nedeni kendi başına tahmin etmeye çalışma; teşhis bir değerlendirme ister.

Ayrı tutulması gereken bir tablo var: ani başlayan kafa karışıklığı. Saatler içinde kim olduğunu, nerede olduğunu, hangi günde olduğunu söyleyemeyen, düşüncesini toparlayamayan biri acil yardıma ihtiyaç duyar. NHS bu durumda kişiye adını, yaşını ve günün tarihini sormayı, cevaplayamıyorsa 112'yi aramayı ve ambulansla gitmeyi, kullandığı ilaçları yanına almayı öğütlüyor. Nedenleri arasında yaşlılarda idrar yolu enfeksiyonu, diyabette şekerin düşmesi ve inme var.

Kendi hayatında

Anahtar, dikkatin başka yerde olduğu bir anda bırakıldı; çalışma belleği doluydu. Öğrencinin adı kayıtlıydı, geri çağırma o an tutukluk yaptı, teneffüste geldi. Uyku üç gecedir bölünüyor, karne haftasının stresi sürüyor. Bunlar unutkanlığın sıradan nedenleri; ama Sevgül'ün kaygısını yatıştırmanın yolu kendine teşhis koymak da değil. Değişim sürerse ya da gündelik işleri aksatırsa, bir sonraki tansiyon kontrolünde Dr. Aylin'e anlatabilir. Hatice Nine'nin artık takvime yazması kendi başına bir işaret sayılmaz, unutmaya karşı akıllıca bir önlem de olabilir; telefondan bir yargıya varılmaz, aile gözlediklerini not edip ninenin aile hekimine anlatabilir ve kararı ona bırakır.

Dersin öbür yüzü pratik: Anahtar için kalıcı bir yer, bir ad için yüzle birlikte tekrar, bir sınav için yeniden okumak yerine kendini sınamak.

Kapanış

1. Bellek tek bir depo değildir: duyusal bellek, sınırlı kapasiteli çalışma belleği ve uzun süreli bellek ile onun açık ve örtük kolları farklı işler görür; dikkat almayan bilgi çoğu zaman hiç kaydedilmez.
2. Yeni bir anı başlangıçta kırılgandır ve pekiştirme ile sağlamlaşır; uyku bu sürecin en verimli zamanıdır, stres ise özellikle geri çağırma anında hatırlamayı bozabilir.
3. Unutmak belleğin olağan ve işlevsel bir parçasıdır; hekime götürülecek olan tek tek unutulan şeyler değil, gündelik hayatı etkileyen ve giderek belirginleşen değişim ile ani başlayan kafa karışıklığıdır.

Beş soru

1. Çalışma belleğinin kapasitesi hakkında Cowan ne öneriyor ve bu, dikkat başka yerdeyken bırakılan bir anahtarın neden bulunamadığını nasıl açıklar?
2. Açık bellek ile örtük bellek arasındaki fark nedir ve bir insan neden bir adı bulamazken eski bir beceriyi hatasız yapabilir?
3. Rasch ve Born'a göre uykunun bellek pekiştirmedeki rolü nedir ve bölünen uyku bu süreci nasıl etkiler?
4. Ebbinghaus'un eğrisindeki "yüzde 21 tasarruf" neyi ölçer, neyi ölçmez ve hem özgün çalışma hem tekrarı hangi sınırı taşır?
5. NHS'ye göre unutkanlık hangi durumda aile hekimine götürülmeli ve ani başlayan kafa karışıklığı neden ayrı bir acil durum olarak ele alınır?

Yanıtlar

Cowan, tekrar ve gruplama engellendiğinde aynı anda tutulabilen bilgi öbeğinin ortalama dört civarında olduğunu savunuyor. Kapasite bu kadar küçük olduğundan, zihin başka işlerle doluyken bırakılan bir anahtarın konumu dikkat almaz, çalışma belleğinden düşer ve uzun süreli belleğe hiç yazılmaz.

Açık bellek bilinçli olarak hatırlanabilen olayları ve olguları, örtük bellek ise becerileri ve alışkanlıkları taşır. Sistemler farklı yapılara dayandığı için ad bulamayan biri eski bir işi kusursuz yapabilir.

Uyku, yeni öğrenilenin korunmasına etkin biçimde katkıda bulunur: derin uykuda yeni anılar yeniden etkinleşir ve uzun süreli belleğe yerleşmek üzere dönüştürülür, REM uykusu bunları sağlamlaştırıyor olabilir. Her uyanışla bölünen bir gece, pekiştirmeye ayrılan zamanı kısaltır.

Tasarruf, bir listeyi yeniden öğrenmenin ilk öğrenmeye göre ne kadar daha az zaman aldığını ölçer; hatırlanan bilginin oranını doğrudan vermez. Bir ay sonra bile izin bir kısmının durduğunu gösterir. Tek kişiyle ve anlamsız hecelerle yapıldığı için anlamlı bilginin unutulma hızını aynen yansıtmaz.

Bellek sorunları günlük hayatı etkilemeye başladığında ya da bir yakın giderek unutkanlaştığında aile hekimine gidilmeli, çünkü stres, kaygı, depresyon ve uykusuzluk gibi tedavi edilebilir nedenler olabilir. Ani kafa karışıklığı ise enfeksiyon, düşük kan şekeri, inme ya da ilaç etkisi gibi hemen müdahale isteyen durumların işareti olabildiği için 112 aranarak ele alınır.

Sonraki derse köprü

Bu derste belleğin gündelik aksaklıklarını ve unutmanın olağan payını konuştuk. Ama Sevgül'ün sorusunun bir de uzun vadeli yüzü var: yaşlanırken beyni korumak için insanın elinde gerçekten ne var? Kalan derste, beyin sağlığı için kanıtı olan ve değiştirilebilen risk etkenlerine, büyük bir uzman komisyonunun bunları nasıl sıraladığına ve bulmacaların, takviyelerin bu listede nerede durduğuna bakacağız.