Yüzde on miti ve beyin oyunları

Bir an

Pazar öğleden sonrası, Hatice Nine'nin oturma odası. Sobanın üstünde çaydanlık fokurduyor. Sevgül yeni aldığı tableti nineye göstermek için koltuğun koluna ilişmiş. Ekranda parlak renkli bir reklam dönüyor: "Beynimizin yalnızca yüzde onunu kullanıyoruz. Gerisini açın! Günde on beş dakika, hafızanız yeniden gençleşsin." Altında küçük harflerle aylık abonelik ücreti yazıyor; ilk hafta ücretsiz.

Sevgül bunu kötü niyetle düşünmüyor. Son aylarda nine aynı soruyu bir saat içinde iki kez soruyor: "Defne bayramda geliyor muydu?" Sevgül her sabah telefonla arıyor, ilaç kutularını o diziyor, ama bu soru tekrarları içini kemiriyor. "Hiç olmazsa beynini çalıştırır anne," diyor. "Bulmaca gibi bir şey, kartları eşleştiriyorsun."

Hatice Nine gözlüğünü takıp ekrana bakıyor. İlk oyunda ekranda yanıp sönen kuşların hangi yöne uçtuğunu seçmesi gerekiyor. Üçüncü denemede eli hızlanıyor, puanı yükseliyor; kendi de gülüyor. Sonra tableti kucağına bırakıp soruyor: "Peki bunda iyi olursam, ilaçlarımı içtim mi içmedim mi, onu da hatırlar mıyım?"

Sevgül cevap veremiyor.

Soru

Beynimizin yalnızca yüzde onunu kullandığımız iddiası nereden geliyor ve bir beyin oyununda ustalaşmak, gündelik hayattaki hatırlama ve düşünme işlerine gerçekten taşınıyor mu?

Nasıl işler

Beyin plastisitesini konuşurken beynin, tekrar ettiğin şeyde değiştiğini gördük. Bu dersteki iki iddia o fikrin iki çarpık uzantısı gibi duruyor. Biri, beynin büyük kısmının kullanılmadan beklediğini, açılmayı beklediğini söylüyor. Öbürü, küçük bir ekranda yapılan alıştırmanın bütün zihne yayılacağını vaat ediyor.

Önce yüzde on. Bu sayının nereden çıktığı kesin bilinmiyor. Sık anılan izlerden biri Amerikalı psikolog William James'in The Energies of Men adlı denemesindeki cümle: insanların zihinsel ve bedensel kaynaklarının yalnız küçük bir kısmını kullandığını yazmıştı. James'in cümlesinde bir yüzde yok; bir motivasyon fikrini dile getiriyordu, beyin dokusunun ölçümünü değil. Rakam sonradan, kimin eklediği belli olmadan bu fikre yapıştı.

Beyin bilimi bu iddiaya üç yoldan karşılık verir. İlki enerji. Beyin vücut ağırlığının küçük bir kısmıdır ama vücudun harcadığı oksijenin ve enerjinin büyük bir payını yer. Bu kadar pahalı bir organın onda dokuzunu boşta taşımak akla yatkın değil. İkincisi görüntüleme. Beyin taramalarında farklı görevlerde farklı bölgeler daha çok çalışır, ama gün boyunca bakıldığında sessiz kalan büyük bir "yedek" bölge görülmez; dinlenirken bile beynin geniş ağları etkindir. Üçüncüsü hasar. Beynin bölgeleri dersinde inmenin hangi işlevleri götürdüğünü konuştuk. Onda dokuzu yedekte olsaydı, hasarların çoğu iz bırakmazdı; oysa ciddi bir hasar neredeyse hiçbir yerde fark edilmeden geçmez.

Şimdi ikinci iddia. Hatice Nine'nin kuş oyununda üç denemede hızlanması gerçek bir öğrenmedir. Soru, bu öğrenmenin nereye kadar uzandığı.

Beyin oyunlarının vaadi, uzak aktarıma dayanır: "Bu oyunda hızlanırsan hayatta da hızlanırsın." Oysa beynin, tekrar ettiği şeyde iyileştiğini söyleyen plastisite fikri tam tersini bekletir. Ekranda kuşların yönünü seçmek; hız, dikkat ve göz-el uyumu ister. İlaç kutusunu hatırlamak ise bir alışkanlık, bir zaman çizelgesi ve "bunu az önce yaptım mı?" diye kendi eylemini izleme ister. İki işin ortak bir yanı var, ama ortak yan küçükse taşınan da küçük kalır.

Üstelik puanın yükselmesi kısmen oyunun kendisini öğrenmektir: düğmelerin yerini, ekranın ritmini, tuzağın ne zaman geldiğini. Bu bilgi oyunun dışında işe yaramaz.

Kanıt

Yaygın yanılgılar

Sayılarla

Macdonald ve arkadaşlarının ABD'deki anketinde genel halktan 3.045, öğretmenlerden 598, sinirbilimle yoğun teması olanlardan 234 kişi vardı; yüzde on maddesini doğru sayanlar sırasıyla yüzde 36, 33 ve 14'tü. Dekker ve arkadaşlarının 2012'de İngiltere ve Hollanda'da 242 öğretmenle yaptığı ankette ise öğretmenler sorulan mitlerin ortalama yüzde 49'una inanıyordu.

Sonra beyin oyunları. Simons ve arkadaşlarının derlemesinin arka planında iki açık mektup var: 2014'te 70'ten fazla bilim insanı beyin oyunlarının bilişi geliştirmenin bilimsel temelli bir yolu olmadığını yazdı, birkaç ay sonra 133 bilim insanı ve uygulayıcı tersini savundu.

ACTIVE denemesinde eğitimden hemen sonra güvenilir gelişme gösterenler hız grubunda yüzde 87, akıl yürütmede yüzde 74, bellekte yüzde 26'ydı. İki yılda gündelik işlevlerde fark yoktu.

Son olarak para. ABD Federal Ticaret Komisyonu (FTC) Ocak 2016'da, oyunlarının okulda ve işte başarıyı artırdığını, yaşa bağlı gerilemeyi geciktirdiğini, bunama ve Alzheimer hastalığına karşı koruduğunu söyleyen bir beyin oyunu şirketiyle uzlaştı: şirket 2 milyon dolar ödedi, 50 milyon dolarlık karar mali durumu nedeniyle askıya alındı. Kararla şirket, gerçek hayattaki yarar iddialarından önce yeterli ve güvenilir bilimsel kanıt göstermek ve eski abonelerine aboneliği iptal etme yolu sunmak zorunda kaldı.

Herkes için aynı mı?

Hayır, ve en büyük fark yaşta. ACTIVE denemesine katılanlar bağımsız yaşayan, başlangıçta bilişsel olarak sağlıklı yaşlılardı; Owen'ın gönüllüleri ise genel nüfustan geliyordu. İnme ya da beyin hasarından sonra uzmanların yönettiği, kişinin kendi gündelik işlerine göre kurulan rehabilitasyon ayrı bir alandır; tabletteki genel bir oyunla aynı şey değildir. Gelir farkı da işin içinde. Aylık aboneliği ödeyebilen için kayıp yalnız paradır; dar bütçeli bir emekli için aynı para, ulaşım, gözlük ya da bir yürüyüş grubuna katılma gibi kanıtı daha güçlü seçeneklerden kesilen paradır. Görmesi zayıflamış biri için oyunda zorlanmak "beynim gidiyor" korkusuna dönüşebilir; zorluk çoğu zaman arayüzdedir.

Ne zaman hekime?

Hatice Nine'nin soru tekrarları bir teşhis değil, bir gözlemdir; neyin yaşa bağlı olduğunu, neyin başka bir şey olduğunu ayırmak Dr. Aylin'in işidir ve bu ayrım bir oyunla yapılamaz. İngiltere'nin ulusal sağlık hizmeti NHS, unutkanlık gündelik hayatı etkilemeye başladığında bir aile hekimine gitmeyi öneriyor; nedenlerin bir kısmı stres, kaygı, depresyon ve uyku sorunları gibi tedavi edilebilir şeyler olabiliyor.

Beklemeye hiç gelmeyen durum ise ani değişikliktir. Kısa sürede kafası karışan, nerede olduğunu, adını, yaşını, günün tarihini söyleyemeyen, konuşması birden bulanıklaşan ya da orada olmayan şeyler gören bir yaşlı için hemen 112 çağrılmalıdır. NHS bu ani karışıklığın arkasında idrar yolu enfeksiyonu, inme, diyabetlilerde düşük kan şekeri, kafa travması ve bazı reçeteli ilaçlar olabileceğini sıralıyor. Hatice Nine'nin düşme öyküsü ve yedi ilacı düşünüldüğünde, düşmeyi izleyen bir dalgınlık ya da ilaç değişikliğinin hemen ardından başlayan bir karışıklık da bekletilmeden hekime gösterilmelidir.

Kendi hayatında

Bir uygulama, kitap ya da reklam "beynini aç", "zihnini gençleştir" dediğinde iki soru sor. Birincisi: Bu ürün hangi görevde gelişme vaat ediyor? Oyunun kendi içindeki puan mı, yoksa benim gündelik işlerim mi? İkincisi: Gündelik işlerdeki gelişmeyi gösteren bir deneme var mı, varsa o denemede oyun, başka bir uğraşla karşılaştırılmış mı?

Oyunlar kendi başına zararlı değil. Hatice Nine kuş oyunundan keyif alıyorsa, oynamak bir eğlencedir. Sorun, onu ilaç takibinin ya da hekim görüşmesinin yerine koymaktır. Ninenin asıl derdi ilaçlarını içip içmediğini hatırlamaksa, en doğrudan çare o göreve dönük bir düzendir: haftalık ilaç kutusu, kutunun hep aynı yerde durması, Sevgül'ün sabah telefonunda bir soru. Beyin sağlığı dersinde, yaşlılıkta bilişi korumada kanıtı oyunlardan daha güçlü olan fiziksel etkinlik ve sosyal katılım gibi etkenleri ayrıca ele alacağız; burada yalnız şunu not et:

Kapanış

1. «Yüzde on» iddiasının arkasında bir ölçüm yok; beynin harcadığı enerji, görüntüleme bulguları ve hemen her bölgedeki hasarın bir işlevi bozması bu iddiayla bağdaşmıyor.
2. Beyin oyunları çalışılan görevde güvenilir bir gelişme sağlıyor; bu gelişmenin benzer görevlere taşınması zayıf, gündelik işlere taşınmasına dair kanıt ise çok az.
3. ACTIVE gibi büyük denemeler yaşlılarda hedeflenen becerinin yıllarca gelişebildiğini gösterdi, ama gündelik işlevlere ve bunamaya etkiye dair bulgular sınırlı ve tartışmalı; bir uygulamanın reklamı bu bulguları aşan bir vaatte bulunuyorsa, vaat kanıtın önündedir.

Beş soru

1. Yüzde on iddiasına beynin enerji harcaması hangi açıdan ters düşer ve Raichle ile Gusnard bu konuda hangi oranları veriyor?
2. Yakın aktarımla uzak aktarım arasındaki fark nedir ve Hatice Nine'nin kuş oyunu ile ilaç takibi bu ayrımın neresine düşer?
3. Owen ve arkadaşlarının deneyinde katılımcıların puanları yükseldiği hâlde yazarlar neden beyin eğitiminin işe yaradığı sonucuna varmadı?
4. ACTIVE denemesinin iki yıllık ve on yıllık sonuçları gündelik işlevler konusunda neyi farklı gösteriyor ve on yıllık bulgunun hangi yanı zayıf?
5. Bir uygulama "bunamaya karşı korur" diyorsa, ACTIVE'in işlem hızı analizi bu cümleyi neden desteklemez?

Yanıtlar

Beyin vücut ağırlığının yaklaşık yüzde ikisi olduğu hâlde oksijen ve enerji tüketiminin yaklaşık yüzde yirmisini kullanır. Bu kadar pahalı bir organın büyük kısmının boşta durması beklenmez.

Kuş oyununda hızlanmak, benzer bir yön seçme oyununda da hızlanmayı getirebilir; bu yakın aktarımdır. İlaçları içip içmediğini hatırlamak ise bambaşka bir işin parçasıdır, oraya taşınma uzak aktarım olurdu ve kanıtı en zayıf olan budur.

Çünkü katılımcılar çalıştıkları her görevde gelişse de çalışılmamış görevlerde, bunlar çalışılanlara çok yakın olsa bile, gelişme görülmedi. Yazarlara göre asıl soru testte puanın artıp artmadığı değil, artışın başka işlere taşınıp taşınmadığıydı.

İki yılda gündelik işlevlerde etki saptanmadı; on yılda eğitim alanların daha büyük kısmı gündelik işlerini koruduğunu bildirdi. Zayıf yan, bu farkın kişilerin kendi bildirimine dayanmasıdır.

Analiz tek bir denemenin ikincil sonucudur; işlem hızı grubundaki fark istatistik sınırın hemen kıyısında kaldı, bunama klinik muayeneyle değil görüşme ve testlerle tanımlandı, öteki iki eğitimde fark çıkmadı. Başka bir şirketin oyunu için de kanıt sayılamaz.

Sonraki derse köprü

Sevgül o akşam tableti çantasına koyarken belinin yine sızladığını fark ediyor; saatlerdir koltuğun koluna eğri ilişmiş. Dr. Aylin muayenede tehlikeli bir işaret bulmamıştı, egzersiz önermişti. Peki aylardır süren bir sızı neden hâlâ orada? Bu derste bir ekrandaki gelişmenin nereye kadar uzandığını sorduk. Sıradaki ders ağrının nörobiyolojisi üzerine: bel ile beyin arasındaki yolda neler olup bittiğini, sızının şiddetini neyin ayarladığını ve uzun süren bir ağrının, kısa süren bir ağrıdan neden farklı işleyebildiğini konuşacağız.