Kan grubu diyeti

Bir an

Çarşamba öğlen, okulun yemekhanesi. Öğretmen masasında tepsiler yan yana; günün menüsü etli nohut, pilav, cacık. Sevgül'ün okula bu yıl tayini çıkan Türkçe öğretmeni arkadaşı Canan Hanım tepsisine yalnız pilavla cacık almış, nohudun kepçesine hiç uzanmamış. Çantasından köşeleri kıvrılmış bir kitap çıkarıyor.

"Ben A grubuyum," diyor Canan Hanım. "Kitapta yazıyor, A grubu tarımla birlikte ortaya çıkmış, bizim vücudumuz ete alışık değil. Ne zaman kırmızı et yesem midem şişiyordu, şimdi anlıyorum neden. Üç haftadır eti bıraktım, sabahları daha hafif kalkıyorum."

Sevgül kaşığını nohuda daldırıp gülüyor: "O zaman ben kurtuldum. Ben sıfır grubuyum, kitabına göre avcıların torunuyum. Bana et lazım, doktor söylemese de kitap söylüyor."

Masada kısa bir kahkaha kopuyor. Ama Canan Hanım ciddi: "Gülme, gerçekten iyi hissediyorum." Sevgül düşünüyor: alyuvarların yüzeyindeki işaretler bir nakil torbasının kime uyacağını belirliyorsa, insanın tabağına ne koyacağını da belirleyebilir mi?

Soru

Alyuvarların yüzeyindeki A, B ya da sıfır işareti, bir insanın hangi besinlerden yarar göreceğini önceden söyleyebilir mi; bunu sınamak için nasıl bir çalışma gerekir ve o çalışmalar ne buldu?

Nasıl işler

Kanı plazmadan ve hücrelerden başlayıp demire, pıhtılaşmaya ve son olarak ABO kan grubu sistemiyle Rh faktörüne kadar açtık. Bu dersin iddiası o son durağa yaslanıyor.

Wang ve arkadaşlarının 2014 makalesine göre fikir 1996'da yayımlanan bir kitapla yaygınlaştı. Kitaba göre kan grubu, atalarımızın beslenme alışkanlıklarını gösterir. Sıfır grubu insanlığın en eski kan grubu sayılır, bu yüzden sıfır grubundan biri avcı toplayıcı çağın hayvansal proteinden zengin beslenmesine benzer bir düzende iyi olmalıdır. A grubunun insanlar tarıma geçip yerleşik hayata başladığında ortaya çıktığı düşünüldüğü için A grubuna sebze ağırlıklı, etsiz bir düzen önerilir. B grubu göçebe topluluklarla ilişkilendirildiği için süt ürünlerinden yarar görecektir. Kitabın ikinci önermesi lektinlerle ilgilidir: bazı besinlerde bulunan, şekerlere bağlanan bu proteinlerin kişinin kan grubuyla "uyumsuz" olduğunda kanda kümelenmeye yol açabileceği ileri sürülür.

Bu anlatının neden ikna edici geldiğini görmek önemli. İçinde gerçek bir bilgi var: kan grubu kalıtsaldır, değişmez ve kan nakli derslerinde gördüğün gibi hayati sonuçları olan biyolojik bir farktır. Bu sağlam zemin, üstüne kurulan beslenme hikâyesine de güven aktarır. Hikâye de güzeldir: avcılar, çiftçiler, göçebeler, her birinin torunu kendi tabağıyla. Kişiye özel hissettirir ve kurallar nettir.

Ama hikâyenin her halkası ayrı ayrı sınanabilir. Birinci halka, sıfır grubunun en eski grup olduğu iddiası. Wang ve arkadaşları, insan ABO genlerinin soy ağacı analizlerine dayanarak A grubunun atasal grup olabileceğinin öne sürüldüğünü not ediyor. Ségurel ve arkadaşlarının 2012 çalışması daha da geriye gidiyor: A ve B antijenlerini belirleyen aynı iki amino asit değişikliği birçok primat türünde bulunuyor ve veriler bu çeşitliliğin türler arasında paylaşılan, on milyonlarca yıllık eski bir çeşitlilik olduğunu gösteriyor. Yani A ve B, insanın tarıma geçtiği birkaç bin yıllık dönemden çok daha eski. İkinci halka, lektinlerin kan grubuna göre kümelenme yapması. Wang ve arkadaşları bugüne kadarki çalışmaların kan grubuna özgü bir kümelenme göstermediğini aktarıyor.

Üçüncü halka en önemlisi, çünkü asıl iddia odur: kişi kendi kan grubuna uygun beslenirse sağlığı, başka bir gruba uygun beslendiğinden daha çok düzelir mi? Bunu sınamak için aynı kan grubundan insanları ikiye ayırıp birine o grubun diyetini, öbürüne olağan beslenmeyi verirsin; ya da farklı gruplardan insanların aynı diyete yanıtının kan grubuna göre değişip değişmediğine bakarsın. A diyeti sıfır grubundan birine de A grubundan birine de aynı yararı sağlıyorsa, kan grubu hikâyesi çöker; geriye yalnız "bu diyet bazı insanlara iyi geliyor" kalır.

Kanıt

Yaygın yanılgılar

Sayılarla

Önce iddianın arkasındaki kanıt boşluğunu sayıya dökelim. Cusack ve arkadaşları 1.415 kaynağı taradı, on altı makaleyi ayrıntılı inceledi ve ölçütlere uyan yalnız bir makale buldu; o da soruyu doğrudan yanıtlamıyordu. Kan grubu diyetinin bir kişinin sağlığını iyileştirdiğini gösteren sıfır deneme. Oysa Wang ve arkadaşlarının 2018 makalesine göre kitap altmıştan fazla dilde yedi milyondan çok satmıştı.

Şimdi kan grubunun gerçekten ilişkili olduğu bir sonuca bakalım ve göreli ile mutlak riski ayıralım. Heit'in derlemesine göre Avrupa kökenli toplumlarda toplardamar pıhtısının yıllık sıklığı yüz bin kişide 104 ile 183 arasında, yani yılda bin kişide kabaca bir ile iki arası. Dentali'nin meta-analizinde olasılık oranı yaklaşık iki. Olasılık oranı göreli risk ile aynı şey değildir, ama seyrek olaylarda ona yaklaşır. Kaba bir okumayla, A grubundan birinin yıllık pıhtı riski aynı yaştaki sıfır grubundan birinin kabaca iki katı olabilir; ama ikisi de yılda binde birkaç düzeyinde kalır. Ve hiçbir diyet bu sayıyı kan grubu üzerinden değiştirmez.

Herkes için aynı mı?

Diyetin olası zararı da kan grubundan bağımsızdır; kimin için riskli olduğunu kişinin kendi durumu belirler. Kan şekerini düşüren ilaç kullanan biri ya da prediyabeti için beslenmesini hekimiyle birlikte düzenleyen biri, bir besin grubunu birdenbire çıkarırsa planın dengesi bozulabilir. Etsiz bir düzene geçen birinin demiri nereden alacağını düşünmesi gerekir; demir dersinde konuştuğumuz gibi, adet gören kadınlar, gebeler ve büyüme çağındaki gençler bu açıdan daha hassastır. Gebelikte bir besin grubunu tümden kesmek ayrıca hekimle konuşulmalıdır.

Çok yaşlı biri için kısıtlayıcı bir liste yetersiz beslenmeye kapı açabilir. Para da fark yaratır: önerilen özel ürünler, testler ve takviyeler herkesin cebine uygun değildir; en yararlı kısım olan daha çok sebze ve baklagil ise pazardan karşılanabilir.

Ne zaman hekime?

Bir beslenme düzeni sıkılaştıkça izlenmesi gereken işaretler değişir. Liste uzayıp tabak küçüldüyse, kilo kısa sürede belirgin biçimde düştüyse ya da sürekli üşüme, halsizlik ve baş dönmesi başladıysa bu, düzenin bedeni zorladığını gösterir. Merdivende bayılır gibi olmak, kalbin dinlenirken bile hızlı çarpması, kol ve bacaklarda karıncalanma ya da uyuşma, adetin kesilmesi bir muayeneyi gerektirir.

Davranış tarafında da işaretler var. NHS, yemek ve kiloyla ilgili düşüncelerin günün büyük kısmını kaplamasını, yemek olacak diye arkadaş buluşmalarından kaçınmayı, yemek etrafında çok katı kurallar ve rutinler kurmayı, yedikten sonra kusmayı ya da müshil kullanmayı, aşırı egzersizi ve içe kapanma, kaygı ya da çökkünlük gibi duygu değişikliklerini yeme bozukluğunu düşündüren işaretler arasında sayıyor. Bunları kendinde ya da bir yakınında görüyorsan aile hekimiyle konuşmak ilk adımdır; yeme bozuklukları tedavi edilebilir. Kan şekerini düşüren bir ilaç kullanıyorsan beslenmeni köklü biçimde değiştirmeden önce ilacı yazan hekime haber ver.

Kendi hayatında

Canan Hanım'a "kitabın yanlış" demek işe yaramaz; o hissettiği hafifliği biliyor. Verimli olan, hafifliğin gerçek kaynağını birlikte bulmaktır. Üç hafta önce neyi değiştirdi? Eti bıraktı, ama belki aynı anda kızartmayı ve gece atıştırmasını da bıraktı. Midesinin şişmesi etin kendisinden mi, yanındaki ağır sofradan mı geliyordu? Bunların hiçbiri kan grubuna bağlı değil ve hepsi Sevgül için de geçerli.

Sevgül'ün şakasında da bir tuzak var. "Sıfır grubuyum, bana et lazım" sözü, kitabı ciddiye almayan birini bile kitabın mantığına çekiyor; prediyabeti ve tansiyonu olan biri için tabağı kan grubu değil, Dr. Aylin'le konuştuğu plan belirlemeli. Bir beslenme iddiasıyla karşılaştığında iki soru sor: bu düzen işe yarıyorsa neden yarıyor ve bu neden iddianın söylediği neden mi?

Kapanış

1. Kan grubu diyeti, ABO kan grubunun atalarımızın beslenmesini yansıttığını ve kişinin kendi grubuna göre beslenirse daha sağlıklı olacağını ileri sürer; sıfır grubunun en eski grup olduğu ve lektinlerin kan grubuna göre kümelenme yaptığı halkaları genetik ve laboratuvar verisiyle desteklenmiyor.
2. Cusack ve arkadaşları 1.415 kaynak arasında iddiayı destekleyen hiçbir çalışma bulamadı; Wang ve arkadaşları 1.455 genç yetişkinde bazı kan grubu diyetlerinin daha iyi göstergelerle ilişkili olduğunu, ama bu ilişkinin kişinin kendi kan grubundan bağımsız olduğunu gösterdi. Diyetle iyi hissetmek, genel olarak daha sağlıklı beslenmenin ve beklentinin sonucu olabilir.
3. Kan grubu sağlıkla ilgisiz değildir: plazma ve hücrelerden pıhtılaşmaya uzanan bu modülün son halkası olarak, sıfır dışı gruplarda toplardamar pıhtısı göreli olarak daha sıktır; ama mutlak risk düşüktür ve hiçbir besin listesi bu bağı değiştirmez.

Beş soru

1. Kitaptaki anlatıya göre sıfır, A ve B gruplarının her biri hangi atasal yaşam biçimiyle ilişkilendiriliyor ve bu üç gruba hangi beslenme önerilir?
2. Ségurel ve arkadaşlarının primatlardaki bulgusu, "A grubu tarımla ortaya çıktı" önermesini neden zayıflatıyor?
3. Cusack ve arkadaşlarının derlemesi kaç kaynağı taradı, kaç makale ölçütlere uydu ve o makale neden soruyu yanıtlamadı?
4. Wang ve arkadaşlarının 2014 çalışmasında A diyetine uyum hangi göstergelerle ilişkiliydi ve bu bulgu neden kan grubu diyetini desteklemiyor?
5. Dentali'nin meta-analizindeki yaklaşık iki katlık olasılık oranını, Heit'in verdiği yıllık sıklıkla birlikte nasıl okursun?

Yanıtlar

Sıfır grubu avcı toplayıcı çağla ilişkilendirilir ve hayvansal proteinden zengin beslenme önerilir; A grubu yerleşik tarım toplumlarıyla ilişkilendirilir ve etsiz, sebze ağırlıklı bir düzen önerilir; B grubu göçebelerle ilişkilendirilir ve süt ürünlerinden yarar göreceği ileri sürülür.

Ségurel ve arkadaşları A ve B antijenlerini belirleyen aynı iki amino asit değişikliğinin birçok primat türünde bulunduğunu ve bu çeşitliliğin türler arasında paylaşılan, on milyonlarca yıllık eski bir çeşitlilik olduğunu gösterdi. A ve B grupları insanın tarıma geçişinden çok daha eskiyse, tarımla birlikte ortaya çıkmış olamazlar.

Derleme 1.415 kaynağı taradı, on altı makaleyi ayrıntılı inceledi ve yalnız bir makale seçim ölçütlerine uydu. O makale ABO değil, başka bir kan grubu sisteminde düşük yağlı diyete kolesterol yanıtını inceliyordu; ABO grubuna özgü bir diyete uymanın sağlığı iyileştirip iyileştirmediğine bakmıyordu.

A diyetine uyum daha düşük beden kitle indeksi, bel çevresi, kan basıncı, kolesterol, trigliserit ve insülinle ilişkiliydi. Ama diyeti kişinin kendi kan grubuyla eşleştirmek ilişkilerin büyüklüğünü değiştirmedi; yani A diyetinin olası yararı A grubundan olmayanlarda da aynıydı.

Heit'e göre toplardamar pıhtısı yılda bin kişide kabaca bir ile iki arası görülür. Seyrek olaylarda olasılık oranı göreli riske yaklaştığı için, sıfır dışı gruptan birinin yıllık riski kabaca iki katı olabilir, ama yine yılda binde birkaç düzeyinde kalır.

Sonraki derse köprü

Canan Hanım'ın kitabı alyuvarların yüzeyindeki işaretlere bir görev yükledi: tabağı seçmek. O işaretlerin gerçek önemi başka bir yerden geliyor; vücut, kendine ait olmayanı tanıyıp ona karşı harekete geçebildiği için yanlış kan nakli tehlikelidir. Akyuvarları şimdiye kadar yalnız sayılarıyla tanıdık; şimdi ne iş yaptıklarına geçiyoruz: bir kesikten içeri giren mikrop daha adı konmadan nasıl durdurulur, deri ve burnun içini kaplayan nemli yüzeyler bu işte nasıl bir duvar örer ve ateş neden bir savunma hamlesidir? Doğuştan bağışıklık, bedenin daha önce hiç karşılaşmadığı bir tehdide verdiği ilk yanıttır.