"Hormon dengesi" pazarı

Bir an

Cumartesi sabahı, Ankara. Yasemin'in ekranında bir haftalık bir çizelge açık; her satır telefonuna düşmüş bir video. "Bir hafta boyunca telefonuma düşen her hormon içeriğini not ettim," diyor. "Ne iddia ediyor, sonunda ne satıyor."

Beş satır var. Birincisinde karnını tutan bir kadın: "Bu yağ değil, kortizol göbeği. Stres hormonunu düşür, göbek erisin." Sonunda bir akşam içeceği tozu. İkincisinde pastel bir sayfa: "Şişkinlik, regl öncesi gerginlik, inatçı kilo: östrojen baskınlığı. Fazla östrojeni vücudundan at." Sonunda bir kapsül. Üçüncüsü tanıdık: "Sabah kalkamıyorsan böbrek üstü bezlerin tükenmiştir." Dördüncüsü bir kase tohum: "Döngünün ilk yarısı keten ve kabak çekirdeği, ikinci yarısı susam ve ay çekirdeği. Hormonlarını doğal yoldan dengele." Beşincisi bir klinik videosu: "Biyoözdeş hormon, vücudunun kendi hormonunun aynısı. Doğal, güvenli, kırkından sonra her kadına."

"Beşinciyi sen yolladın, ben de ekledim," diyor Yasemin. Defne başını sallıyor; videoyu ona annesi göndermişti. Sevgül dün akşam yazmıştı: "Gülay bunu kullanıyormuş, gece terlemem için bana da olur mu?"

Yasemin çizelgeye boş bir sütun ekliyor. "Bankada bir modeli sınarken önce ne ölçtüğünü sorarız. Bunlara ne soracağız?"

Soru

Sosyal medyadaki bir hormon iddiasını hangi mekanizma sorularıyla sınarsın, ve beş yaygın iddia bu sorulardan geçtiğinde ne kadarı ayakta kalır?

Nasıl işler

İnsülinden gece ve gündüz ritmine kadar gezdiğimiz bütün hormonlarda aynı mimari tekrar etti: Bir bez kana sinyal bırakır, sinyal reseptörü olan dokuda iş görür, sonuç geri dönüp bezi frenler ya da hızlandırır. Bu mimari, bir iddiayı sınamak için dört soruluk bir araç verir.

Birinci soru: Hangi hormon? "Hormonların bozuk" cümlesi ne ölçülebilir ne çürütülebilir. İkinci soru: Hangi geri bildirim? Her hormon bir döngünün parçasıdır; bir müdahale o döngünün hangi halkasına dokunuyor, döngü buna nasıl yanıt verir? Tiroid hormonu düşünce TSH'nin yükselmesi, sistemin kendini düzeltmeye çalıştığını gösterir. Üçüncü soru: Ölçülebilir mi? Hangi test, günün hangi saatinde, döngünün hangi gününde, hangi eşikle? Gün içinde dalgalanan bir hormonda saatsiz bir sayı yorum taşımaz. Dördüncü soru: Deneme var mı? Bir müdahalenin işe yaradığını şema değil, kontrol gruplu bir karşılaştırma gösterir.

Beşinci satırın gücü bir sözcükten geliyor.

"Kortizol göbeği" birinci soruyu geçer: Hormonun adı verilmiş. İkinci soruda da bir dayanağı var. Kortizol kan şekerini yükselten yönde çalışır ve düzeyi uzun süre gerçekten yüksek kalan kişilerde, yani hormon nedir dersinde anılan kortizol fazlalığı tablosunda (Cushing sendromu), yağ karın çevresinde toplanabilir. Ama iddia bu nadir hastalıktan sıradan bir göbeğe atlıyor. Üçüncü soruda takılıyor: İçerik kimsenin kortizolünü ölçmüyor, göbeği kanıt sayıyor. Dördüncü soruda da elde deneme yok; akşam tozunun göbeği erittiğini gösteren bir karşılaştırma içerikte geçmiyor.

"Östrojen baskınlığı" birinci soruda yarım kalıyor. Östrojenin adı geçiyor ama "fazla" neye göre? Progesterona göre mi, bir eşiğe göre mi? Hormon nedir dersinde östrojenin ve progesteronun döngü boyunca geniş ölçüde değiştiğini gördük; progesteron ancak yumurtlamadan sonra belirgin biçimde yükselir. Döngünün hangi gününde, hangi değerin "baskınlık" sayıldığı içerikte yazmıyor. Şişkinlik ve gerginlik gerçek belirtiler, ama pek çok nedenden gelebilir. Defne iki yıldır hap kullanıyor, yani yumurtalığının doğal döngüsü baskılanmış; ona "östrojenini dengele" vaadinin neyi dengeleyeceği belli değil. PKOS'unu izleyen hekimiyle bu sözcüğü hiç konuşmadıklarını not alıyor.

"Adrenal yorgunluk" kortizol dersinde dört sorunun dördünde de takılmıştı: Kortizol depoda biten bir sıvı değildir, tükürük testleri tutarlı bir iz bırakmadı. Yasemin satırın yanına tek sözcük yazıyor: "kapandı."

Tohum döngüsü (seed cycling) ilginç bir örnek, çünkü ikinci soruda dağılıyor. İddiaya göre döngünün ilk yarısında yenen keten ve kabak çekirdeği östrojeni, ikinci yarısında yenen susam ve ay çekirdeği progesteronu "destekliyor". Oysa progesteronu yumurtlamadan sonra yumurtalıkta kalan yapı üretir. Bu üretimi hipofizden gelen sinyal yönetir, bir kase tohumun içinde progesteron yoktur. Keten tohumundaki lignanlar zayıf östrojen benzeri ve östrojen karşıtı etkiler gösterebilir. Ama bu etkinin takvime göre açılıp kapandığını gösteren bir mekanizma yok.

Beşinci satırda doğru bir parça var. Menopozda gece terlemesi ve sıcak basmaları için hormon tedavisi bugün bilinen en etkili seçenektir. Ruhsatlı hormon ilaçlarının bir kısmı da biyoözdeştir. Sorun "doğal, güvenli, her kadına" kısmında. Yapının vücuttakiyle aynı olması, dozun, kana geçen miktarın ve risklerin de aynı olduğunu göstermez. Ruhsatlı ilaçlarda bu sorular denemelerle yanıtlanmıştır, ısmarlama karışımlarda büyük ölçüde boştur. "Her kadına" sözü de yaşı, rahmin olup olmadığını, meme kanseri ya da pıhtı öyküsünü ve menopozdan bu yana geçen süreyi yok sayar.

Kanıt

Yaygın yanılgılar

Sayılarla

Nickel ve arkadaşlarının 982 paylaşımını yapan hesapların toplam 194,2 milyon takipçisi vardı. Paylaşımların yüzde 50,7'si izleyiciyi testi yaptırmaya çağırıyordu; yüzde 33,9'u kişisel bir hikâyeye dayanıyordu ve yalnız yüzde 6,1'i aşırı tanı ya da gereksiz test riskinden söz etti.

NASEM raporuna göre ABD'de ısmarlama hormon preparatları için her yıl tahminen 26 ile 33 milyon reçete yazılıyor ve bunların maliyeti 2 milyar doların üzerinde. Kortizol göbeği iddiasında Jackson ve arkadaşlarının bulduğu en güçlü korelasyon 0,10 civarındaydı. Bu katsayının karesini alırsan, kilodaki farklılığın yaklaşık yüzde birinin saç kortizoluyla birlikte değiştiği anlaşılır. Tohum döngüsü için en geniş derleme 635 kadına, keten tohumu çalışması 18 kadına dayanıyor; keten tohumu yenen döngülerde östrojen düzeyleri normal beslenme döngülerinden farklı çıkmadı.

Herkes için aynı mı?

Beşinci satırın en büyük eksiği burada. Menopoz Derneği'nin bildirgesine göre terazinin hangi yana eğileceğini yaş ve menopozdan bu yana geçen süre belirler: erken başlayan, engeli olmayan kadında yarar ağır basabilir, geç başlayanda daha az. Bir progesteron türevinin eklenip eklenmediği riski değiştirir; meme kanseri, pıhtı ya da inme öyküsünde konuşma bambaşkadır. Sevgül'ün yeni hipertansiyonu ve prediyabeti de, hangi tedavinin ona uygun olduğunu Dr. Aylin'le konuşurken masaya konacak bilgiler. Gebelikte ve emzirmede bu ürünlerin güvenliği ayrı bir sorudur; yukarıdaki kanıtların hiçbiri onu yanıtlamak için kurulmadı. Sosyoekonomik bir fark da var: Muayeneye ulaşmak zor olduğunda, belirtiyi tarif edip ürünü kapıya getiren bir içerik daha erişilebilir görünür; insanların bu içeriklere yönelmesinin bir nedeni de bu.

Ne zaman hekime?

Karın çevresindeki yağlanmaya kollarda ve bacaklarda incelme, merdiven çıkarken uyluklarda güçsüzlük, yeni yükselen tansiyon ya da bozulan kan şekeri eşlik ediyorsa ve bunlar aylar içinde artıyorsa aile hekiminle konuş. Kortizol fazlalığı kılavuzu, testi tam da böyle birden çok ve ilerleyen bulgusu olanlara ayırıyor. Menopozdan sonra, bir yıldan uzun süre adet görmedikten sonra yeniden kanama olduysa, hormon kremi ya da kapsülü kullanıyor olsan da olmasan da bunu ertelemeden kadın doğum uzmanına göster. "Adrenal destek" ya da "hormon dengeleyici" bir kapsülü aylarca kullanıp bıraktıktan sonra ağır halsizlik, kusma ve ayağa kalkınca bayılacak gibi olma başladıysa bu acil bir durumdur. Bu ürünlerde etikette yazmayan steroid bulunabiliyor. Yakının bilincini kaybederse ambulans için 112.

Kendi hayatında

Yasemin'in çizelgesi her satıra aynı dört sütunu uyguladığı için içeriğin tonuna kapılmayı zorlaştırıyor. Sonunda: Kortizol göbeği ölçüm sütununda, östrojen baskınlığı tanım sütununda, adrenal yorgunluk dördünde birden, tohum döngüsü mekanizma ve deneme sütunlarında takıldı. Biyoözdeş hormon ise ikiye bölündü: Ruhsatlı biçimi bir hekimle konuşulacak gerçek bir seçenek, "her kadına ısmarlama" biçimi kanıt sütununda boş. Defne annesine kısa bir mesaj gönderiyor: "Hormon tedavisi gece terlemesinde işe yarayan bir seçenek, ama hangisinin sana uygun olduğunu tansiyonunu ve şekerini bilen Dr. Aylin söyler." Karar muayene odasında verilecek.

Kapanış

1. Bir hormon iddiası dört soruyla sınanır: hangi hormon, hangi geri bildirim döngüsü, nasıl ve hangi koşulda ölçülür, hangi kontrollü deneme.
2. Biyoözdeş hormon yapıyı anlatır, güvenliği değil. Ruhsatlı biyoözdeş ilaçlar denemelerle sınanmıştır; ısmarlama karışımların genel yararını destekleyen yeterli kanıt bulunamamıştır ve menopozda hormon tedavisinin kime uyduğu yaş, öykü ve zamanlamayla birlikte tartılır.
3. Hormon içeriklerinin çoğu yarardan söz edip zararı atlar, kanıt yerine kişisel hikâye kullanır ve bir satışla biter.

Beş soru

1. "Kortizol göbeği" iddiası dört sorunun hangisinden geçer, hangisinde takılır ve gerçek kortizol fazlalığının aranacağı kişileri kılavuz nasıl tarif eder?
2. Doğum kontrol hapı kullanan birine "östrojen baskınlığını dengeleme" vaadi neden mekanizma açısından belirsiz kalır?
3. Tohum döngüsü iddiasındaki progesteron kısmı, progesteronun nerede ve hangi sinyalle üretildiği bilgisiyle neden çelişir?
4. NASEM komitesi ısmarlama biyoözdeş hormonların kullanımını hangi iki durumla sınırlamayı önerdi ve hasta tercihi hakkında ne dedi?
5. Nickel ve arkadaşlarının incelediği paylaşımlarda yarardan ve zarardan söz etme oranları neydi ve hekim hesaplarının paylaşımları bu bakımdan nasıl ayrışıyordu?

Yanıtlar

Hormonun adını verdiği için birinci soruyu, Cushing sendromu nedeniyle ikinciyi kısmen geçer; ölçüm sorusunda takılır, çünkü göbeği kanıt sayar. Kılavuz testi, dışarıdan steroid kullanımı dışlandıktan sonra birden çok ve giderek artan bulgusu olan kişilere ayırır.

Hap, yumurtalığın kendi döngüsünü baskılar. Kişinin hormon seyri, içeriğin dayandığı doğal döngüye uymaz. Neyin neye göre "fazla" olduğu ve neyin dengeleneceği tanımsız kalır.

Progesteronu yumurtlamadan sonra yumurtalıkta kalan yapı üretir ve bu üretimi hipofizden gelen sinyal yönetir. Tohumda progesteron yoktur ve takvime bağlı bir etki mekanizması bulunmaz.

Ruhsatlı bir ürünün etkin maddesine ya da yardımcı maddesine belgelenmiş alerjisi olanlar ve piyasada bulunmayan bir ilaç biçimine belgelenmiş ihtiyacı olanlar. Komite, hasta tercihinin tek başına ısmarlama preparat kullanımını belirlememesi gerektiğini yazdı.

Paylaşımların yüzde 87,1'i yarardan, yalnız yüzde 14,7'si zarardan söz ediyordu. Hekimlerin paylaşımları zararlardan daha sık söz ediyor ve daha az tanıtıcı bir ton taşıyordu. Bütün hesaplara bakıldığında ise sahiplerinin üçte ikisinden fazlasının mali çıkarı vardı.

Sonraki derse köprü

Keten tohumundaki lignanlar emildikten sonra idrarla atılıyordu. Kanda işini bitiren moleküllerin pek çoğunun son durağı aynı organ çiftidir. Böbrek, kanı süzüp atılacakla tutulacağı ayıran bir sistemdir ve D vitaminini etkin biçimine çevirmek gibi hormon işlerine de karışır. Sıradaki derste süzmenin en küçük birimine inip suyun ve tuzun önce süzülüp sonra nasıl geri alındığını açacağız.