Bağırsak-beyin ekseni

Bir an

Ocak başı, final haftasından önceki pazar gecesi. Yurdun çalışma salonunda termoslar ve fotokopi yığınları. Berk organik kimya notlarına gömülmüş; karşısında oda arkadaşı Emre kulaklığının tekini çıkarıp telefonunu ona uzatıyor.

Videoda beyaz tişörtlü bir adam elinde bir kapsül kutusu tutuyor. "Bağırsağın senin ikinci beynin," diyor. "Mutluluk hormonu serotoninin yüzde doksanı bağırsakta üretiliyor. Bağırsağın bozuksa beynin de bozuk. Sınav kaygısı, depresyon, odaklanamama, hepsi bağırsaktan. Doğru bakterileri al, kaygın kendiliğinden geçsin."

"Bak, bu mantıklı," diyor Emre. "Her sınav sabahı midem düğümleniyor, iki kez tuvalete koşuyorum. Demek ki sorun bağırsakta. Kutuyu sipariş ettim bile, salı gelir."

Berk bir an düşünüyor. Emre'nin sınav sabahları yaşadığını kendisi de yaşıyor; bunda uydurma bir şey yok. Ama sıralama aklına takılıyor: Midesi düğümlendiği için mi kaygılanıyor, yoksa kaygılandığı için mi midesi düğümleniyor? Bir de şu yüzde doksan: Bağırsakta üretilen serotonin oradan beynine nasıl gidiyor?

Soru

Bağırsak ile beyin gerçekten birbirine haber gönderiyor mu ve bağırsağı değiştirerek kaygıyı ya da depresyonu iyileştirmek için insanlarda ne kadar kanıt var?

Nasıl işler

Bu modül boyunca bir lokmanın yolculuğunu izledik: ağızda başlayan sindirim, midenin asidi, karaciğerin ve safranın, pankreasın işi, ince bağırsakta emilim, kalın bağırsaktaki mikrobiyota ve ona eklenen ya da onu besleyen ürünler. Yolculuk boyunca bağırsak hep bir boru gibi göründü. Bu son derste borunun aynı zamanda beyinle sürekli konuşan bir organ olduğunu görüyoruz.

Cryan ve arkadaşlarının kapsamlı derlemesi bu yolları tek tek sayıyor: bağışıklık sistemi, triptofan denen amino asidin işlenmesi, bağırsağın kendi sinir ağı ve vagus siniri. Taşınan maddeler arasında mikrobiyota dersinde tanıştığın kısa zincirli yağ asitleri de var.

Emre'nin sınav sabahı hissettiği şey bu eksenin en tanıdık yönüdür: beyinden bağırsağa. Kaygı, stres sisteminin hormonlarını ve sinirlerini harekete geçirir; bağırsağın kasılmaları, salgıları ve duyarlılığı değişir. Mide düğümlenir, tuvalete koşulur. Burada bağırsak kaynak değil, mesajın ulaştığı yerdir.

Öbür yön, bağırsaktan beyne, videonun asıl iddiasıdır ve burada serotonin devreye giriyor. Serotonin beyinde ruh hâli, uyku ve kaygıyla ilişkili bir sinir ileticisidir. Ama bağırsakta başka bir iş görür: Bağırsak duvarındaki özel hücreler onu salgılar, serotonin de yakındaki sinir uçlarını uyarır. Mawe ve Hoffman'ın derlemesine göre bu uyarı bağırsağın kasılmasını ve salgısını yönetir; vagus ve omurilik yoluyla yukarı giden liflerin uyarılması ise midenin boşalmasını yavaşlatır, tokluk, ağrı, rahatsızlık, bulantı ve kusma olarak hissedilir. Yani bağırsaktaki serotonin beyne bir molekül olarak gitmez; bir sinir sinyaline dönüşerek haber verir.

Neden molekülün kendisi gitmez? Beyin, kandaki pek çok maddeyi içeri almayan sıkı bir süzgeçle, kan-beyin engeliyle korunur. Jones ve arkadaşlarının derlemesine göre serotonin bu engeli kolayca geçemez; bu yüzden vücuttaki serotonin birbirinden ayrı iki havuzda tutulur ve her havuz kendi işini görür. Beynin serotonini beyin sapındaki sinir hücrelerinde, kendi yerinde üretilir.

Probiyotik dersinde gördüğün suşa özgü etki burada da geçerli: Farede işe yarayan bir suş, insanda işe yarayacağını kendiliğinden göstermez.

Kanıt

Yaygın yanılgılar

Sayılarla

Önce doğru çekirdek: Yano ve arkadaşlarına göre vücuttaki serotoninin yüzde 90'dan fazlası bağırsakta üretiliyor. Videodaki sayı kabaca doğru; yanlış olan, bu sayıdan çıkarılan sonuç.

Şimdi insan kanıtı. Liu ve arkadaşlarının meta-analizi 34 kontrollü denemeyi topladı. Prebiyotikler depresyonda da kaygıda da plasebodan ayrılmadı. Probiyotiklerde depresyon için standart etki büyüklüğü 0,24, kaygı için 0,10 bulundu. Etki büyüklüğü dersinde gördüğün ölçekte 0,2 civarı "küçük" sayılır; 0,10 bunun da altında. Klinik örneklemlerde depresyon etkisi 0,45'e, yalnız psikiyatrik hastalarla yapılan ön analizde 0,73'e çıktı; ama yazarlar bu tür denemelerin az olduğunu kendileri vurguluyor.

Bir de bağırsak-beyin etkileşimi bozukluklarının ne kadar yaygın olduğu: Sperber ve arkadaşlarının 73.076 yetişkinlik taramasında internet anketini yanıtlayanların yüzde 40,3'ü, yüz yüze görüşülenlerin yüzde 20,7'si en az bir bozukluğun ölçütlerini karşıladı. İrritabl bağırsak sendromu Roma IV ölçütleriyle internet grubunda yüzde 4,1, eski Roma III ölçütleriyle yüzde 10,1 çıktı.

Herkes için aynı mı?

Değil. Sperber ve arkadaşlarının taramasında bu bozukluklar kadınlarda erkeklerden daha sık görüldü. Cryan ve arkadaşlarının derlemesine göre mikrobiyotayı erken yaşamda doğum biçimi, beslenme, antibiyotikler ve stres biçimlendiriyor; yaşlılıkta ise mikrobiyal çeşitlilik azalıyor. Sudo'nun farelerinde dışkıyla mikrop kazandırmak stres yanıtını yalnız erken dönemde kısmen düzeltti; bu, yetişkinlikte aynı kapının açık olduğunu varsaymamak için bir uyarıdır.

İnsan denemelerinde de kimin katıldığı sonucu değiştiriyor. Liu'nun meta-analizinde etki, hastalığı olan kişilerde toplumdan seçilen sağlıklı gönüllülerden daha büyük göründü; Kelly'nin denemesi yalnız sağlıklı erkeklerle yapıldı. Yani Emre gibi sağlıklı ama sınav öncesi gergin bir öğrenci için kanıt en zayıf olduğu yerde. Bağışıklığı çökmüş ya da ağır hastalıkla hastanede yatan kişilerde canlı bakteri takviyesinin risksiz olmadığını probiyotik dersinde konuştuk. Kaygı ya da depresyon için ilaç kullanan biri de takviyeyi tedavisinin yerine koymamalı; böyle bir ürünü eklemek istiyorsa bunu tedavisini yürüten hekimle konuşmalı.

Ne zaman hekime?

Kaygıya eşlik eden mide düğümlenmesi tek başına tehlikeli değildir. Ama NHS'nin irritabl bağırsak sendromu sayfası bazı işaretleri ayrı tutuyor ve bunlar için kısa sürede hekim görmeyi öneriyor: açıklanamayan, belirgin kilo kaybı; makattan kanama ya da kanlı ishal; karında elle fark edilen sert bir şişlik; bir de solukluk, çarpıntı ve her zamankinden soluk bir tenin bir arada görülmesi. Bağırsak yakınmaları dört haftayı aşmışsa da sayfa aile hekimine görünmeyi öneriyor; bu yakınmaların başka bir nedeni olup olmadığına ancak muayeneyle bakılabilir.

Ruh hâli tarafında NHS, depresyonda olabileceğini düşünen birinin yardım istemeyi geciktirmemesini söylüyor; bizde bu kapıyı açacak kişi çoğu zaman aile hekimidir. Haftalardır süren bir çökkünlük, eskiden keyif veren şeylere ilginin kaybolması ya da kaygının ders çalışmayı, uykuyu, yemeyi bozması bir kutu kapsülle beklenecek şeyler değildir. Kendine zarar verdiysen ya da vermek üzere olduğunu hissediyorsan, NHS'nin acil yardım için önerdiği adımın buradaki karşılığı 112'dir; bunu bir arkadaşından senin için yapmasını da isteyebilirsin.

Kendi hayatında

Emre'nin videosu gibi bir içerikle karşılaştığında iddiayı üç katmana ayırmayı dene. Birinci katman mekanizmadır: Bağırsakla beyin arasında bir yol var mı? Evet, var; bu kısım sağlam. İkinci katman hayvan kanıtıdır: Mikropları değiştirince farelerin davranışı değişiyor mu? Bazı deneylerde evet. Üçüncü katman insan kanıtıdır: Bu ürün, benim gibi biri için, plaseboya göre ne kadar fark yaratıyor? Popüler iddiaların çoğu birinci ve ikinci katmanın gücünü ödünç alıp üçüncü katmanda konuşur. İddianın hangi katmandan geldiğini soran biri, "kaygın kendiliğinden geçsin" cümlesinin kanıttan ne kadar ileri gittiğini kendisi ölçebilir.

Eksenin öbür yönünü de unutma: Emre'nin bağırsağı sınav sabahı beyninden haber alıyor. Kaygıyla uğraşmak, aynı yol üzerinden bağırsağa da ulaşır.

Kapanış

1. Bağırsak ile beyin sinirler, hormonlar, bağışıklık sinyalleri ve mikrobiyal maddeler üzerinden iki yönde haberleşir; vagus siniri bu yolların en doğrudan olanıdır ve sınav sabahı mide düğümlenmesi eksenin beyinden bağırsağa işleyen yönüdür.
2. Serotoninin yüzde 90'dan fazlası bağırsakta üretilir, ama bu serotonin kan-beyin engelini kolayca geçemez; bağırsak beyne molekülle değil, sinir sinyaliyle haber verir.
3. Farelerdeki güçlü bulgular insanlara küçük ve tutarsız sonuçlarla taşındı; probiyotiklerin depresyon ve kaygı üzerindeki toplu etkisi küçük, sağlıklı gönüllülerde en zayıf, hasta gruplarında ise henüz az sayıda denemeye dayanıyor.

Beş soru

1. Bağırsak-beyin ekseninin iki yönünden hangisi Emre'nin sınav sabahı yaşadığı yakınmayı en iyi açıklar ve neden?
2. Bağırsakta üretilen serotonin neden beyindeki ruh hâlini doğrudan belirleyemez?
3. Bravo ve arkadaşlarının fare deneyinde vagus sinirinin kesilmesi neyi gösterdi?
4. Kelly ve arkadaşlarının insan denemesi neden "Tartışmalı" etiketi taşıyor ve neyi göstermiyor?
5. Liu ve arkadaşlarının meta-analizinde probiyotiklerin etkisi hangi gruplarda daha büyük göründü ve bu bulgunun sınırı ne?

Yanıtlar

Beyinden bağırsağa işleyen yön. Kaygı stres hormonlarını ve sinirleri harekete geçirir, bağırsağın hareketi ve duyarlılığı değişir; yakınmanın sınav sabahlarına denk gelmesi de bunu düşündürür.

Çünkü serotonin kan-beyin engelini kolayca geçemez; beden ile beynin serotonin havuzları ayrıdır. Bağırsak serotonini beyne ancak vagus ve omurilik liflerini uyararak, bir sinir sinyali olarak haber verir; beynin kullandığı serotonin beyin sapında üretilir.

Bakterinin farelerde kaygı ve depresyonla ilişkili davranışları ve stres hormonunu azaltan etkisi, vagus siniri kesilmiş farelerde görülmedi. Bu, o deneyde bağırsaktan beyne giden haberin büyük ölçüde vagus siniri üzerinden taşındığını gösterdi.

Çünkü yalnız 29 sağlıklı erkekle yapıldı ve küçük bir çalışmanın bir etkiyi bulamaması kesin bir sonuç değildir. Gösterdiği şey, farede umut veren suşun sağlıklı erkeklerde plasebodan üstün olmadığıdır; kaygı bozukluğu olan insanlarda ne yapacağını göstermez.

Klinik örneklemlerde, özellikle psikiyatrik hastalarla yapılan denemelerde daha büyük göründü. Ama bu tür denemeler azdı; ayrıca meta-analiz farklı suşları, dozları ve süreleri tek havuzda topladığı için hangi ürünün kime yaradığını söyleyemez.

Sonraki derse köprü

Sudo'nun farelerinde ölçülen şey bir davranış değil, kandaki stres yanıtıydı: Bir bez bir sinyal salgıladı, sinyal kanla taşındı, uzaktaki bir doku ona yanıt verdi. Bu derste o sinyalleri yolların yalnız biri olarak andık. Hormon kavramını ise henüz açmadık: Bir bezin salgıladığı molekül hedefini nasıl bulur ve vücut bu sinyali yükselip alçalırken nasıl dengede tutar? Sıradaki modül bu soruyla açılıyor.