Başlangıç öz değerlendirmesi

Bir an

Perşembe öğleden sonra Rıza, annesinin yeni reçetesiyle mahalledeki eczanenin kuyruğunda. Sırası gelince eczacı Nurten Hanım kutuları tek tek tezgâha koyuyor ve her birini anlatıyor: biri yemekten önce, biri yemekle birlikte, biri akşam; yenisinin eskisinin yerine geçtiğini, eskisinin artık kullanılmayacağını söylüyor. Rıza her cümlede başını sallıyor. Nurten Hanım "Anlaşıldı mı?" diye sorduğunda Rıza gülümsüyor: "Tamam, anladım."

Eve döndüğünde kutuları annesinin tezgâhına diziyor ve duraksıyor. Hangisi yemekten önceydi? Eski ilaç bırakılacak mıydı, yoksa ikisi birlikte mi içilecekti? Sevgül'ü arıyor, Sevgül de bilmiyor. Rıza eczanede gerçekten anladığını düşünmüştü. Anladığından emindi; ama anladığını sanmakla, eve döndüğünde uygulayabilmek aynı şey değilmiş.

O akşam Rıza eczaneyi yeniden arıyor ve her ilacın kutusuna Nurten Hanım'ın söylediğini yazıyor. Bir de şunu düşünüyor: Kendi sağlık bilgisi hakkında, aslında ne kadar şey bildiğini sanıyordu?

Soru

Sağlık bilgisini bulmakta, kavramakta, tartmakta ve kullanmakta bugün kendini nerede görüyorsun ve bu öz değerlendirmeyi akademinin sonunda neyle karşılaştıracaksın?

Nasıl işler

Bir yolculuğun ne kadar ilerlediğini bilmek için başladığın yeri işaretlemen gerekir. Akademinin ilk seviyesinin son dersi bu işareti koyar. Önceki derste sağlık okuryazarlığını, dört sürecin üç alanla kesiştiği on iki hücreli bir tablo gibi düşündük. Bu dersin formu o tablonun her hücresine bir soru yerleştirir.

Formdaki sorular sana bir şeyi ne kadar iyi yaptığını değil, ne kadar kolay ya da zor bulduğunu sorar. Bu, büyük sağlık okuryazarlığı anketlerinin de kullandığı bir yaklaşımdır ve hem gücü hem zayıflığı vardır. Gücü, kişinin günlük hayatta karşılaştığı zorluğu doğrudan sormasıdır. Zayıflığı, Rıza'nın eczanede yaşadığı şeydir: bir şeyi anladığını hissetmek, onu doğru anladığının garantisi değildir. Bir kişi zorluğu fark edemiyorsa onu bildiremez de.

Bu yüzden form iki parçadan oluşur. On iki soru, her biri bir dörtlü ölçekle, senin kendi algını kaydeder. Bir de açık uçlu bir soru vardır: son bir yılda bir sağlık bilgisi yüzünden gerçekten yaptığın bir değişikliği ve o bilgiyi nereden edindiğini sorar. Algı ile davranış yan yana durunca, ikisi arasındaki boşluk da görünür olur.

Formun bir sınırı daha var ve bunu baştan söylemek gerekiyor: bu form akademinin kendi aracıdır, geçerliliği ve güvenirliği sınanmış bir ölçek değildir. Seni başkalarıyla karşılaştırmaz, bir puanla "yeterli" ya da "yetersiz" diye sınıflandırmaz. Tek işi, seni bugünkü kendinle, akademinin sonundaki kendinle karşılaştırmaktır.

Kanıt

Yaygın yanılgılar

Sayılarla

Avrupa anketinin sağlık okuryazarlığı bölümü 47 maddeden oluşuyor. Türkiye'deki araştırmada 6.228 hane yer aldı ve 32 maddelik bir ölçek kullanıldı. Katılımcıların yüzde 30,9'u yetersiz, yüzde 38'i sorunlu-sınırlı, yüzde 23,4'ü yeterli, yüzde 7,7'si mükemmel düzeyde bulundu. İlk iki grup toplandığında yüzde 68,9 ediyor; yani yaklaşık her on kişiden yedisi.

Bu oranı Avrupa taramasındaki yüzde 47 ile doğrudan karşılaştırmak cazip ama yanıltıcı olur. İki araştırma aynı kavramsal çerçeveden yola çıksa da farklı ölçekler, farklı madde sayıları ve farklı zamanlarda toplanan veriler kullanıyor. Bu dersin formu ise 12 maddeden oluşuyor ve her madde 1 ile 4 arasında puanlanıyor; toplam puan 12 ile 48 arasında değişiyor. Bu toplamın kendi başına bir anlamı yok; anlamı, son derste ikinci kâğıtla yan yana konduğunda ortaya çıkacak fark.

Herkes için aynı mı?

Bir formu doldurmak da bir sağlık okuryazarlığı görevidir ve herkes için aynı kolaylıkta değildir. Görme güçlüğü çeken, okumakta zorlanan, Türkçe'yi sonradan öğrenmiş ya da yaşı ilerlemiş biri formu bir yakınının yardımıyla doldurabilir; önemli olan, yardım edenin cevabı yönlendirmemesi, yalnız soruyu okumasıdır. Ulusal ve Avrupa araştırmaları sınırlı sağlık okuryazarlığının gelir ve eğitim düştükçe, yaş ilerledikçe arttığını gösteriyor. Bu, formda zorlandığını işaretleyen birinin kişisel bir eksiklik yaşadığı anlamına gelmez; çoğu zaman sağlık bilgisinin ona ulaşma biçiminin bir sonucudur. Son olarak, bu form senin mahrem bilgindir: kimseye göstermek zorunda değilsin ve siteye yazılmaz.

Ne zaman hekime?

Formu doldururken kullandığın bir ilacın nasıl kullanılacağından emin olmadığını fark edersen, bunu akademinin ilaç dersine bırakma; bugün eczacına ya da hekimine sor. Rıza'nın yaptığı gibi her kutunun üzerine kullanım bilgisini eczacının söylediği biçimde yazdırmak iyi bir alışkanlıktır. Bir sağlık sorunun için hangi kuruma başvuracağını bilmiyorsan, aile hekimin ilk adresindir; sağlık hizmetleri hakkında bilgi almak için 184 SABİM'i de arayabilirsin. Yeni ya da süregiden bir belirtin varsa formun sonucunu beklemeden muayene ol. Birdenbire bayılan, konuşması bozulan ya da göğsünü tutarak terleyen biri için form da ders de bekleyebilir; o anda yapılacak tek şey 112'yi aramaktır.

Kendi hayatında

Formu sakin bir anda, yarım saatini ayırarak doldur. Her madde için kendine şunu sor: bunu yapmak benim için ne kadar kolay ya da zor?

1. Bir belirtim olduğunda hangi sağlık kuruluşuna başvuracağımı bulmak.
2. Hekimin ya da eczacının bana söylediklerini anlamak.
3. Bir tedavi kararında ikinci bir görüşe ihtiyacım olup olmadığına karar vermek.
4. Bir ilacı kullanma talimatına ve bana söylenene uygun biçimde kullanmak.
5. Yaşıma göre hangi aşıların ve taramaların önerildiğini öğrenmek.
6. Sigara, alkol, kilo ya da tansiyon gibi risklerle ilgili uyarıları anlamak.
7. Bir haberde okuduğum bir sağlık riskinin ne kadar güvenilir olduğunu değerlendirmek.
8. Bir tarama ya da aşı hakkında kendi kararımı verebilmek.
9. Beslenme, hareket ve uyku konusunda güvenilir bilgiye ulaşmak.
10. Bir gıda etiketindeki bilgileri anlamak.
11. Sosyal medyada gördüğüm bir yaşam tarzı önerisinin dayanağını değerlendirmek.
12. Sağlığım için öğrendiğim bir şeyi günlük hayatıma gerçekten uygulamak.
13. Son bir yılda bir sağlık bilgisi yüzünden yaptığın bir değişikliği ve bu bilgiyi nereden öğrendiğini yaz.

Kâğıdı katlayıp sakla. Akademinin son dersinde aynı on üç soruyu yeniden cevaplayacak ve iki kâğıdı yan yana koyacaksın; en çok hangi sütunun değiştiğini o zaman göreceksin.

Kapanış

1. Başlangıç ölçümü, ilerlemeyi görebilmenin tek yoludur; bu dersin formu seni başkalarıyla değil, akademinin sonundaki kendinle karşılaştırır.
2. Öz değerlendirme iç deneyime erişmenin tek yoludur ama fark edilmeyen zorlukları yakalayamaz; anladığını sanmak uygulayabilmekle aynı şey değildir.
3. Türkiye'yi temsil eden bir araştırmada yaklaşık her on kişiden yedisinin sağlık okuryazarlığı yetersiz ya da sınırlıydı; bu, kişisel bir eksiklikten çok bilginin insanlara ulaşma biçimini gösterir.

Beş soru

1. Rıza eczanede "anladım" dedi ama evde ilaçları nasıl kullanacağını hatırlayamadı. Bu durum öz bildirimin hangi sınırını gösterir?
2. Bir okur formda her maddeye "çok kolay" yazıyor, çünkü düşük puan almaktan çekiniyor. Bu, akademinin sonunda neye yol açar?
3. Formdan 30 puan alan bir okur, Türkiye araştırmasındaki "sorunlu-sınırlı" gruba girdiğini söyleyebilir mi?
4. Türkiye araştırmasında yetersiz ve sorunlu-sınırlı gruplar toplam yüzde kaç ediyor ve bu oran Avrupa taramasındaki yüzde 47 ile neden doğrudan karşılaştırılamaz?
5. Bir okurun en düşük sütunu "değerlendirme" çıktı. Akademinin hangi seviyesi bu sütuna en doğrudan hitap eder?

Yanıtlar

Rıza'nın durumu, kişinin fark etmediği bir zorluğu bildiremeyeceğini gösterir. Anladığını hissetmek ile doğru anladığını eylemde göstermek farklı şeylerdir; öz bildirim yalnız birincisini kaydeder.

Her maddeye çok kolay yazan okurun başlangıç kâğıdı gerçek durumunu göstermez. Akademinin sonunda yeniden doldurduğunda ilerleme göremez, çünkü başlangıçta zaten tavan puanı işaretlemiştir. Dürüst bir başlangıç, değişimi görmenin önkoşuludur.

Otuz puanlık bir sonuçtan bir düzey çıkarılamaz. Form sınanmış bir ölçek değildir ve ulusal araştırmanın ölçeğinden farklıdır; iki ölçümün puanları aynı cetvel üzerinde durmaz.

Türkiye araştırmasında yüzde 30,9 ile yüzde 38 toplandığında yüzde 68,9 eder. Avrupa taraması farklı bir ölçek, farklı madde sayısı ve farklı bir zamanda toplanan veri kullandığı için iki oran aynı şeyi ölçmüş sayılamaz; ancak ikisi de büyük bir kesimin zorlandığını gösterir.

Değerlendirme sütununa en doğrudan Seviye 1 hitap eder: kanıtın türleri, risk sayıları, araştırma tuzakları, yanlış bilgi ve sağlık kararlarının psikolojisi. Bu seviye zaten her öğrenme yolunun başında durur.

Sonraki derse köprü

Kapı seviyesi burada bitiyor ve akademinin omurgası başlıyor. Seviye 1'in ilk dersi 1.1, herkesin bir kez söylediği ya da duyduğu bir cümleden yola çıkıyor: "Bende işe yaradı." Bir kişinin iyileşme hikâyesinin neden bir kanıt sayılmadığını, hastalığın kendiliğinden seyrinin ve kimin hikâyesinin anlatıldığının bu cümlenin arkasında nasıl saklandığını göreceğiz.