Rusçanın zor yerleri: vurgu, görünüş ve hareket fiilleri haritası

Kanca

Bir Rus arkadaşın sana "Я иду в школу" diyor. Ertesi gün başka bir cümle kuruyor: "Я хожу в школу". Türkçeye ikisi de "Okula gidiyorum" diye çevrilir. Ama Rus için bunlar iki ayrı bilgidir: ilki "şu an okula doğru yürüyorum", ikincisi "okula gidiyorum, yani öğrenciyim, her gün oraya gidip geliyorum" demektir.

Türkçenin tek fiille anlattığı şeyi Rusçanın iki, hatta dört fiile bölmesi, bu dilin Türkçe konuşana en yabancı gelen yanlarından biridir. Bu derste Rusçanın üç zor bölgesinin haritasını çıkaracağız: yeri sabit olmayan vurgu, her fiilin iki biçimini isteyen görünüş ve "gitmek" için birden çok fiil kullanan hareket fiilleri. Amaç bu konuları şimdi öğrenmek değil; geldiklerinde tanımak ve onlardan korkmamak.

Anlatım

Birinci bölge: vurgu

Türkçede vurgu büyük ölçüde tahmin edilebilir ve çoğu kelimede son hecededir. Yanlış heceye bastırsan bile kelime anlaşılır, çünkü ünlüler değişmez. Rusçada ise vurgunun yeri kelimeden kelimeye değişir ve kuralla bulunmaz. "Молоко" son heceden, "мама" ilk heceden, "спасибо" ortadaki heceden vurgulanır.

Rusça vurgunun iki özelliği onu zorlaştırır. Birincisi, vurgu ünlülerin sesini değiştirir: vurgusuz "о" "a" olur, vurgusuz "е" "i"ye yaklaşır. İkincisi, aynı kelimenin farklı biçimlerinde vurgu yer değiştirebilir. "Рука" (el) [ru-KA] diye okunur, ama "руку" (eli) [RU-ku] diye. "Город" (şehir) [GO-rat] iken çoğulu "города" (şehirler) [ga-ra-DA] olur ve vurgu bambaşka bir heceye kayar.

Vurgu anlamı da değiştirebilir. "Замок" kelimesi ilk heceden vurgulanırsa [ZA-mak] "şato, kale", son heceden vurgulanırsa [za-MOK] "kilit" demektir. Yazı ikisinde de aynıdır.

Buna karşı tek bir çözüm vardır: kelimeyi defterine yazarken bastırılan heceyi de işaretlemek. Okunuşlarda büyük harfle gösterilen hece bu yüzden süs değil, kelimenin bir parçasıdır. İyi bir haber de var: "ё" harfi taşıyan kelimelerde vurgu her zaman o harfin üstündedir.

İkinci bölge: fiilin görünüşü

Rusçada fiillerin çoğu çift olarak yaşar. "Читать" ve "прочитать" ikisi de "okumak" demektir, ama aynı şeyi anlatmaz. Birincisi okuma eyleminin kendisine, sürecine bakar: okuyordum, okurum, okumakla meşgulüm. İkincisi eylemin sonucuna, tamamlanmasına bakar: okudum ve bitirdim, okuyup bitireceğim.

"Я читал книгу" cümlesi "Kitap okuyordum" ya da "Kitap okudum (ama bitip bitmediği önemli değil)" demektir. "Я прочитал книгу" ise "Kitabı okudum, bitirdim" demektir. Gelecekte de aynı fark sürer: "Я буду читать" "okuyacağım, okumakla meşgul olacağım", "Я прочитаю" ise "okuyup bitireceğim".

Bu yüzden Rusçada bir fiili öğrenmek, çoğu zaman iki fiil öğrenmek demektir. Fiil çiftleri bazen bir önekle ("читать" / "прочитать", "делать" / "сделать"), bazen bir ekle, bazen de tamamen farklı köklerle ("говорить" / "сказать", konuşmak / söylemek) kurulur.

Üçüncü bölge: hareket fiilleri

Türkçede "gitmek" tek bir fiildir. Yürüyerek de gidersin, otobüsle de, uçakla da; bir kez de gidersin, her gün de. Rusça bu bilgileri fiilin kendisine yükler ve iki soru sorar.

İlk soru: yaya mı, araçla mı? "Идти" yürüyerek gitmek, "ехать" bir araçla gitmek demektir. İstanbul'dan Ankara'ya yürüyerek gitmiyorsan "ехать" kullanırsın: "Я еду в Казань" (Kazan'a gidiyorum).

İkinci soru: tek yönlü, şu anki bir hareket mi, yoksa gidip gelme ya da alışkanlık mı? Tek yönlü ve şu anki hareket için "идти" ve "ехать", gidip gelme ve alışkanlık için "ходить" ve "ездить" kullanılır. Kancadaki iki cümlenin farkı buradan gelir: "Я иду в школу" şu anki yürüyüştür, "Я хожу в школу" düzenli gidiştir.

Bu dört fiil temeldir. Üzerine "при-" (gelmek), "у-" (ayrılmak), "в-" (girmek), "вы-" (çıkmak) gibi önekler eklenince yeni fiiller doğar. Bu sistem A2'de başlar ve B1'de önekli fiillerle tamamlanır.

Haritanın kenarındaki iki konu

Bu üç bölgenin dışında iki konu daha zaman ister. Biri üç cinstir: Rusçada her ismin eril, dişil ya da nötr bir cinsi vardır ve sıfatlar, geçmiş zaman fiilleri bu cinse uyar. İyi haber, cinsin çoğu zaman kelimenin sonundan anlaşılmasıdır. Öteki yumuşak ve sert sessizlerdir: "мат" ile "мать" yalnızca son sessizin yumuşaklığıyla ayrılır. İkisine de A1'in ilk modüllerinde ayrı dersler ayrıldı.

Türkçe ile karşılaştırma

Bu üç zorluğun her biri Türkçede başka bir yoldan karşılanır ve bu yolları tanımak Rusçayı anlamayı kolaylaştırır.

Vurgu konusunda Türkçe konuşanın asıl sorunu, kulağının vurguya dikkat etmeye alışık olmamasıdır. Türkçede "kitap" kelimesini hangi heceye bastırarak söylersen söyle, anlam ve ünlüler korunur. Rusçada vurgu kelimenin sesini değiştirdiği için, onu dinlemeyi ve söylemeyi bilinçli olarak çalışmak gerekir.

Görünüşte Türkçenin elinde kısmi bir karşılık vardır. "Okuyordum" ile "okudum" arasındaki fark, Rusçadaki "читал" ile "прочитал" farkına benzer. Ama birebir değildir. Türkçede "okudum" hem "biraz okudum" hem "okuyup bitirdim" anlamına gelebilir; Rusça ise bu ikisini iki ayrı fiille ayırır. Türkçede "okuyup bitirdim" demek için ek bir fiile ihtiyaç duyarız; Rusçada bu bilgi "прочитал" kelimesinin içindedir.

Hareket fiillerinde Türkçe bilgiyi fiile değil cümlenin geri kalanına yükler: "yürüyerek gitmek", "arabayla gitmek", "her gün gitmek". Rusçada bu zarflar da kullanılabilir, ama fiil seçimi zorunludur: "gitmek" diyebilmek için önce yaya mı araçla mı, tek yön mü gidip gelme mi olduğuna karar vermek gerekir.

Örnekler

Her örnekte bu dersteki üç bölgeden hangisinin görüldüğünü bul.

Son üç örnekte "в" edatının okunuşuna dikkat et. Üçünde de yazıdaki "в" [f] okunur: ardından gelen "ш" ve "к" ötümsüz seslerdir ve "в" onlara uyar. Ötümlü bir sesten önce, örneğin "в библиотеку" ifadesinde, [v] kalır. Yedinci ve sekizinci örnekler Türkçeye aynı biçimde çevrilebilir; farkı yalnızca parantezdeki açıklama taşır.

Örnek diyalog

Aylin, Kazan'da üniversitede okuyor. Ev arkadaşı Катя (Katya) onu kapıda ayakkabısını giyerken görüyor.

Bu konuşmada bu dersin iki bölgesi birlikte çalışıyor. Katya önce "идёшь" ile şu anki gidişi soruyor, sonra "ходишь" ile alışkanlığı. Kitap sorusunda da önce süreç ("читаю"), sonra sonuç ("прочитала") var. "Прочитала" kelimesinin "-а" ile bitmesi, konuşanın bir kadını kastettiğini gösterir; geçmiş zaman fiili cinse uyar.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. [ZA-mak] "şato, kale", [za-MOK] "kilit". Yazı aynıdır; anlamı vurgu belirler.
2. "Я читал книгу" okuma sürecini anlatır: okuyordum ya da okudum, bitip bitmediği önemli değil. "Я прочитал книгу" kitabı okuyup bitirdiğini söyler.
3. (a) "идти", çünkü yürüyerek ve şu an tek yönde gidiyorsun. (b) "ехать", çünkü bir araçla gidiyorsun.
4. "Я иду в школу" = "Şu an okula doğru yürüyorum." "Я хожу в школу" = "Okula gidiyorum (öğrenciyim, düzenli olarak gidip geliyorum)."

Özet kartı

1. Rusçada vurgunun yeri kuralla bulunmaz; her kelime vurgusuyla öğrenilir.
2. Vurgu aynı kelimenin biçimleri arasında yer değiştirebilir: рука [ru-KA], руку [RU-ku].
3. Vurgu anlamı değiştirebilir: замок [ZA-mak] şato, [za-MOK] kilit.
4. Fiillerin çoğu çifttir: bitmemiş görünüş süreci (читать), bitmiş görünüş sonucu (прочитать) anlatır.
5. Hareket fiillerinde iki soru: yaya mı (идти) araçla mı (ехать); tek yön mü (идти, ехать) gidip gelme mi (ходить, ездить)?
6. Üç cins ve yumuşak sessizler de zaman ister; ikisi de A1'in ilk modüllerinde anlatılır.
7. Bu bölgeler korkulacak yerler değil, sırası gelince adım adım öğrenilecek yerlerdir.

Sonraki derse köprü

Artık Rusçanın hem kolay hem zor yüzünü biliyorsun. Geriye bir soru kalıyor: bu kadar konuyu nasıl kalıcı hâle getireceksin? Vurgu ve fiil çiftleri tek seferde ezberlenecek şeyler değil; tekrar, dinleme ve yüksek sesle söyleme isterler. Sıradaki derste Rusça çalışmayı günlük bir düzene oturtmanın yolunu konuşacağız: neden kısa ve sık oturumların uzun ve seyrek oturumlardan daha iyi işlediğini ve kelimeleri neden sesli çalışman gerektiğini göreceksin.