Çeviri teknikleri: Türkçe–Rusça

Kanca

Şirket, İstanbul turları için Türkçe bir tanıtım metnini Rusçaya çevirtmek istiyor ve iş Merve'ye düşüyor. İlk cümle şu: "Dün tanıştığım rehber, Boğaz'ın en güzel köşesini bana göstermiş." Merve kelimesi kelimesine çevirmeye başlıyor ve hemen takılıyor: "tanıştığım" Rusçada tek kelime değil, "göstermiş" kelimesindeki "-miş"in karşılığı yok, sıra tamamen ters. Lena omzunun üstünden bakıyor: "Не переводи слова. Переводи смысл."

İki dil arasında çeviri, kelimeleri değil anlamı taşımaktır. Türkçe ile Rusça çok farklı yapıda iki dil olduğu için bu taşımada sürekli dönüşümler gerekir: cümle öğelerinin yeri değişir, bir kelime türü başka bir türe döner, bazı şeyler eklenir, bazıları atılır. Bu derste bu dönüşümlerin adlarını, Türkçe–Rusça çevirinin en sık karşılaşılan zorluklarını ve bunları çözmenin yollarını öğreneceğiz.

Anlatım

Kelimeden anlama

Rus çeviri kuramında kelimesi kelimesine çeviriye "дословный перевод", anlamı taşıyan çeviriye "смысловой перевод" denir. İyi bir çeviri ikincisidir: okur metnin çeviri olduğunu fark etmemelidir. Bunun için çevirmen bilinçli dönüşümler yapar; bunlara "переводческие трансформации" (çeviri dönüşümleri) denir.

Yer değiştirme: sıfat-fiil öbeği

Türkçe niteleyen bilgiyi ismin önüne koyar: "dün tanıştığım rehber". Rusça arkasına koyar ve çoğu zaman bir "который" cümlesi kurar: "гид, с которым я вчера познакомился". Burada iki dönüşüm birden vardır: sıra tersine döner ("перестановка") ve Türkçe sıfat-fiil bir yan cümleye dönüşür ("замена"). Rusça fiilin istediği edat da eklenir: "познакомиться с кем-то".

Ekleme ve atma

Türkçe özneyi fiil ekinde saklar: "Geldim." Rusça çoğu zaman zamiri açıkça söyler: "Я пришёл." Bu bir eklemedir ("добавление"). Tersine, Türkçenin "bir" kelimesi Rusçada çoğu zaman düşer: "Bir adam geldi" → "Пришёл человек"; belirsizliği C1'de gördüğün sözcük sırası taşır. Bu da bir atmadır ("опущение").

"-mış"ın çevirisi

Türkçenin duyulan geçmiş zamanı Rusçada tek bir biçimle karşılanmaz. Bağlama göre üç yol vardır. Bilgi başkasından duyulduysa: "говорят, что…" ya da "по словам…". Bir şey şaşırarak fark edildiyse: "оказывается" (meğer, anlaşılan): "Ahmet gelmiş!" → "Оказывается, Ахмет приехал!" Masal ve anlatıda ise "-mış" çoğu zaman düz geçmiş zamanla çevrilir.

Zıt anlamlı çeviri

Bazen bir cümle, olumsuzu olumluya ya da olumluyu olumsuza çevrilerek daha doğal olur. Buna "антонимический перевод" (zıt anlamlı çeviri) denir. "Kapıyı açık bırakma" Rusçada "Не оставляй дверь открытой" diye de çevrilebilir, ama "Закрой дверь" çok daha doğaldır.

Deyimler ve kültürel kelimeler

Deyimler kelimesi kelimesine değil, işlevsel karşılıklarıyla çevrilir. "Ateş olmayan yerden duman çıkmaz" Rusçada "Нет дыма без огня" olur; "Bir elin nesi var, iki elin sesi var" ise "Один в поле не воин" (Tarlada tek kişi asker değildir) ile karşılanır. Karşılığı olmayan kültürel kelimeler ("реалии") ya aktarılıp açıklanır ya da en yakın yerel kavramla verilir: "dolmuş" Rusçada "долмуш" diye aktarılır ve "маршрутка" (dolmuş benzeri minibüs) ile açıklanır.

Türkçe ile karşılaştırma

Bu dersin tamamı bir karşılaştırma, ama bir noktayı ayrıca belirtmek gerekir: iki yön birbirinin aynası değildir. Türkçeden Rusçaya çevirirken metin genellikle uzar. Türkçenin tek kelimede topladığı bilgiyi ("gösterebileceklerimizden") Rusça birkaç kelimeye ve bir yan cümleye açar; zamirler eklenir, edatlar görünür olur. Rusçadan Türkçeye çevirirken ise metin kısalır: "который" cümleleri sıfat-fiile, zamirler fiil eklerine döner.

Duyulan geçmiş zaman, iki dil arasındaki en büyük boşluklardan biridir. Rusça bir metni Türkçeye çeviren biri her cümlede "-di" mi "-miş" mi kullanacağını seçmek zorundadır, çünkü Rusça bu ayrımı biçimle göstermez. Tersi yönde, Türk çevirmen "-miş"in taşıdığı tanıklık bilgisini bazen "оказывается" ya da "говорят" ile açıkça yazmalı, bazen de bütünüyle bırakmalıdır.

İki dilin ortak yanı da vardır: ikisi de zengin bir deyim ve atasözü hazinesine sahiptir ve pek çok deyimin karşılığı vardır. "Нет дыма без огня" ile "Ateş olmayan yerden duman çıkmaz" neredeyse kelimesi kelimesine örtüşür. Bu örtüşmeler çevirmenin en büyük kolaylığıdır, ama her deyimin birebir karşılığı olduğunu sanmak da en büyük tuzaktır.

Örnekler

"Оказывается" kelimesinin vurgusu ikinci hecededir: [a-KA-zı-va-yit-sa]. "Без огня" öbeğinde "з" bir ünlüden önce geldiği için ötümlü kalır: [biz ag-NYA]. Beşinci örneğin Türkçesi bilerek zıt anlamlı çevrildi: Rusça "kapat" diyor, Türkçe "açık bırakma". Son örnekte Türkçenin tek zarf-fiili ("gittikten sonra"), Rusçada "после того как" ile kurulan bir yan cümleye dönüşüyor.

Örnek diyalog

Perşembe akşamı, İstanbul. Merve ile Lena görüntülü görüşmede, tanıtım metninin çevirisi üzerinde çalışıyorlar.

Diyalog dersin üç dönüşümünü sırayla çözüyor: sıfat-fiil öbeğinin "который" cümlesine dönmesi, "-miş"in bağlama göre ya açıklanması ya da bırakılması ve bir kültürel kelimenin aktarılıp açıklanması. Lena'nın "Для рекламы лучше просто" cevabı çevirinin bir başka ilkesini de hatırlatıyor: çeviri, metnin türüne ve amacına göre yapılır. Merve'nin repliklerinde Türkçe kelimeler Rusça cümlenin içinde tırnak olmadan geçiyor; okunuşta yalnızca Rusça kısım verildi.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. Город, который я видел (видела) в прошлом году, очень изменился.
2. Помни! (ya da "Не забудь!")
3. Оказывается, дверь была открыта!
4. Aktarıp açıklarım: «симит — турецкий бублик с кунжутом».

Özet kartı

1. Дословный перевод (kelimesi kelimesine) değil, смысловой перевод (anlam çevirisi).
2. Dönüşümler: перестановка, замена, добавление, опущение, антонимический перевод.
3. Türkçe sıfat-fiil öbeği → Rusça "который" cümlesi; sıra tersine döner.
4. "-miş" → говорят / по словам (aktarım), оказывается (şaşırarak fark etme) ya da düz geçmiş.
5. Deyim → işlevsel karşılık: Нет дыма без огня; Один в поле не воин.
6. Kültürel kelime (реалия): aktar ve açıkla: долмуш — маршрутка.

Sonraki derse köprü

Çeviri bir dilin içine girmenin en derin yollarından biridir. Sıradaki derste yeni bir modülle bu dilin en büyük ürününe, edebiyatına geçeceğiz: Puşkin'den Çehov'a uzanan bir yüzyılın yazarlarını, eserlerini ve bu eserlerin Rusçayı nasıl biçimlendirdiğini tanıyacağız.