Kanatlı sözler (крылатые слова) ve kültürel göndermeler

Kanca

Merve toplantıda on beş dakikalık bir rapor okuyor. Bitirdiğinde Katya gülümseyerek tek bir cümle söylüyor: "Краткость — сестра таланта." Odadakiler gülüyor, Merve kızarıyor. Sonra ekipten biri, Merve'nin uyarılarına rağmen eski tabloyu kullanmaya devam eden bir meslektaşı için başını sallıyor: "А Васька слушает да ест." Merve iki cümleyi de anlıyor, ama neden bu kadar komik olduklarını anlamıyor.

Her dilin konuşanlarının ortak bir hafızası vardır: okulda okunan kitaplardan, masallardan ve tarihten gelen, herkesin tanıdığı cümleler. Rusçada bunlara "крылатые слова" (kanatlı sözler) denir: kaynaklarından uçup gündelik konuşmaya konmuş sözler. Bu derste en yaygın birkaçını, kaynaklarını ve konuşmada nasıl kullanıldıklarını öğreneceğiz. Bir kanatlı sözü anlamak, onu söyleyenin neyi ima ettiğini anlamaktır.

Anlatım

Kanatlı söz nedir?

Kanatlı söz, belli bir kaynaktan, bir yazarın eserinden ya da bir tarihî olaydan gelen ve konuşmada kaynağını hatırlatarak kullanılan bir sözdür. Atasözünden farkı, bir yazarının ya da belli bir kaynağının olmasıdır. Ruslar bu sözlerin pek çoğunu okul yıllarında, edebiyat derslerinde öğrenir; bu yüzden kaynağını bilmeyen bir yabancı, sözün taşıdığı ironiyi kaçırabilir.

Griboyedov: "Горе от ума"

Aleksandr Griboyedov'un 1820'lerde yazdığı manzum komedi "Горе от ума" (kelimesi kelimesine "akıldan gelen dert"), kanatlı sözlerin en zengin kaynaklarından biridir. "Счастливые часов не наблюдают" (Mutlu olanlar saati fark etmez) zamanın nasıl geçtiğini anlamayan birine söylenir. "А судьи кто?" (Peki yargıçlar kim?) bir eleştiriye, eleştirenin kendi kusurunu hatırlatarak karşılık verir. Oyunun son repliği olan "Карету мне, карету!" (Arabamı getirin, arabamı!) bir yerden öfkeyle ve kesin olarak ayrılmayı anlatır.

Krılov'un masalları

İvan Krılov'un fablları, kısa ahlak dersleriyle gündelik konuşmaya en çok söz bırakan kaynaktır. "А Васька слушает да ест" (Vaska ise dinler ve yemeye devam eder) "Kedi ile Aşçı" fablından gelir: aşçı kediye nasihat eder, kedi tavuğu yemeye devam eder. Uyarılara aldırmadan bildiğini yapan birini anlatır. "А ларчик просто открывался" (Oysa sandıkça basitçe açılıyordu) karmaşık sanılan bir sorunun basit bir çözümü olduğunu söyler. "Слона-то я и не приметил" (Fili ise fark etmedim) ayrıntılara bakarken en önemli şeyi kaçırmayı anlatır.

Aynı kaynaktan gelen "медвежья услуга" (ayı hizmeti) iyi niyetle yapılıp zarar veren bir yardım demektir; "Keşiş ile Ayı" fablında ayı, uyuyan dostunun yüzündeki sineği kovmak için ona kocaman bir taş atar.

Puşkin, Çehov, Tyutçev

Puşkin'in masalından gelen "остаться у разбитого корыта" (kırık teknenin başında kalmak), bütün kazancını kaybedip başladığı yere dönmeyi anlatır. Çehov'un bir mektubundan gelen "Краткость — сестра таланта" (Kısalık yeteneğin kız kardeşidir) uzun bir konuşmaya ya da yazıya yöneltilmiş kibar bir iğnedir. Fyodor Tyutçev'in "Умом Россию не понять" (Rusya akılla anlaşılmaz) dizesi ise Rusya üzerine yapılan tartışmalarda bugün de sık alıntılanır.

Yarım bırakılan alıntı

Kanatlı sözlerin önemli bir özelliği, çoğu zaman yarım söylenmeleridir. Konuşmacı "А Васька…" der ve susar; dinleyici cümleyi kafasında tamamlar. Bu yarım bırakma bir ortaklık işaretidir: konuşmacı, dinleyicinin de aynı kitapları okuduğunu varsayar. Bir yabancı için bu sözleri tanımak, o ortak hafızanın bir parçası olmak demektir.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçenin de kendi kanatlı sözleri vardır ve onlar da çoğu zaman okuldan, masallardan ve halk hikâyelerinden gelir. Nasreddin Hoca'nın fıkralarından çıkan "Ye kürküm ye" ya da "Kazan doğurdu" kalıpları, Krılov'un fabllarından çıkan Rusça sözlerle aynı işi görür: hikâyeyi bilen herkes, kısa bir sözle bütün bir durumu anlatır. "Ye kürküm ye" insanlara kıyafetine göre değer verilmesini eleştirir, tıpkı "А судьи кто?" sorusunun eleştirenin kendisini sorgulaması gibi.

Yarım bırakma da iki dilde ortaktır. Türkçede bir konuşmacı "Kazan doğurdu…" deyip susabilir; dinleyici fıkranın sonunu, kazanın öldüğünü hatırlar. Rusçada "А Васька…" aynı biçimde işler. İki dilde de bu yarım bırakma bir yakınlık ve ortak kültür işaretidir.

Türk öğrenci için güçlük, kaynakların yabancılığıdır. Bir Türk, Nasreddin Hoca'yı çocukluğundan bilir; Griboyedov ya da Krılov'u ise ancak sonradan öğrenir. Bu yüzden kanatlı sözleri tek tek ezberlemek yerine, kaynak hikâyelerini kısaca bilmek daha kalıcıdır: Vaska'nın tavuğu, ayının taşı, kırık tekne. Hikâyeyi bilen, sözün ironisini kendiliğinden duyar.

Örnekler

"Счастливые" kelimesinde "сч" uzun bir [şş] ses verir ve "т" okunmaz. "Судьи" kelimesinde "дь" ile "и" arasında kısa bir [y] duyulur: [SU-d'yi]. "Медвежью" "медвежья" sıfatının belirtme hâlidir; "оказать услугу" (bir hizmette bulunmak) kalıbıyla kullanılır.

Örnek diyalog

Cuma öğleden sonra, Moskova ofisi. Toplantı yeni bitti; Merve ve Katya mutfakta.

Katya'nın son cümlesi bir kanatlı sözün yerinde kullanılmasına güzel bir örnektir: Merve'nin karmaşık sandığı bir şeyin basit bir açıklaması olduğunu, başka bir fabldan gelen sözle söylüyor. Merve de öğrendiğini hemen kendi sözleriyle uyguluyor. "Басня" (fabl) kelimesi hayvanların insanlar gibi davrandığı, sonunda bir ders veren kısa hikâyeyi anlatır.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. Счастливые часов не наблюдают.
2. Örnek: Он хотел помочь, но оказал мне медвежью услугу.
3. А ларчик просто открывался.
4. Bütün kazancını kaybedip başladığı noktaya dönmek.

Özet kartı

1. Крылатые слова: kaynağı belli, gündelik konuşmaya yerleşmiş sözler.
2. Griboyedov: Счастливые часов не наблюдают; А судьи кто?; Карету мне, карету!
3. Krılov: А Васька слушает да ест; А ларчик просто открывался; Слона-то я и не приметил; медвежья услуга.
4. Puşkin: остаться у разбитого корыта; Çehov: Краткость — сестра таланта; Tyutçev: Умом Россию не понять.
5. Kanatlı sözler çoğu zaman yarım bırakılır; dinleyici tamamlar.
6. Sözü değil, kaynak hikâyeyi öğren: ironi oradan gelir.

Sonraki derse köprü

Kanatlı sözler dilin edebî hafızasıydı. Sıradaki derste dilin en kesin ve en az ironik alanlarından birine geçeceğiz: hukuk Rusçasına. Bir sözleşmenin yapısını, hukuk metinlerine özgü kalıpları ve gündelik dilde tanıdık görünen ama hukukta başka bir anlam taşıyan kelimeleri göreceğiz.