Söz sanatları ve üslup

Kanca

Merve, şirketin Rusça sitesi için Boğaz'ı anlatan bir paragraf yazmış: "Босфор очень красивый. Вода синяя. Корабли идут медленно." Cümleler doğru, ama Lena okuyunca omuz silkiyor: "Это отчёт, а не Босфор." Sonra kalemi alıp birkaç kelime değiştiriyor: "Босфор дышит. Корабли плывут лениво, будто никуда не спешат, а чайки стрелой падают в воду." Aynı manzara; ama bu kez okur onu görüyor.

Bir yazarın üslubu büyük ölçüde söz sanatlarının seçimidir: neyi neye benzettiği, neyi canlandırdığı, neyi abarttığı. Bu derste söz sanatlarının Rusça adlarını öğreneceğiz ve her birinin Rus dilinde en sık kullanılan biçimlerine bakacağız. Rusçaya özgü bir araç da var: bir benzetmeyi "как" demeden, yalnız bir hâl ekiyle kurmak.

Anlatım

Sıfat ve sabit sıfat

"Эпитет" (sıfat, niteleme sanatı), bir nesneye renk katan, mecazlı bir niteliktir: "золотая осень" (altın sonbahar), "серебряный смех" (gümüş gibi gülüş). Halk şiirinde bazı sıfatlar ismine kalıplaşmış olarak bağlanır: "синее море", "чистое поле", "добрый молодец". Bunlara "постоянный эпитет" (sabit sıfat) denir.

Benzetme

"Сравнение" (benzetme), iki şeyi açıkça birbirine bağlar. Rusçada bunun en yaygın araçları "как" (gibi), "словно", "будто" ve "точно"dur (sanki, tıpkı): "Она пела, как соловей", "Корабли плывут, будто никуда не спешат." "Словно" ve "будто" "как"tan daha edebîdir.

Rusçanın özel bir aracı da araç hâliyle kurulan benzetmedir ("творительный сравнения"): "как" kelimesi hiç kullanılmaz, benzeyen şey araç hâline girer. "Время летело стрелой" (Zaman ok gibi uçtu), "Слёзы текли ручьём" (Gözyaşları dere gibi aktı), "Он лежал пластом" (Yere serilmiş yatıyordu). Bu yapı Rus konuşmasında ve edebiyatında çok doğaldır ve çoğu zaman kalıplaşmıştır.

Eğretileme ve ad aktarması

"Метафора" (eğretileme), benzetmenin "как"sız ve aracısız biçimidir: "золотое сердце" (altın kalp), "море цветов" (çiçek denizi). Okur iki şey arasındaki bağı kendisi kurar.

"Метонимия" (ad aktarması), bir şeyi onunla yakından bağlantılı başka bir şeyin adıyla anar: "Весь зал аплодировал" (Bütün salon alkışladı; salondaki insanlar), "Я прочитал всего Чехова" (Bütün Çehov'u okudum; Çehov'un eserlerini), "Он съел целую тарелку" (Bütün bir tabak yedi; tabaktaki yemeği).

Kişileştirme ve abartma

"Олицетворение" (kişileştirme), cansız bir şeye insana ait bir eylem ya da duygu verir: "Ветер выл всю ночь" (Rüzgâr bütün gece uludu), "Город спал" (Şehir uyuyordu), "Босфор дышит" (Boğaz nefes alıyor).

"Гипербола" (abartma) bir şeyi bilerek büyütür: "Я тебе тысячу раз говорил!" (Sana bin kere söyledim!), "Ждём целую вечность" (Bir ömürdür bekliyoruz). Karşıtı "литота" (küçültme) bir şeyi bilerek küçültür: masal kahramanı "мальчик с пальчик" (parmak çocuk).

Tekrar

"Анафора" (baş tekrarı), ardışık cümle ya da dizelerin aynı kelimeyle başlamasıdır: "Тихий вечер, тихая река, тихие мысли." Tekrar ritim yaratır ve vurguyu güçlendirir. C1'de gördüğün karşıtlık ("антитеза") da bu ailenin bir üyesidir.

Türkçe ile karşılaştırma

Türk edebiyat geleneği söz sanatlarına eski ve zengin bir terminolojiyle bakar ve bu terimler Rusçadakilerle birebir eşleşir. "Teşbih" ile "сравнение", "istiare" ile "метафора", "mecaz-ı mürsel" ile "метонимия", "teşhis" ile "олицетворение", "mübalağa" ile "гипербола" aynı sanatlardır. Türk öğrenci bu kavramları kendi edebiyat derslerinden tanır; yeni olan yalnız Rusça adlarıdır.

Benzetme kurmanın araçlarında iki dil farklılaşır. Türkçe benzetmeyi "gibi" ya da "kadar" ile kurar: "ok gibi uçtu", "sel gibi aktı". Rusçanın araç hâli benzetmesinin Türkçede hâl ekiyle kurulan bir karşılığı yoktur; Türkçe her zaman "gibi"ye başvurur. Bu yüzden "летело стрелой" gibi bir yapıyı ilk kez gören Türk okur, "стрелой" kelimesini "okla" diye okuyup yanlış anlayabilir: zaman bir okla uçmadı, ok gibi uçtu.

Türkçedeki kalıplaşmış benzetmeler de Rusçadakilerle sık sık örtüşür. "Bülbül gibi şakımak" ile "петь, как соловей", "bin kere söyledim" ile "тысячу раз говорил", "altın kalpli" ile "золотое сердце" iki dilde de neredeyse aynıdır. Bu ortaklıklar, söz sanatlarının dilden çok insan deneyimine dayandığını gösterir.

Örnekler

"Сердце" kelimesinde "д" okunmaz: [SER-tse]. "Будто" kelimesindeki "д" ötümsüz "т" önünde kaybolur ve [BU-ta] gibi duyulur. "Ручьём" kelimesinde "ь" ile "ё" yan yana gelir ve [yo] okunur.

Örnek diyalog

Cumartesi, Moskova. Lena ile Merve bir kafede, Merve'nin Boğaz metni üzerinde çalışıyor.

Merve dersin üç aracını bir anda kullanıyor: Boğaz'ı kişileştiriyor ("просыпается"), bir çocuğa benzetiyor ("как ребёнок") ve martıları araç hâli benzetmesiyle anlatıyor ("стрелой"). Lena'nın ilk eleştirisi de üslubun özüdür: yazar "güzel" demez, okurun güzelliği görmesini sağlar. "Плоский" (düz, yassı) kelimesi metin için "yavan, cansız" anlamında kullanılır.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. Слёзы текли ручьём.
2. Метонимия (ad aktarması): "город" şehrin insanlarını anlatıyor.
3. Олицетворение (kişileştirme).
4. Я жду тебя целую вечность.

Özet kartı

1. Эпитет: золотая осень; sabit sıfat: синее море, чистое поле.
2. Сравнение: как, словно, будто, точно; araç hâli benzetmesi: летело стрелой, текли ручьём.
3. Метафора: золотое сердце, море цветов.
4. Метонимия: весь зал аплодировал, прочитал всего Чехова.
5. Олицетворение: ветер выл, город спал; гипербола: тысячу раз; литота: мальчик с пальчик.
6. Анафора: aynı kelimeyle başlayan ardışık cümleler.

Sonraki derse köprü

Söz sanatları bir yazarın kendi imgeleridir. Sıradaki derste bir dilin ortak hafızasına geçeceğiz: "крылатые слова", yani kanatlı sözlere. Edebiyattan, tarihten ve halk kültüründen gelip gündelik konuşmaya yerleşmiş cümlelere, Rusların bir alıntıyı yarım bırakıp dinleyicinin tamamlamasını beklediği göndermelere bakacağız.