Eski ve edebî yapılar

Kanca

Yaroslavl'da kış akşamı. Büyükanne torununa değil, Merve'ye bir masal anlatmayı teklif ediyor ve ilk cümlesi şu: "Жили-были дед да баба." Merve bütün kelimeleri biliyor, ama cümle tuhaf geliyor: iki fiil tire ile bağlanmış, "и" yerine "да" var. Biraz sonra büyükanne torununa sesleniyor: "Сию минуту иди спать!" Merve bu "сию" kelimesini hiçbir ders kitabında görmedi.

Modern Rusçanın içinde eski dilin parçaları dolaşır. Bunlar masallarda, atasözlerinde, dualarda, resmî belgelerde ve gündelik bazı kalıplarda yaşar. Bu derste bu kalıntıları tanıyacağız: eski hitap biçimlerini, tamlayan konumundaki kısa sıfatları, "сей" ve "ибо" gibi kitabi kelimeleri, "да" ile kurulan dilekleri ve masalın kalıplaşmış dilini.

Anlatım

Eski hitap hâli

Eski Rusçada bir kişiye seslenmek için ayrı bir hâl vardı ve bu hâlin birkaç biçimi bugüne kalmıştır. "Боже!" (Tanrım!) ve "Господи!" (Ya Rab!) gündelik ünlemlerde her gün duyulur: "Боже мой!", "Господи, как холодно!" Duada "Отче наш" (Babamız) kalıbı yaşar. Klasik edebiyatta "старче" (ey ihtiyar) ve "человече" (ey insan) gibi biçimler görülür. C1'de gördüğün "Миш!", "мам!" gibi yeni hitap biçimleri bu eski hâlin işini bugün başka yoldan görür.

Tamlayan konumunda kısa sıfat

Modern Rusçada kısa sıfat yalnızca yüklem olur: "Он рад", "Она готова". Eski dilde ise kısa sıfat bir ismin önünde de durabiliyordu ve bu kullanım bazı kalıplarda yaşar: "средь бела дня" (güpegündüz), "на босу ногу" (çıplak ayağına, çorapsız), "по белу свету" (geniş dünyada). Halk şiirinde ve masallarda "красна девица" (güzel kız) ve "добрый молодец" (yiğit delikanlı) gibi sabit sıfatlar da bu katmana aittir.

Kitabi kelimeler: сей, ибо, дабы

Eski işaret zamiri "сей" (bu) bugün birkaç kalıpta yaşar: "сию минуту" (hemen şimdi, bu dakika), "до сих пор" (şimdiye dek, hâlâ; kelimesi kelimesine "bu zamanlara kadar"), "сего года" (bu yılın; resmî belgelerde). "До сих пор" kalıbını sık kullanırsın, ama içinde eski bir zamir sakladığını pek fark etmezsin.

"Ибо" (çünkü, zira) yüce ve kitabi bir sebep bağlacıdır; gündelik konuşmada yerini "потому что" alır. "Дабы" (… -sın diye, … için) "чтобы"nin eski ve resmî karşılığıdır. İkisi de bugün bilerek, ağır ya da ironik bir ton yaratmak için kullanılır.

"Да" ile dilek

"Да" + üçüncü şahıs fiil, eski bir dilek ve buyruk kalıbıdır: "Да здравствует…!" (Yaşasın…!), "Да будет так" (Öyle olsun), "Да будет свет" (Işık olsun). Modern dilde aynı işi "пусть" görür: "Пусть будет так." "Да" ile kurulan biçim törensel ve yüce bir ton taşır.

Eski zarf-fiil ve masal dili

"Будучи" (… iken, … olarak) eski bir zarf-fiil biçimidir ve bugün de canlıdır: "Будучи студентом, он много читал." "Быть" fiilinin başka bir zarf-fiili olmadığı için bu biçim kitabi metinlerde sık görülür.

Masalların kendi kalıplaşmış dili vardır. Açılış "Жили-были…" (Bir varmış bir yokmuş, kelimesi kelimesine "yaşarlarmış, varmışlar") ile yapılır. "Да" bağlacı burada "и" anlamındadır: "дед да баба" (dede ile nine). "В кои-то веки" (nihayet bir kere, yıllar sonra) da eski bir zamirin, "кой"un izini taşır.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçenin de eski ve edebî bir katmanı vardır ve bu katman Rusçadakine şaşırtıcı ölçüde benzer işler görür. Masal açılışı iki dilde de kalıplaşmıştır: "Bir varmış bir yokmuş" ile "Жили-были". İki kalıp da varlık bildiren bir fiil ikilisiyle kurulur ve hikâyeyi gerçek zamanın dışına taşır.

Eski işaret zamiri "сей" Türkçedeki "işbu" kelimesine benzer: "işbu sözleşme" ile "сего года" aynı resmî, belge diline aittir. İkisi de gündelik konuşmada kullanılmaz ama resmî metinde canlı kalır. "Yaşasın!" ile "Да здравствует!" aynı törensel dileği taşır; "Amin" ile "Да будет так" da aynı kapanışı yapar.

Eski hitap biçimleri de iki dilde iz bırakmıştır. Osmanlıca ve eski şiirde "Ey…" ünlemiyle başlayan seslenmeler bugün yalnızca şiirde, dualarda ve törensel konuşmalarda duyulur; Rusçadaki "Боже!", "Господи!" ise gündelik ünlem olarak her gün yaşamaya devam eder. Türk öğrencinin bu kalıntıları tanıması, hem klasik Rus edebiyatını hem de gündelik ünlemleri anlamasını kolaylaştırır.

Örnekler

"Средь" kelimesi "среди" (ortasında) kelimesinin kısalmış, eski biçimidir; sondaki "дь" ötümsüzleşir: [SRET']. "Здравствует" kelimesinde yazılan ilk "в" okunmaz: [ZDRAST-vu-yit]. "Будучи" kelimesinin vurgusu ilk hecededir: [BU-du-çi].

Örnek diyalog

Kış akşamı, Yaroslavl. Büyükanne masal anlatıyor, Merve ve küçük kuzen Vanya dinliyor.

Büyükannenin dili iki katmanı bir arada taşıyor: masalın eski kalıpları ("жили-были", "дед да баба") ve gündelik hayatta hâlâ yaşayan "сию минуту". "Курочка Ряба" Rus halk masallarının en bilinenlerinden biridir; "курочка" (tavukçuk) "курица" (tavuk) kelimesinin küçültülmüşüdür. Büyükannenin "По-старинному" (eski usulle) cevabı, bu yapıların neden yaşadığını da özetliyor: gelenek onları taşıyor.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. Прямо сейчас (ya da: В эту минуту).
2. Да здравствует мир! / Пусть будет мир!
3. Будучи ребёнком, я любил (любила) море.
4. Bir varmış bir yokmuş…

Özet kartı

1. Eski hitap hâli kalıplarda yaşar: Боже!, Господи!, Отче наш.
2. Tamlayan konumunda kısa sıfat: средь бела дня, на босу ногу, красна девица.
3. Сей: сию минуту, до сих пор, сего года.
4. Kitabi bağlaçlar: ибо (zira), дабы (… için); bilerek kullan.
5. Да + fiil: Да здравствует…!, Да будет так; modern karşılığı пусть.
6. Будучи; masal dili: Жили-были дед да баба; в кои-то веки.

Sonraki derse köprü

Eski yapılar bir sayfanın havasını değiştirir: onu törensel ya da masalsı kılar. Sıradaki derste tonu yaratan öbür araçlara geçeceğiz: söz sanatlarına. Benzetmenin, eğretilemenin, abartmanın ve sabit sıfatın Rusça adlarını, bir metinde nasıl işlediklerini ve bir yazarın üslubunu bu araçların seçimiyle nasıl kurduğunu göreceğiz.