Yirminci yüzyıl edebiyatı: Ahmatova, Bulgakov, Pasternak

Kanca

Moskova'da bir mayıs akşamı. Lena, Merve'yi Patrik Göletleri'ne ("Патриаршие пруды") götürüyor ve bir bankın yanında duruyor. "Здесь начинается «Мастер и Маргарита»", diyor. Merve romanı Türkçe okumuş ve şaşırıyor: kitaptaki o tuhaf karşılaşmanın geçtiği yer, gerçek bir şehrin gerçek bir parkı. Lena gülümsüyor: "У Булгакова Москва — тоже персонаж."

20. yüzyıl, Rus edebiyatı için hem bir parlama hem de bir sınav çağıydı. Yazarlar devrimler, savaşlar ve sansürle karşılaştı; bazı eserler yazıldıktan onlarca yıl sonra yayımlanabildi. Bu derste bu yüzyılın üç büyük adını, Anna Ahmatova'yı, Mihail Bulgakov'u ve Boris Pasternak'ı tanıyacağız. Bu yazarların eserlerinin bir kısmı hâlâ telif hakkı kapsamında olduğu için bu derste uzun alıntılar yerine eserleri ve yazarları anlatmanın Rusçasına odaklanacağız.

Anlatım

Gümüş Çağ

19. yüzyılın sonu ile 20. yüzyılın başı arasındaki döneme Rus edebiyatında "Серебряный век" (Gümüş Çağ) denir. Bu ad, Puşkin döneminin "Altın Çağ"ına bir göndermedir. Gümüş Çağ, şiirde yeni akımların doğduğu, şairlerin dilin olanaklarını yeniden keşfettiği bir dönemdi.

Anna Ahmatova

Anna Ahmatova (1889–1966), Gümüş Çağ'ın en büyük şairlerinden biridir. "Акмеизм" (akmeizm) adlı şiir akımının içinde yer aldı; bu akım, sembolizmin belirsizliğine karşı açık, somut ve kesin bir şiir dili savundu. İlk şiir kitabı ("сборник", derleme) devrimden önce yayımlandı. En bilinen eserlerinden "Реквием" (Requiem), 1930'larda yakınlarını kaybeden insanların acısını anlatır; eser uzun yıllar Sovyetler Birliği'nde yayımlanamadı ve ancak 1980'lerin sonunda tam olarak basılabildi.

Mihail Bulgakov

Mihail Bulgakov (1891–1940), hiciv ve fantastiği birleştiren bir düzyazı ustasıdır. En ünlü romanı "Мастер и Маргарита" (Usta ile Margarita), Moskova'ya gelen gizemli bir yabancının ve onun çevresindekilerin hikâyesini anlatır. Roman yazarının ölümünden sonra, 1960'ların ikinci yarısında, önce sansürlü biçimde yayımlandı. Romandan çıkan "Рукописи не горят" (El yazmaları yanmaz) sözü, bugün bastırılmaya çalışılan bir eserin yine de yaşayacağı anlamında bir kanatlı söz olarak kullanılır. Bulgakov'un "Собачье сердце" (Köpek Kalbi) adlı uzun öyküsü de Sovyetler Birliği'nde ancak 1980'lerin sonunda yayımlanabildi.

Boris Pasternak

Boris Pasternak (1890–1960) önce şair olarak tanındı; şiiri yoğun imgeleri ve müzikal diliyle bilinir. En ünlü eseri "Доктор Живаго" (Doktor Jivago) romanıdır. Roman Sovyetler Birliği'nde yayımlanamadı ve ilk kez 1957'de İtalya'da basıldı. Pasternak 1958'de Nobel Edebiyat Ödülü'ne layık görüldü, ama ülkesindeki baskı karşısında ödülü reddetmek zorunda kaldı.

Edebiyatı anlatmanın dili

Bu yüzyılın edebiyatını konuşmak için bazı kelimeler gerekir. Tür adları: "стихотворение" (şiir), "поэма" (uzun anlatı şiiri), "рассказ" (öykü), "повесть" (uzun öykü, kısa roman), "роман" (roman). "Повесть" Türkçede tam karşılığı olmayan bir türdür: öyküden uzun, romandan kısadır. Yayın tarihi için: "написан" (yazıldı), "опубликован" (yayımlandı), "опубликован посмертно" (ölümünden sonra yayımlandı). Sansür ve yeraltı yayıncılığı için: "цензура" (sansür), "запрещённый" (yasaklanmış), "самиздат" (Sovyet döneminde yasaklı metinlerin elden ele, kendi imkânlarıyla çoğaltılması).

Türkçe ile karşılaştırma

Türk okurlar bu yüzyılın Rus edebiyatını da çevirilerden tanır. "Usta ile Margarita" Türkiye'de çok okunan bir romandır; "Doktor Jivago" ise hem romanıyla hem de etrafındaki yasak ve ödül hikâyesiyle bilinir. Bir Türk öğrencinin bu eserleri aslından okumaya geçmesi, bildiği bir hikâyenin dilini keşfetmesi demektir.

Edebiyat ile siyasi baskı arasındaki ilişki Türk okur için de tanıdık bir konudur. 20. yüzyıl Türk edebiyatında da eserleri yasaklanan, yurt dışında yayımlanan ya da hapis yatan yazarlar oldu. Bu ortak deneyim, "самиздат" ya da "опубликован посмертно" gibi ifadelerin taşıdığı ağırlığı bir Türk okurun kolayca hissetmesini sağlar.

Tür adlarında bir fark vardır. Türkçe "öykü" ve "roman" arasında genellikle ara bir tür adı kullanmaz; "uzun öykü" ya da "kısa roman" denir. Rusçadaki "повесть" ise yerleşik ve ayrı bir türdür ve pek çok klasik eser bu türdedir. "Поэма" kelimesi de Türkçedeki "şiir" ile karıştırılmamalıdır: Rusçada "поэма" uzun, anlatı içeren bir şiirdir; kısa bir şiir "стихотворение"dir.

Örnekler

"Ахматова" adında vurgu ikinci hecededir: [ah-MA-ta-va]. "Сборник" kelimesinde "с" ötümlü "б" önünde [z] olur: [ZBOR-nik]. "Вынужден" (zorunda kalmış) kısa sıfat-fiildir ve "вынудить" (zorlamak) fiilinden gelir; "ходили в самиздате" kalıbında C1.2'de gördüğün "ходить" fiilinin mecaz kullanımı var: söylentiler gibi metinler de "dolaşır".

Örnek diyalog

Mayıs akşamı, Moskova, Patrik Göletleri. Lena ve Merve bir bankın yanında.

Merve'nin son repliği, bir kanatlı sözü kaynağını anarak ve yerinde kullanmanın güzel bir örneği: C2.4'te öğrendiğin beceri burada edebî bir bağlamda canlanıyor. Lena'nın "Москва — тоже персонаж" cümlesi bir edebî yorumdur: mekânın da bir karakter gibi işlev görebileceğini söyler. "Напечатать" (basmak) ile "опубликовать" (yayımlamak) yakın anlamlıdır; ilki daha çok basım işini, ikincisi yayın olayını anlatır.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. Серебряный век; Puşkin döneminin "Altın Çağ"ına (золотой век) gönderme yapar.
2. "Мастер и Маргарита"dan; bastırılmaya çalışılan bir eserin yine de yaşayacağı anlamında.
3. Роман был опубликован посмертно (ya da: после смерти автора).
4. рассказ < повесть < роман.

Özet kartı

1. Серебряный век: 19. yüzyıl sonu ile 20. yüzyıl başı; Altın Çağ'a gönderme.
2. Ahmatova (1889–1966): akmeizm, Реквием; uzun süre yayımlanamadı.
3. Bulgakov (1891–1940): Мастер и Маргарита (ölümünden sonra yayımlandı), Собачье сердце; "Рукописи не горят".
4. Pasternak (1890–1960): Доктор Живаго, 1957 İtalya, 1958 Nobel, ödülü reddetmek zorunda kaldı.
5. Türler: стихотворение, поэма, рассказ, повесть, роман.
6. Yayın dili: написан, опубликован, опубликован посмертно, цензура, запрещённый, самиздат.

Sonraki derse köprü

Bu üç yazarın hayatı, yüzyılın tarihinden ayrılamaz. Sıradaki derste o tarihin kendisine bakacağız: Rusçanın konuşulduğu dünyanın tarihine, Kiev Rus'undan bugüne uzanan büyük dönemlere ve Rusçanın bugün hangi ülkelerde, hangi topluluklarda konuşulduğuna.