Edebî metin okuma

Kanca

Merve, Lena'nın verdiği kısa bir metni çeviriyor ve ilk kelimede takılıyor: "Вечерело." Tek kelimelik bir cümle. Sözlük "akşam olmak" diyor, ama "Akşam oluyordu" diye yazınca metnin havası kayboluyor. Lena omuz silkiyor: "Edebiyatta bir kelime çoğu zaman bir sahnenin tamamını taşır. Önce o sahneyi gör, sonra çevir."

Gazete ya da iş e-postası bilgiyi açıkça verir. Edebî metin ise çoğu zaman göstermekle yetinir ve okuru boşlukları doldurmaya çağırır. Bu derste kısa bir edebî parçayı adım adım okuyacağız: edebî Rusçanın sık kullandığı dilbilgisel araçları, yazarın açıkça söylemediğini sezmenin yollarını ve sayfalarca süren bir metinde her kelimede sözlüğe koşmadan ilerlemenin bir yolunu göreceğiz.

Anlatım

Çalışma metni

Bu derste kullanacağımız parça, bu ders için yazılmış kısa bir sahnedir:

Вечерело. Над рекой стоял туман, и старый паром, скрипя, медленно отходил от берега. Бабушка сидела на скамейке, сложив руки на коленях, и смотрела туда, где когда-то был её дом. «Ничего, — сказала она тихо, ни к кому не обращаясь. — Всё проходит».

Parça beş cümleden oluşuyor, ama içinde bir zaman, bir mekân, bir kayıp ve bir teselli var. Bunların hiçbiri açıkça adlandırılmıyor.

Edebî dilin dilbilgisi

Edebî betimleme çoğu zaman bitmemiş görünüşte geçmiş zamanla yazılır: "стоял", "отходил", "сидела", "смотрела". Bitmemiş görünüş burada bir süreç ya da bir durum çizer; sahne bir fotoğraf gibi durur. Bir olay ancak bitmiş görünüşle başlar: "сказала".

Öznesiz fiil, edebiyatta bir havayı tek kelimeyle kurar: "Вечерело" (akşam çöküyordu), "Смеркалось" (alacakaranlık iniyordu), "Светало" (şafak söküyordu). B2'de gördüğün "темнеет" ile aynı yapıdır, ama geçmiş zamanda ve bitmemiş görünüşte bir anlatının ilk cümlesi olarak sık görülür.

Zarf-fiiller edebî cümlenin dokusunu oluşturur: "скрипя" (gıcırdayarak), "сложив руки" (ellerini kavuşturmuş), "ни к кому не обращаясь" (kimseye seslenmeden). Bir cümleye iki üç ayrıntıyı tek fiil çevresinde toplar. Gündelik konuşmada bu biçimler seyrektir; edebiyatta ise her sayfada birkaç tane bulunur.

Sözcük sırası da anlam taşır. "Над рекой стоял туман" cümlesinde yer başta, yeni bilgi olan "туман" sonda durur; C1.3'te gördüğün kuralın edebî kullanımıdır. Okur önce nehri görür, sonra sisi.

Söylenmeyeni okumak

Edebî metinde anlamın bir kısmı satır arasındadır; Rus edebiyat eleştirisi buna "подтекст" (alt metin) der. Parçamızda kimse "Bu kadın evini kaybetmiş ve üzgün" demiyor. Ama "туда, где когда-то был её дом" (bir zamanlar evinin olduğu yere) öbeği bir kaybı, "ни к кому не обращаясь" bir yalnızlığı, "Всё проходит" ise bir teselliyi ve belki bir hüznü taşıyor. Uzaklaşan sal da bir geçişin, bir vedanın imgesi olarak okunabilir.

Alt metni okurken iki soru sormak işe yarar: "Bu ayrıntı neden burada?" ve "Karakter neyi söylemiyor?" İkinci sorunun cevabı çoğu zaman metnin asıl konusudur.

Uzun metni okuma yöntemi

Edebî bir metni ilk kez okurken her bilinmeyen kelimede durma. Önce bir paragrafı sonuna kadar oku ve yalnızca kim, nerede, ne oluyor sorularına cevap ver. Bilinmeyen kelimelerin anlamını önce kökten tahmin et: "отходил" kelimesinde "от-" önekini ve "ходить" kökünü tanıyorsan, salın kıyıdan uzaklaştığını sözlüksüz anlarsın. Sözlüğe yalnızca iki kez tahmin edemediğin ve anlamın taşıyıcısı olan kelimeler için bak.

Rus klasiklerinin ilk cümleleri bu yöntemle okunmak için iyi bir alıştırmadır. Lev Tolstoy'un "Anna Karenina" romanı şöyle başlar: "Все счастливые семьи похожи друг на друга, каждая несчастливая семья несчастлива по-своему." Bütün kelimeler B1 düzeyindedir; ama cümle bir romanın bütün konusunu bir karşıtlıkla önceden haber verir.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe edebî anlatı da sahneyi hikâye bileşik zamanıyla kurar: "Akşam oluyordu. Nehrin üstünde sis vardı." Rusçadaki bitmemiş görünüşlü geçmiş zaman Türkçede çoğu zaman "-yordu" ile karşılanır. Ama "Вечерело" gibi tek kelimelik öznesiz cümlenin Türkçede tam karşılığı yoktur: Türkçe bir özne ister ("akşam") ya da bir isim cümlesine başvurur ("Akşamüstüydü").

Zarf-fiiller bakımından Türkçe Rusçadan zengindir: "gıcırdayarak", "ellerini kavuşturup", "kimseye seslenmeden" Türkçe edebiyatta da sık kullanılır. Bu yüzden Türk okur Rusça edebî cümlenin yapısını kolayca kavrar; tek fark, Rusçada zarf-fiilin ana fiilden önce ya da sonra virgüllerle ayrılarak serbestçe yer alabilmesidir.

Alt metin kavramı ise dilden bağımsızdır. Türk edebiyatının öykücüleri de duyguyu adlandırmadan bir ayrıntıyla göstermeyi bilir. Türk okurun Rusça bir öyküde zorlandığı yer alt metin değil, onu taşıyan kelimelerdir: "когда-то" (bir zamanlar) gibi küçük bir zarf, Türkçede olduğu gibi Rusçada da bütün bir geçmişi açar.

Örnekler

"Счастливые" kelimesindeki "сч" harf grubu [şş] diye söylenir, "т" ise sessiz kalır. "Паром" burada nehirde insanları ve araçları karşıya taşıyan saldır; Türkçede "sal" ya da "araba vapuru" karşılığı bağlama göre seçilir. "Обращаясь" "обращаться" (seslenmek, hitap etmek) fiilinin zarf-fiilidir.

Örnek diyalog

Pazar günü, Arbat yakınında küçük bir kafe. Merve çevirisini Lena'ya gösteriyor.

Lena çeviri sorusunu bir okuma sorusuna çeviriyor: önce sahneyi görmek, sonra kelimeyi seçmek. Merve'nin "Никто ничего не делает" cümlesi, öznesiz "Вечерело" fiilinin özünü sezmiş: eylemi yapan biri yok. Lena'nın son sorusu alt metne açılan kapıdır ve cevabı metinde yazmaz; okurun kurması gerekir. Beşinci replikte Rusça yalnızca "Может быть" kısmıdır; geri kalanı Merve'nin Türkçe denemesidir.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. стоял, отходил, сидела, смотрела.
2. скрипя (gıcırdayarak), сложив (kavuşturup, kavuşturmuş), обращаясь (seslenerek; olumsuzla: seslenmeden).
3. "Şafak söküyordu." Öznesiz, bitmemiş görünüşlü geçmiş zaman.
4. Örnek cevap: Evini kaybetmenin acısını kendi kendine yatıştırmaya çalışıyor; yaşadığı kaybın da geçeceğine kendini inandırmak istiyor.

Özet kartı

1. Edebî betimleme: bitmemiş görünüşlü geçmiş (стоял, сидела); olay bitmiş görünüşle başlar (сказала).
2. Öznesiz fiil bir havayı tek kelimeyle kurar: Вечерело, Смеркалось, Светало.
3. Zarf-fiiller ayrıntıyı tek cümlede toplar: скрипя, сложив руки, ни к кому не обращаясь.
4. Sözcük sırası sahnenin sırasıdır: önce yer, sonra yeni öğe (Над рекой стоял туман).
5. Alt metin (подтекст): "Bu ayrıntı neden burada?" ve "Karakter neyi söylemiyor?"
6. Okuma yöntemi: önce paragrafı bitir, kökten tahmin et, sözlüğe az bak.

Sonraki derse köprü

Edebî metin anlamını gösterir ve okura bırakır. Sıradaki derste anlamını tartışan iki türe geçeceğiz: köşe yazısına ("колонка") ve denemeye ("эссе"). Bir yazarın tezini nerede söylediğini, karşı görüşü nasıl kurup çürüttüğünü ve ironi ya da retorik soru gibi araçlarla okuru nasıl kendi tarafına çektiğini çözümleyeceğiz.