Akademik Rusça

Kanca

Misha ilk dönem ödevinin giriş bölümünü yazıyor ve ilk cümlesi şöyle: "Я хочу рассказать про купеческие дома в Ярославле, потому что это интересно." Danışmanı Anna Viktorovna sayfayı geri veriyor ve kenara tek bir satır yazıyor: "Это не научный стиль." Misha'nın cümlesi yanlış değil; dilbilgisi kusursuz. Ama bir dönem ödevi ("курсовая работа") başka bir Rusçayla yazılır: "Целью данной работы является анализ…"

Rusça, bilimsel metinlerde gündelik dilden belirgin biçimde ayrılan bir üslup kullanır. Rus dilbilimi ona "научный стиль" (bilimsel üslup) adını verir. Bu derste bu üslubun cümle yapılarını, en sık kalıplarını ve bir bilimsel metnin bölümlerini öğreneceğiz. Amaç, bir Rus üniversitesinde bir makaleyi okuyabilmek, bir ödevin giriş paragrafını yazabilmek ve bir seminerde düşünceni bu üslupta sunabilmek.

Anlatım

Kişiden uzaklaşan cümle

Bilimsel üslubun en belirgin özelliği, kişinin geri çekilmesidir. Yazar kendini "я" ile pek anmaz; bunun yerine üç yol kullanır. Birincisi edilgen yapıdır: "Было установлено, что…" (… olduğu tespit edildi), "В работе рассматривается проблема…" (Çalışmada … sorunu ele alınmaktadır). İkincisi kişisiz yapıdır: "Можно предположить, что…" (… varsayılabilir), "Следует отметить, что…" (… belirtilmelidir). Üçüncüsü "yazarın biz"idir ("авторское мы"): tek bir yazar bile "Мы считаем, что…" ya da "Рассмотрим…" diye yazar.

"Является" ve "представляет собой"

Gündelik Rusçada şimdiki zamanda "olmak" fiili düşer: "Москва — столица". Bilimsel üslupta ise bu boşluğu "являться" fiili doldurur ve tanımlanan şeyi araç hâline koyar: "Целью работы является анализ…" (Çalışmanın amacı … analizidir), "Главной проблемой является…" Tanım vermenin bir başka kalıbı "представлять собой" kalıbıdır: "Купеческий дом представляет собой…" (Tüccar evi … niteliğindedir, … bir yapıdır).

Fiilden türeyen isimler

Bilimsel üslup fiil yerine isim sever. "Мы изучили документы" yerine "Изучение документов показало…" (Belgelerin incelenmesi … gösterdi) yazılır. "Изучение", "анализ", "проведение", "рассмотрение" gibi isimler birbirine ilgi hâliyle bağlanır ve uzun zincirler oluşur: "анализ результатов исследования" (araştırma sonuçlarının analizi). Bu zincirler yoğun ve kesindir, ama üç dört halkadan uzun olursa okumayı zorlaştırır.

Metni bağlayan kalıplar

Bilimsel metin, düşüncenin sırasını açıkça gösteren kalıplarla örülür. Giriş: "В данной работе рассматривается…" (Bu çalışmada … ele alınmaktadır), "Актуальность темы обусловлена…" (Konunun güncelliği … kaynaklanır). Sıralama: "во-первых", "во-вторых", "с одной стороны… с другой стороны…". Gönderme: "как было показано выше" (yukarıda gösterildiği gibi), "согласно данным…" (… verilerine göre), "по мнению…" (… görüşüne göre). Sonuç: "Таким образом" (Böylece), "В заключение отметим, что…" (Sonuç olarak belirtelim ki).

Bir metnin bölümleri

Bir makale ya da dönem ödevi belirli bölümlerle kurulur: "аннотация" (özet), "ключевые слова" (anahtar kelimeler), "введение" (giriş), "основная часть" (ana bölüm), "заключение" (sonuç) ve "список литературы" (kaynakça). Girişte konunun güncelliği ("актуальность"), amacı ("цель") ve görevleri ("задачи") belirtilir; bu üçlü Rus üniversite metinlerinde neredeyse zorunlu bir başlangıçtır.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe bilimsel metinler de kişiden uzaklaşır ve aynı araçlara başvurur. "Bu çalışmada … incelenmiştir" cümlesi Rusçadaki "В данной работе рассматривается…" cümlesinin tam karşılığıdır; ikisi de edilgen yapıyla yazarı geri çeker. Türkçedeki "belirtmek gerekir ki" ile "следует отметить, что", "sonuç olarak" ile "таким образом", "… göre" ile "согласно…" birbirine denk düşer. Türk öğrenci bu bakımdan Rusça bilimsel metne hazırlıklı gelir.

"Yazarın biz"i Türkçede de vardır: tek yazarlı bir makalede "bulgularımız göstermektedir" ya da "inceledik" denebilir. Ama Türkçe bilimsel yazıda edilgen biçim daha yaygındır ve "biz" kullanımı yazardan yazara değişir. Rusçada ise "мы" kalıplaşmıştır ve "я" ile yazılmış bir bilimsel metin çoğu zaman öğrenci işi gibi görünür.

Bir fark da fiilden türemiş isimlerdedir. Türkçe isimleşmiş fiilleri iyelik ekiyle zincirler: "belgelerin incelenmesi", "sonuçların analizi". Rusça aynı zinciri ilgi hâliyle kurar ve sıra tersine döner: "изучение документов", "анализ результатов". Türkçede zincirin baş ismi sonda, Rusçada başta durur; uzun bir zinciri çevirirken halkaları ters sırayla okumak gerekir.

Örnekler

Örneklerdeki ev, yapı ve hipotez Misha'nın ödevi için kurulmuş örneklerdir; gerçek bir araştırmanın sonuçları değildir. "Рассматривается" kelimesinde "сс" uzun bir [s] olarak duyulur. "Здание" kelimesindeki "зд" grubu kelimenin başında olduğu gibi okunur: [ZDA-ni-ye]. "Гипотеза" kelimesinin vurgusu ikinci hecededir: [gi-PO-ti-za].

Örnek diyalog

Salı öğleden sonra, Moskova'da bir üniversite binası. Misha, danışmanı Anna Viktorovna ile giriş bölümünü konuşuyor.

Danışman Misha'ya ad ve "вы" ile sesleniyor: Rus üniversitelerinde öğretmen ile öğrenci arasında sık görülen bir basamak. Misha'nın iki cümlesi aynı düşünceyi iki üslupta söylüyor. İlki fiillerle ve kişili bir yapıyla kurulmuş; ikincisi "обусловлена тем, что" kalıbıyla, "здания" öznesiyle ve "подвергаются реконструкции" (yeniden yapılandırmaya maruz kalmak) gibi isim ağırlıklı bir öbekle.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. В данной работе рассматриваются старые дома.
2. Следует отметить, что документы неполны.
3. Изучение писем показало, что…
4. Актуальность, цель, задачи.

Özet kartı

1. Bilimsel üslup kişiyi geri çeker: edilgen (было установлено), kişisiz (следует отметить), yazarın biz'i (мы считаем, рассмотрим).
2. Tanım: X является + araç hâli; X представляет собой…
3. Fiilden türemiş isimler ve ilgi hâli zincirleri: изучение источников, анализ результатов.
4. Bağlayıcılar: в данной работе, во-первых, как было показано выше, согласно…, таким образом, в заключение.
5. Bölümler: аннотация, ключевые слова, введение, основная часть, заключение, список литературы.
6. Giriş üçlüsü: актуальность, цель, задачи.

Sonraki derse köprü

Bilimsel üslup düşünceyi kesin ve kişisiz söylemeyi öğretti. Sıradaki derste resmî dilin daha hareketli bir alanına geçeceğiz: iş hayatının konuşmasına. Bir toplantıyı açmanın ve yönetmenin kalıplarını, bir sunumda dinleyiciyi bir bölümden ötekine taşıyan cümleleri ve bir müzakerede teklif yapmanın, itiraz etmenin ve uzlaşmanın Rusça yollarını göreceğiz.