Resmî ve samimi dil arasında geçiş

Kanca

Proje bitti, Moskova ofisinde küçük bir akşam yemeği var. Sergey İvanoviç kadehini kaldırıyor ve Merve'ye dönüyor: "Мерве, зовите меня просто Сергей." Merve bir an duraksıyor: bu "sen"e geçmek mi demek? Hayır: müdür hâlâ "зовите" diyor, yani "siz". Yalnızca baba adını bırakmasını istiyor. Merve'nin önünde artık üç basamak var: "Сергей Иванович" ve "вы", "Сергей" ve "вы", "Серёжа" ve "ты". Hangisinde durduğunu yanlış seçmek, tek bir cümleyle bir ilişkiyi soğutabilir ya da fazla ileri götürebilir.

A1'de "ты" ile "вы" arasındaki temel ayrımı ve "sen"e geçişin nasıl önerildiğini öğrenmiştin. C1'de mesele bu iki zamirden çok, aradaki ara basamaklar ve bir metnin ya da konuşmanın içinde basamaklar arasında bilerek yapılan geçişlerdir. Bu derste hitap basamaklarını, e-postanın tonunu değiştiren kalıpları ve tonu bilerek değiştirmenin ne anlattığını göreceğiz.

Anlatım

Hitabın basamakları

Rusçada hitap iki eksenden kurulur: zamir ("ты" ya da "вы") ve ad biçimi. Ad biçiminin kendi basamakları vardır: tam ad ve baba adı ("Екатерина Андреевна"), yalnız ad ("Екатерина"), kısa ad ("Катя") ve sevgi bildiren küçültme ("Катюша"). Bu iki eksen birleşince bir merdiven çıkar.

En resmî basamak ad ve baba adıyla "вы"dir: öğretmenle, müdürle, yaşça büyük bir yabancıyla. İş dünyasında giderek yaygınlaşan ara basamak yalnız adla "вы"dir: "Сергей, вы получили отчёт?" Bu basamak saygıyı korur ama mesafeyi kısaltır. Samimi basamakta kısa ad ve "ты" vardır: "Катя, ты получила?" En sıcak basamakta küçültülmüş ad gelir: "Катюша", "Серёжа"; bu biçim aile, yakın arkadaşlar ve sevgililer içindir.

Geçişi kim önerir?

Bir basamaktan ötekine geçişi genellikle yaşça büyük ya da kıdemli olan önerir: "Давай на ты", "Зовите меня просто Сергей", "Можно просто Катя". Küçük ya da kıdemsiz olanın geçişi önermesi kaba sayılmaz ama cesur bir adımdır ve yumuşak bir soruyla yapılır: "Можно на ты?" Teklifi kabul etmenin en doğal yolu, hemen yeni basamakta konuşmaktır.

Geri dönüş de bir anlam taşır. "Ты" diye konuşan biri bir tartışmada birden "вы"ye geçerse, bu soğukluğun ve kırgınlığın açık bir işaretidir: "Знаете что, Екатерина Андреевна, я с вами не согласен." Ad ve baba adının aniden geri gelmesi aynı mesajı güçlendirir.

E-postanın tonu

Yazılı iletişimde basamak, açılış ve kapanışla kurulur. Resmî bir mektup "Уважаемый Сергей Иванович!" ile açılır ve "С уважением" ile kapanır. Yarı resmî iş e-postası "Добрый день, Сергей!" ile açılır ve "Всего доброго" ya da "Хорошего дня" ile kapanır. Samimi bir mesaj "Привет, Катя!" ile açılır ve "Пока!" ya da "Обнимаю" ile biter.

Rica kalıpları da basamağa göre değişir. En resmîsi "Не могли бы вы прислать…?" (… gönderebilir misiniz acaba?), nötrü "Пришлите, пожалуйста…", samimisi "Пришли, пожалуйста" ya da "Можешь прислать?". Teşekkürde "Благодарю" resmî, "Спасибо" nötr, "Спасибки" ise şakacı ve çok samimidir.

Bir metin içinde geçiş

Ustalık, bir metnin içinde basamak değiştirebilmektir. İş e-postasının gövdesi resmî kalırken, son satırda kişisel bir not tonu yumuşatabilir: "P.S. Как съездили на дачу?" Tersine, arkadaşlar arasında bilerek resmî dile geçmek bir şaka işlevi görür: "Уважаемая Екатерина, не соблаговолите ли вы передать мне соль?" (Saygıdeğer Ekaterina, tuzu bana uzatma lütfunda bulunur muydunuz?) Bu ironi, iki tarafın da gerçek basamağı bildiği için işe yarar.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe "sen" ve "siz" ayrımını Rusçayla paylaşır, ama ad ekseni farklı işler. Türkçede saygı ada eklenen bir unvanla gösterilir: "Sergey Bey", "Katya Hanım". Rusçada aynı işi baba adı görür: "Сергей Иванович". "Ahmet Bey"den "Ahmet"e geçmek, Rusçada "Сергей Иванович"ten "Сергей"e geçmekle aynı adımdır. Türkçede "siz" ile ad ve unvanın birlikte kullanıldığı "Ahmet Bey, siz…" basamağı, Rusçadaki resmî basamağa denk düşer.

Türkçenin akrabalık kelimeleriyle kurduğu ara basamak ise Rusçada yoktur. Türkçede bir iş arkadaşına "abi" ya da "abla", bir öğretmene "hocam" demek saygı ile yakınlığı aynı anda taşır. Rusçada bu işi yalnız adla "вы" basamağı görür. Bir Rus meslektaşa "брат" demek ancak çok samimi ve gündelik konuşmada, hatta argoda yer bulur.

Geçişin nasıl önerildiğinde de iki dil benzerdir. Türkçede "Bana sen diyebilirsin" ya da "Bey'i bırakalım" denir; Rusçada "Давай на ты" ve "Зовите меня просто Сергей". İki dilde de geri dönüş bir mesaj taşır: "sen" diyen birinin aniden "siz"e geçmesi Türkçede de soğukluğun işaretidir.

Örnekler

Dördüncü örnekte "Добрый день" yarı resmî bir açılıştır, ama devamı yalnız adla ve rahat bir tonla gider: bu, iş arkadaşları arasında en sık görülen karışık basamaktır. "Фотки" kelimesi "фотографии" kelimesinin konuşma dilindeki kısaltmasıdır ve yalnız samimi basamakta kullanılır. "С дачи" kelimesinde "с" ötümlü "д" önünde [z] olur. Türkçe adlardaki "ı" Rusçada çoğunlukla "ы" ile yazılır: "Йылмаз".

Örnek diyalog

Cuma akşamı, Moskova'da bir restoran. Proje sonrası yemek; masada Sergey İvanoviç, Katya ve Merve.

Sergey İvanoviç'in teklifi yalnız ad ekseninde bir adımdır; Merve bunu doğru okuyup "Сергей" diyor ama "вами" ile "вы" basamağında kalıyor. Katya'nın şakası bilerek yapılmış bir üslup geçişidir: arkadaşına ağır bir resmî kalıpla sesleniyor. Merve de aynı oyunu tersten oynuyor ve en sıcak basamağa, "Катюша" küçültmesine çıkıyor. "Соблаговолить" (lütfetmek) kelimesi bugün yalnız ironik ya da çok törensel metinlerde yaşar.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. Не могли бы вы прислать отчёт до завтра?
2. Пришли, пожалуйста, отчёт до завтра. (ya da: Можешь прислать отчёт до завтра?)
3. Soğukluk, kırgınlık ya da mesafe koyma isteği.
4. Добрый день, Сергей! … Всего доброго, Мерве.

Özet kartı

1. Hitap iki eksenden kurulur: zamir (ты/вы) ve ad biçimi (ad-baba adı, ad, kısa ad, küçültme).
2. İş dünyasında yaygın ara basamak: yalnız adla "вы": Сергей, вы…
3. Geçişi çoğunlukla kıdemli olan önerir: Давай на ты, Зовите меня просто…
4. Geri dönüş (ты → вы, ad → ad-baba adı) soğukluk ve kırgınlık bildirir.
5. E-posta: Уважаемый… / С уважением; Добрый день… / Всего доброго; Привет… / Пока.
6. Bilerek yapılan üslup geçişi şaka ve ironi taşır; iki taraf gerçek basamağı bilmelidir.

Sonraki derse köprü

Bu derste resmî ile samimi arasında gidip gelmeyi gördük. Sıradaki derste ise resmî basamağın en uç noktalarından birine çıkacağız: üniversitede ve bilimsel metinlerde konuşulan Rusçaya. Bir makalenin ya da tezin kalıplarına ("в данной работе", "следует отметить"), edilgen yapıların neden bu kadar sık olduğuna ve bir sunumda düşüncenin nasıl sıralandığına bakacağız.