Edatların incelikleri: из-за, благодаря, вследствие

Kanca

Bir insan neden titrer? Soğuktan. Neden soru sorar? Meraktan. Neden işe gelmez? Hastalıktan. Türkçe bu üç cümlede de aynı eki kullanır: "-den". Rusça ise üç ayrı edat ister: "дрожать от холода", "спросить из любопытства", "не прийти по болезни". Her biri sebebin başka bir türünü anlatır: bedenin kendiliğinden verdiği tepkiyi, insanın içinden gelen bir güdüyü, resmî bir mazereti.

B1'de sebebi bir isimle vermenin iki yolunu öğrenmiştin: olumsuz sebep için "из-за", olumlu sebep için "благодаря". C1'de bu ikiliyi bir yelpazeye açacağız. Bu derste sebep bildiren edatların anlam farklarını, her birinin istediği hâli ve aynı sebebin gündelik konuşmada, resmî bir duyuruda ve hukuki bir metinde hangi edatla söylendiğini göreceğiz.

Anlatım

İki temel edat, bir hatırlatma

"Из-за" ilgi hâli ister ve istenmeyen bir sonucun sebebini bildirir: "Из-за дождя мы остались дома." Konuşmada suçlama tonu da taşıyabilir: "Из-за тебя я опоздала на поезд!" "Благодаря" yönelme hâli ister ve memnun olunan bir sonucun sebebini bildirir: "Благодаря тебе я сдала экзамен." Bu kelime aslında "благодарить" (teşekkür etmek) fiilinin zarf-fiilidir, yani "teşekkür ederek"; edata dönüşmüş ama yönelme hâlini fiilden miras almıştır.

Konuşmada "благодаря" bazen alaycı biçimde olumsuz bir sonuç için de kullanılır: "Благодаря твоему совету я потерял весь день." Bu kullanım ironidir ve tonla anlaşılır.

"От": kendiliğinden gelen tepki

"От" (ilgi hâli) bir sebebin kişide istem dışı yarattığı fiziksel ya da duygusal tepkiyi anlatır: "дрожать от холода" (soğuktan titremek), "плакать от радости" (sevinçten ağlamak), "устать от шума" (gürültüden yorulmak). Kişi burada bir şey seçmez; beden ya da duygu kendiliğinden tepki verir.

"Из": içten gelen güdü

"Из" (ilgi hâli) ise insanı bilinçli bir davranışa iten iç güdüyü, bir duyguyu ya da niteliği anlatır: "из любопытства" (meraktan), "из вежливости" (nezaketen), "из уважения" (saygıdan), "из страха" (korkudan). "От страха" ile "из страха" arasındaki fark ince ama nettir: "Он закричал от страха" (korkudan bağırdı, istemeden), "Он промолчал из страха" (korkusundan sustu, bilerek susmayı seçti).

"По": kusur ve resmî mazeret

"По" (yönelme hâli) bir sebebi kişinin bir hatasına, dikkatsizliğine ya da durumuna bağlar: "по ошибке" (yanlışlıkla), "по невнимательности" (dikkatsizlikten), "по незнанию" (bilmeden). Resmî dilde bir devamsızlığın gerekçesi de böyle verilir: "отсутствовал по болезни" (hastalık nedeniyle yoktu), "по семейным обстоятельствам" (ailevi nedenlerle).

Kitap dili: вследствие, в связи с, ввиду

Resmî yazıda ve haberlerde sebep, ağırlığı daha fazla olan edatlarla verilir. "Вследствие" (ilgi hâli) bir olayın doğal ve kaçınılmaz sonucunu bildirir: "Вследствие аварии движение было остановлено." "В связи с" (araç hâli) duyurularda en sık kullanılan kalıptır: "В связи с ремонтом офис закрыт." "Ввиду" (ilgi hâli) bir durumu göz önüne alarak alınan kararı bildirir: "Ввиду плохой погоды экскурсия отменена." "По причине" (ilgi hâli) da resmîdir: "по причине болезни".

"Вследствие" edat olarak bitişik yazılır. Ayrı yazılan "в следствии" ise başka bir şeydir: "в следствии по делу" (davanın soruşturmasında). Bu yazım farkı Rusların da sık karıştırdığı bir yerdir.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe sebebin türlerini büyük ölçüde tek bir ekle, ayrılma hâliyle karşılar: "soğuktan", "meraktan", "hastalıktan", "dikkatsizlikten". Rusça bu tek eki dört ayrı edata böler: "от холода", "из любопытства", "по болезни", "по невнимательности". Türk öğrencinin en çok zorlandığı yer, Türkçede hiç düşünmeden yaptığı bir seçimi Rusçada bilinçli olarak yapmak zorunda kalmasıdır: sebep bedende mi kendiliğinden doğdu, yoksa bir güdü bir davranışı mı seçtirdi?

Olumlu ve olumsuz sebep ayrımında ise iki dil tamamen örtüşür: "yüzünden" ile "из-за", "sayesinde" ile "благодаря". Türkçede de "sayesinde" alaycı bir tonla kullanılabilir: "Senin sayende bütün günüm gitti." Rusçadaki ironik "благодаря" ile aynı oyun.

Resmî üslupta Türkçe de ayrı kalıplara başvurur: "nedeniyle", "dolayısıyla", "sebebiyle", "… göz önünde bulundurularak". "В связи с ремонтом" bir Türk duyurusundaki "tadilat nedeniyle" kalıbının tam karşılığıdır; "ввиду" ise "… göz önüne alınarak" kalıbına yaklaşır.

Örnekler

"Вследствие" kelimesinde "дств" grubu hızlı konuşmada [tstv] diye duyulur ve "в" kelimenin başında [f] olur: [FSLET-stvi-ye]. "Отсутствовал" kelimesinde de aynı "тств" grubu vardır. "Ошибке" kelimesinde "б" ötümsüz "к" önünde [p] okunur.

Örnek diyalog

Cuma sabahı, İstanbul'daki ofis. Suzdal gezisi hava yüzünden iptal edildi; Merve müşterilere bir duyuru yazıyor.

Aynı sebep, yağmur, bu kısa konuşmada üç katmanda söyleniyor: duyuruda "в связи с неблагоприятными погодными условиями", Merve'nin ilk taslağında nötr "из-за плохой погоды", iş arkadaşına yazılacak mesajda gündelik "из-за дождя". "Отменена" kısa edilgen sıfat-fiildir ve B2'de gördüğün yapıyla kurulur. "Оборот" (kalıp, deyiş) kelimesi dilbilgisinde sabit bir söz öbeğini anlatır.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. от смущения (istem dışı tepki: utançtan kızardı).
2. из жалости (bilinçli davranışın güdüsü: acıdığı için yardım etti).
3. В связи с ремонтом музей закрыт.
4. благодаря твоей помощи.

Özet kartı

1. Из-за + ilgi: istenmeyen sonuç; благодаря + yönelme: memnun olunan sonuç (ironik de olabilir).
2. От + ilgi: istem dışı tepki: дрожать от холода, плакать от радости.
3. Из + ilgi: bilinçli davranışın güdüsü: из любопытства, из вежливости.
4. По + yönelme: hata ve mazeret: по ошибке, по болезни.
5. Resmî: вследствие, ввиду, по причине + ilgi; в связи с + araç.
6. "Вследствие" bitişik yazılır; "в следствии" soruşturmada demektir.

Sonraki derse köprü

Bu derste aynı sebebin üç ayrı üslupta söylendiğini gördük: duyuruda, taslakta ve sohbet mesajında. Sıradaki derste yeni bir modüle, üslup ve tona geçiyoruz: aynı konuşma içinde resmî dilden samimi dile ve geri geçmeye; "вы"den "ты"ya ne zaman ve nasıl geçildiğine, bir iş e-postasının hangi noktada gevşeyebileceğine ve tonu yanlış seçmenin ne gibi sonuçlar doğurduğuna.